Аудиота:

– Дьэ, нохоо… Эн биһикки иннибитигэр киһибит иһэ арыллан сытар… Тут, тут бу тымыры! Сөөп… Лүүсээ, кыптыыйбытын аҕал эрэ… Марик, утуйума! Көр, үөрэн! Мэхээлэ оҕонньор эйигин куһаҕаҥҥа үөрэппэтэ буолуо… Хирург буолабын диэн быһаарыммыт буоллаххына утуктуу турума. Тыаҕа баран соҕотоҕун үлэлээтэххинэ кыаныаҥ дуо? Мин эйиэхэ көмөм бу билигин бара турар, ону өйдөө! Холобура, Лүүсэттэн бу кыптыыйы ыламмын хайдах тутан турарбын өйдөөн көрдүҥ дуу, суох дуу? Ким да эйигин бу ньымаҕа үөрэтиэ суоҕа – кыптыыйыҥ биир кулгааҕын аата суох тарбаххар иилэр буол, оччоҕо сабы баайаргар, бааһы тигэргэр судургу буолар, сорох эпэрээссийэ кэмигэр хамсанаргар хас биирдии сөкүүндэ күндү буолуоҕа, онно бу ньыма эйигин да, ыарыһаххын да быыһыа… Мин устудьуоннуу сылдьан хирург наар скальпелынан эрэ үлэлиир дии саныырым. Туора дьон эмиэ оннук саныыр. Онтукам баара хирург сүрүн туттар тэрилэ – кыптыый буолар эбит… Киһи иһин арыйдахха, эпэрээссийэлиир уорганыҥ аттыгар үллүбүт, хамсыы сытар оһоҕос, ыгыллан хаанынан тэбэ сытар тымыр мэһэйдииллэр. Онно скальпель баттааһын, сотуу ньыматынан быһар буолан кутталлаах, табыгаһа суох…Ол эрээри скальпель быспытын төттөрү тиктэххэ оһоро үчүгэй, онтон кыптыыйынан быспыккын чөлүгэр түһэрэр ыарахан, тоҕо диэтэххэ, кини имитэн, илдьиритэн быһар…

Сөп, дьэ биир дьыаланы бүтэрдибит. Онтон аны бу оһоҕоспутун манна аҕалан тигиэхпитин наада… Лүүсэ, “балалайкаланыахха” эрэ. Кэбис, бу уол, дьону үтүктэн, икки эрэ илиилээх эбит, соҕотоҕун бааспытын кыайан кэҥэтэн көрдөрүө суох. Нохоо, эн дуоһунаһыІ билигин “биомеханический ранорасширитель” диэн ээ, тардан биэр! Тимир илиигэр төһө да быһа киирдин – тулуй! Бу аат үлэтигэр улахан тулуур наада. Сорохтор талаан, таҥараттан айдарыы дииллэр… Мин биир доҕорум этэн турар: “Большой хирург – большой разрез” дииллэр даҕаны, мин санаабар биһиги улахан хабахтаах эрэ буолуохпутун наада”, – диэн. Дьэ, кырдьык оннук.

Мин, эдэр сылдьан, биир нэһилиэккэ саанан ытыллыбыт киһини быыһыы бардым. Суол суох. Тыраахтар арыаллаан, биэс чаас айаннаан тиийдибит. Балыыһаларыгар көтөн түспүппүт, киһибит ороҥҥо сытар, аттыгар туох баар оһоҕоһо барыта тахсыбыт… Һууһаа, ыксалтиэтэл… Киһибитин боростуой аһыыр остуол үрдүгэр бырахтыбыт, ким эрэ гарааһыттан прожектор сулбу тардан аҕалан холбоотулар, үрдүнэнаннынан илиибитин сууннубут да, үлэбитин саҕалаатыбыт. Алта чаас турдубут. Өлүү түбэлтэлээх, мин кэлэн иһэн суоппарбыт илдьэ сылдьар аһыйбыт утаҕын иһэммин, иһим ыалдьан барда. Бу кыпкыараҕас хоско, уонча киһи суоһатыына уонна прожектор уота сылыппыт

салгыныгар, хаансиин, саахиик ортотугар, намыһах остуолга төҥкөйөн, хамсаабакка алта чаас тур… Аны бэйэҥ кыбыыгын кыаныаххын, тулуйуоххун наада… Бүтэн баран таһырдьаны былдьаспытым аны атын моһуок – били остуолбут кэтит буолан, эпэрээссийэ кэмигэр төҥкөйөн, иннин диэки чинэйэн, бүк түһэн турбутум тобугум төттөрү өттүн диэки кэдэйэн токуруйбат буолбут. Дьэ накаас диэтэҕиҥ… Оннук сатабыла суох остуолга элбэхтэ эпэрээссийэлээтэххинэ, сааһырарыҥ саҕана, тобуктарыҥ дьалкыйан, холкуҥнаан хаалар эбиттэр. Мин оһуор үктээн хаамарбын көрөрүҥ буолуо дии?

Ити кэнниттэн хирурдарга профессиональнай ыарыы суох дии сылдьыҥ… Көр, ол эпэрээссийэ кэнниттэн биһиги бары быыгабар ылбыппыт – ыарыһахха хааны аналиһа суох куппуппут иһин. Тойотторхотуттар хас үрэх баһын аайы лаборатория турар дии саныыр буоллахтара… Киһибит билигин тыыннаах – тэлэбиисэргэ онуманы куолулуу олорор буолааччы.

Хирурга киһиттэн ураты тулуур наада… Чэ, этиҥсииниҥ элэйэрэ бэтэрээнэн буоллаҕа. Дьон сыһыана диэн баар… Саах күрдьээччи, илиитэ кирдээҕин иһин, дууһата ыраас, онтон быраас, халаата маҥан эрээри, дьон ортотугар сылдьар. Кинилэр иирсээннэрэ, охсуһуулараэтиһиилэрэ, ыарахан санаалара эйиигин олоҕуҥ тухары арыаллыа, уйулҕаҕын кэбирэтиэ. Дьэ, онно сэрэнээр, нохоо! Аралдьыйаары арыгы диэн психолокка убанаайаҕын! Билбит суолум – бастаан утаа сылааҕын уҕарытаары аһыы утаҕы амсайаҕын, онтон үлэҥ эриириттэн сүрэҕиІ чаҕыйа түстэҕинэ, хорсун буолаары иһэҕин, тиһэҕэр тиийэн арыгыта суох иннигинэн да, кэннигинэн да барбат буолаҕын…

Марик, тулуурдаах буоларгар, бу кыптыыйы дьонтон атыннык тутар ньымаҥ курдук, олоххо ураты сыһыаныҥ көмөлөһүө…

Марк Николаевич, дьиэтин түннүгүнэн күөл уҥуор турар дьиэлэр уоттарын көрөкөрө, ааспыты саныы олордо. Михаил Силантьевичтыын тиһэх эпэрээссийэлэрин оІорбуттарын кэнниттэн номнуо уон икки сыл ааспыт. Оччолорго Марик оҕонньорго ассистенныырын олус сөбүлүүрэ. Мэхээлэ оҕонньор сүрдээх холку майгылаах этэ – эдэр уолу куруук үөрэтэ, такайа сылдьара. Ол уһун түүнү быһа оҥоһуллубут эпэрээссийэ кэнниттэн Михаил Силантьевич дьиэтигэр баран иһэн инсуллаан, аара суолга өлбүтэ. Маригы кыптыыйы атыннык тутарга үөрэппит ньымата кини кэриэһэ буолбута…

“Оо, учууталым барахсан, билигин баарыҥ буоллар төһө эрэ ирэхоро сэһэргэһиэ этибит!” – Марк Николаевич иннигэр сытар саҥа кинигэни сапта уонна остуолтан туран малын бэрийдэ – оҕолор оонньуурдарын туоратан, олоппостору сыҕарытан, тахсар ааҥҥа диэри суолун ыраастаата. Тыа сирин бырааһын тус бэйэтин олоҕо үлэтиттэн босхоломмот, арахпат. Түүн балыыһаҕа

ыҥырдахтарына, уоту умаппакка таҥнан, дьиэлээхтэрин аймаабакка, тыаһаууһа суох тахсан барарга бэлэм буолуохтаах.

Хоско киирэн, ороҥҥо сытан баран Марк кыайан утуйбата. Учуутала идэҕэ, олоххо үөрэппит үөрэҕэ күн бүгүнүгэр диэри туһалаан кэллэҕэ… Кырдьык даҕаны, тыа сиригэр үлэлиир эмчит киһи уйулҕата кэбириир түгэнэ элбэх буолар эбит. Биир күн – абырыыр, таҥараҕа тэҥнээх киһинэн аатыраҕын, сарсыҥҥытыгар – сиргэ төрөөн көстө илик өлөрүөхсүт буолаҕын. Тэҥ өлүүгэ сылдьар, тыа сирин кыһалҕалаах олоҕун тэҥҥэ үллэстэр быраастарыгар дьон уруйуайхалы да, кырыыс тылы да ыраахтан ылбаттар… Саах күрдьээччи илиитин суунан кэбистэ да киһи тэҥэ буола түһэр – оттон оттомо суох, дьалаҕай дьон кырыыс тылларыттан быраас хайдах ыраастанар? Тулуйаргар эрэ тиийэҕин…

Атын быраастар туох диэхтэрэ эбитэ буолла, ол эрээри Марк Николаевич бэйэтин сэрии хонуутугар сылдьар саллаат курдук сананар: түүнкүнүс буоллун – хааны илиигинэн булкуйарга, атаххынан бадарааныхаары мэһийэргэ бэлэм сылдьаҕын. Күн аайы, ый аайы, сыл аайы… Аны киһини быыһаабыт, ыарыыны кыайбыт курдук санана сырыттаххына, ол өрүһүйбүт киһиҥ эйигин суукка соһор – хайытыыта атын, эмтээһинэ сыыһа диэн…

Былыр хирург санныгар аанньалы кытта абааһыны олордон баран скальпель биитинэн хаамар дииллэрэ, онтон аныгы олоххо, эбиитин, кэтиирманыыр адьынаттаах эрэттэр моонньугар ыйанан, соһуллан истэхтэрэ… Бу үлэни биир тылынан ыарахан диэн ситэ быґаарбаккын, сымсах буоллаҕа…

Мариктыын бииргэ үөрэммит балтараа сүүс киһиттэн хирург идэтин уон эрэ уол талбыта. Олортон үгүстэрэ, утуусубуу, киһи этин аһыппат, сынньалаҥ үлэҕэ көһөн сыымайдаммыттара. Биир уол эпэрээссийэлээбит ыарыһаҕыттан ыарыыга сыстан инбэлиит буолбута. Үөрэҕи бүтэрбиттэрэ баарасуоҕа уонча сыл ааста… Идэлэринэн үлэлии сылдьааччылар билигин үһүө хааллылар. Ол уолаттарын Марк көрсүбэтэҕэ ыраатта: Костя уоппускатын ылла да тайҕаттан быкпакка бултуур, Кеша хайалар чыпчаалларын дабайарыттан соло булбат. Онон аралдьыйан, ыраастанан эрдэхтэрэ…

Бу диэн эттэххэ, Марк Николаевич эмиэ аралдьыйар биир ньымалаах. Бэйэтин олоҕор көрсүбүт түбэлтэлэрин түмэн, тэттик кэпсээннэри суруйар идэлэнэн, дууһатын кыланыытын кумааҕыга түһэрэр, тыынын таһаарар. Былырыын, биир киэһэ, Марк Николаевич иэйиитэ киирэн суруксуттуу олордоҕуна куораттан суруналыыс атаһа соһуччу көтөн түспүтүгэр ыксаан, суруйуутун кистии охсоору мухмах туттан, түбэһэн хаалбыта. Доҕоро Дарыбыан остуолга сытар кумааҕылары көрө олорон айантан сылайбытын, аччыктаабытын да умнан туран умсугуйан аахпыта. “Марик! Бу кэпсээннэриҥ

тыыппалаах эбиттэр ээ! Миэхэ мантан биэр! Билигин куоракка биир хомуурунньук тахсаары турар, онно эн айымньыгын үөрүүнү кытта ылыахтара!” – диэбитэ. Марк ол киэһэ доҕоругар нэһиилэ аккаастаабыта. “Кэмэ кэлэ илик, кэнники, бүтэрдэхпинэ… Биитэр бэйэм бүттэхпинэ…” – диэн баран кумааҕытын хомуйан кэбиспитэ.

Бүгүн үлэтиттэн кэлэн иһэн, туох эрэ тэһэ кэйэн буоллаҕа, аара суолга баар кыра маҕаһыыҥҥа киирэн атыыга турар сахалыы кинигэлэри көрө сылдьан, били Дарыбыан кэпсээбит хомуурунньугун булан ылла. “Кимниин, туох дьону кытта бэчээттэниэм хаалбыт эбитий?” – диэн санааттан атыылаһан дьиэтигэр аҕалбыта. Хомуурунньугу көрө олорон Марк Николаевич эмискэ билэр аатын булан ылла. Хаһан да бэйэ бэйэлэрин көрбөтөллөр даҕаны, Нөнүөһэ Дьүөгээлэбэ диэн “Саха сиэрэ” хаһыат суруналыыһын кытта олох суолугар алтыһан турардаах…

Ол сайын Марк Николаевич улууһугар үс хирург оннугар суоссоҕотоҕун үлэлии хаалбыта. Уоппуска кэмэ буолан, УЗИ да суох, аналиһы да киһилии оҥорботтор. Түүннэрикүннэри үс киһи үлэтин толорон соҕотох бэйэтэ үс аҥыы хайдан үлэлээбитэ: сарсыарда отделениеҕа эпэрээссийэлиир, ыарыһахтарын көрөр, эбиэттэн киэһэ амбулатория үлэтин толоро сүүрэр, үлэ чааһын кэнниттэн, төннөн кэлэн, сарсыарда ситэрбэтэх үлэтин ситэрэр, дьуһуурустубалыыр. Ол кэмҥэ биир эдэр уол муҥурдааҕын быстаран сытан, эпэрээссийэ кэнниттэн тутуһуллуохтаах харыстабылы кэһэн, иһигэр хаана барбыта. Хаан ириҥэ буолбатах – ыарытыннарбат. Онно УЗИта суох, аналиһа суох бүтэй эт нөҥүө быһаарар уустук буолар. Хойутаан иккистээн эпэрээссийэлэнэн, ол уол доруобуйата күүскэ эмсэҕэлээбитэ. Уол ийэтэ онтон айманан, Нөнүөһэ Дьүөгээлэбэҕэ үҥсэн, “Сүрэх кыланыыта” диэн ыстатыйа “Саха сиэрэ” хаһыакка күөрэйбитэ. Суутсокуон тугу да быһаара илигинэ, бµтµн республика µрдµнэн Марк Николаевич сиэмэх хирург аатырбыта.

Чэ, ийэ айманарын киһи өйдүүр. Ол эрээри, идэлээх суруналыыс, кыламмыт эрэ барыта кырдьыктаах буолбатаҕын билиэхтээх этэ. Билиҥҥи сибээс сайдыбыт үйэтигэр төлөпүөннээн, Марк Николаевичтан тоҕо маннык быһылаан тахсыбытын быһаарсан, быраас бэйэтин көрүүтүн эмиэ бэчээттээн таһаарбыта буоллар, атын хартыына буолуох этэ. Аҥаардас ити түгэн биир өрүтүн эрэ ырыппакка, доруобуйа харыстабылыгар кыайтарар суолу, дьон бэйэлэрин доруобуйаларын көрүммэттэрэ охсуулааҕын ырытар былаастаах ыстатыйа тахсыах этэ…

Кыһыыта баар – ол ыстатыйа ыарыһах да, быраас да олоҕор туох эмэ тупсарыыны дуу, кэхтиини дуу аҕалбатаҕа. Атын, туора дьон олоҕун урусхал оҥоро сыспыта. Хаһыаты аахпыт аатыран, хирурга итэҕэйбэккэ, эпэрээссийэҕэ сөбүлэнимээри

дьирээлэһэр дьон ол сыл элбии сылдьыбыттара. Соҕотох быраастаах сиргэ ити курдук быһыыланыы бэйэҕэ тиийинии кэриэтэ…

Марк Николаевич оронугар эргичиҥнии, утуйа сатаан баран, туран куукунаҕа уоту уматта уонна саҥа атыыласпыт кинигэтин ылла. Ыскааптан кыптыыйы хостоот, Дьүөгээлэбэ кэпсээннэрин арыйда. “Бу кинигэҕэ куорсуннарын саҥа сытыылыыр эдэр оҕолор суруйуулара хааллын, оттон дьэбиннээх оноҕоһу куорсун оҥостор идэлээх манна кыбыллара сатаммат”, – дии санаан кырыйан иһэн, үөрүйэх тарбахтара кыптыыйы билигин эмиэ эпэрээссийэҕэ туталларын курдук туппуттарын өйдіін көрөн, тохтоото. Сэниэтэ эстибиттии ыараханнык олоппоско олордо. Кинигэни туора хаһыйан баран, илиилэрин сыттык оҥостон, бэлиэр маҥхайбыт баттахтаах төбөтүн остуолга уурда. Сутуругар бобо туппут кыптыыйын биир кулгааҕа, аата суох тарбаҕар биһилэхтии кылбайан, түннүк нөҥүө ыраах дьиримниир дэриэбинэ уоттарыгар тугу эрэ этэ, кэпсии сатыыр курдуга…