(Иван Заровняев кэпсээниттэн)

Нэһилиэк сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн ананан бу Кылаайы бөһүөлэгэр көһөн кэлбиппит сүүрбэччэ сыл буолла. Куһаҕан суоллаах-иистээх, өрүс үрдүгэр турар улуус саамай ыраах кытыы сиригэр сытар бу биһиги нэһилиэк олохтоохторугар мотордаах оҥочо ханнык да матасыыкыллааҕар ордук туһалаах, өрүс уута мууһунан бүрүллүөр диэри күн аайы кэриэтэ туттуллар наадалаах тэрил буоллаҕа.

Мин маҥнай кэллэҕим утаа олохтоох табаарыстарбыттан уларсан, улахан тыала суох күннэргэ өрүс устун моторканан сылдьарга кэбэҕэстик үөрэммитим. Ол эрээри улахан тыалга, олохтоох уолаттар харса суох элээрдэллэрин көрөн, саллан, Алдаммар киирбэт этим. Билигин да күүстээх тыал түстэҕинэ Эбэбит барахсан мээнэ киһини киллэриэн билбэтим.

Саас, муус барарын кытта, мотуорканан сылдьан өрүскэ кустаабытынан, арыыларга киирэн хаастаабытынан, уһун сайыны быһа былдьаһыктаах от үлэтиттэн быыс булларбыт эрэ, илимнээбитинэн, муҥхалаабытынан барааччыбыт. Күһүнүн тайаҕы ытарга лицензия атыылаһан, Алдан уҥуор тахсан бултаан киирээччибит. Уопсайынан өрүс кытыытыгар олорор киһиэхэ манна булт арааһа, талбыта баар. Ол күһүн мин тайаҕы бултуурга лицензия ылан баран, оппут үлэтэ кыайтарбакка, тайах, булт туһунан отой да санаабакка сылдьар кэмим этэ.

Балаҕан ыйын ортотун саҕана Ньукулай Волковтан мотордаах оҥочотун уларсан, Хаттыгы күөлүн таһыгар оттуу сылдьар звеноҕа тиийэн, үлэһиттэри кытта кэпсэтэн, дэриэбинэттэн кинилэргэ сибиэһэй килиэп, арыы, сүөгэй, эт таһааран баран, күнүскү эбиэт кэнниттэн өрүс сүнньүн тутуһан, дьиэм диэки элээрдэн истим. Арҕааттан утары бэрт кыра тыаллаах, халлаан былыта суох. Күүстээх мотордаах оҥочонон Эбэм кэтит иэнин ортотунан хайа тыыран сирилэтэн иһэрбиттэн, өрүһүм икки өртүгэр көҕөрөн-харааран олорор тыыннаах дьикти айылҕаттан, иннибэр ыраахха диэри тунааран көстөр киэҥ дуолтан астына, үөрэ иһэбин. Ол курдук элээрдэн Халыма арыытыгар чугаһаан иһэн, ыраахтан көрдөхпүнэ, арай адаарыйбыт мутуктаах туох эрэ харамай өрүһүм уҥа биэрэгин диэки устар. Моторкабын ол диэки салайа тутаат, чугаһаан иһэн болҕойон көрбүтүм, арай наһаа улахан адаар муостаах атыыр тайах аарымата өрүһү туора быһа харбаан, уҥа биэрэк диэки «ньолбойон» иһэр эбит. Маҥнай чугаһаан кэлээт моторум үлэлиир күүһүн мөлтөтөн, кыылбын тэйиччи соҕуһунан хаста да эргийэ көттүм. Ол аайы тайаҕым миигиттэн куота сатаан, эмиэ өрүс ортотугар куруук оҥорон эргийэ сырытта.

Моторкам иһигэр сүгэ, быһах, ыарахан тимир баара буолаарай диэн, онгу-маны хасыһан көрдүм да, бэл гаайка эрийэр улахан соҕус күлүүс да суох буолла. Арай уһун синньигэс тимир сыаптаах дьаакыра эрэ баар. Байанайым бачча ууга киллэрэн симэн биэрбит кыылын бултаһарга айылаах тугум да суоҕуттан хомойо санаатым. Испэр «онно-манна бардахпына саабын, быһахпын, сүгэбин ылар да буолар этим. Аата кэбилэнэн, саатар сахам быһаҕа суох» дии санаат, эмискэ ыстааным сиэбигэр харандаас уһуктуур бүк тутуллар быһахтаахпын өйдөөн кэллим. Сулбу тардан таһааран, бүк тутулла сылдьарын туруоран, биитин тутан-хабан көрбүтүм син балачча уһуктаах уонна сытыы эбит.

Аны дьэ кыылбар хайдах чугаһыырбын толкуйдаатым. «Ууга уста сылдьан муоһунан, атаҕынан сатаан охсубат, тэппэт ини, кини да буоллар» диэн эр санаабын ылынаат, кыылбар ыкса чугаһаан, эмиэ хаста да эргийэ көттүм. Ол сылдьан иккитэ-үстэ мотуоркам корпуһунан кыылбын ойоҕоско анньыталаан, биирдэ оннооҕор муоһугар кэтиллэн, кыратык түөрэҥнээн ыллым. Тайаҕым миигин кытта олох охсуһар кыаҕа суоҕун билэн, биирдэ ойоҕоско анньыллаат, бэлэмнии тутан испит дьаакырбын кыылым моонньун нөҥүө өртүнэн бырахтым. Харса суохпуттан маҥнай бэйэбиттэн бэйэм куттанным: кыылым муоһунан илгистэн эбэтэр илин атахтарынан өрө чыраалаһан, моторкабын түҥнэриэн сөп курдук санааммын этим салаһан ылла. Ол эрээри тайахпын сыаптаах дьаакырым мотуоркабар сыһыары тардан, кыылым хамсыыр, устар кыаҕа өссө мөлтөөбүт курдук буолбутун көрөн, арыый уоскуйан, аны биричиинэй быһахпынан киирсэргэ сананным. Ол сылдьан мотуоркабын сыыйа кытыы диэки аҥаар илиибинэн салайан, биэрэгим улам чугаһаан истэ. Тайаҕым миигиттэн арахсан, атын сир диэки устуон баҕарар да, билигин моторкабар бэринэн, мин хайа диэки устарбынан барсан истэ. Мин дьэ быһахпынан кыылым үрүҥ сүнньүн, арыый чараас, сымнаҕас сирин булан дьөлө астым. Аҕыс-сэттэ сантиметр уһуннаах, уһуктаах сытыы быһах, хата бүлгүрүйбэтэ, «чып» гынан иһирдьэ киирдэ. Кыылым адаар муостаах төбөтүнэн илгистэн көрдө да, моторкам улаханнык хамсаабата. Мин онтон эр ылан, быһахпын ороон таһаара-таһаара, кыылым сүнньүн булкуй да булкуй буоллум. Ол икки ардыгар биэрэгим олох чугаһаата. Кыра үтэн киирбит тумус тыа кэтэҕэр тайахтаах моторкабын салайдым. Биэрэккэ тахсан анньыллыыбар кыылым отой мөлтөөн, моторкам күүһүгэр эрэ соһуллан тахсан, кытыыттан биэс-алта хаамыылаах сиргэ ууга сууллан түстэ. Ол түһүүтүгэр моторкам ыарахан таһаҕаһыттан босхолонон, ууга түөрэҥэлээн, хата манна суулла сыстым.

Дьаакырбын ууттан ороон, моторкабын кытыыга таһааран, дьаакырын биир талахха иҥиннэрэн кэбистим уонна уоскуйан, ууттан көстө сытар өлбүт тайахпын одуулаһа, моторкам иһигэр олордум. Ол кэмҥэ миигиттэн балачча тэйиччинэн охотнадзор бэлиэлээх икки моторкалаах хас да киһи өрүһү кыйа куугунатан аастылар. Мин дьиэбэр төһө да тайаҕы бултуур лицензиялааҕым иһин, бу кыылы өлөрбүт ньымам уонна миэстэм олус дьээбэтиттэн кыбыстан, кинилэр харахтарыгар көстүбэтэхпиттэн үөрдүм. Атыырҕаан саҥа «хааман» эрэр кыыл буолан, балачча эмис эттээх тайаҕы баара-суоҕа бүк тутуллар быһаҕынан бултаан, дьону сөхтөрөн турардаахпын.

Афанасий МАКСИМОВ-Көрдүгэн

tuymaada 22 марта, 2026