Содержание

• Дьол күлүүһэ – бэйэн илиигэр

(Дууhа кыланыыта)

Мин хаһыакка бастакы суруйуум. “Эдэр сааһы” бастакы балаһаттан саҕалаан бүтэһигэр диэри сөбүлээн ааҕабын. Сөбүлүүр рубрикаларым — “Хараҥа хос”, “Сиэр-майгы”, “Дууһа кыланыыта”. Мин “Эдэр сааска” эрэнэн, көмө көрдөөн суруйдум. Бэйэм тус олохпор үлтү буккуллан, баҕар үтүө дьон сүбэлиэ, өйдөтүө диэн санааҕа киирэн олорон суруйан эрэбин. Бүтүн Саха сирин үрдүнэн мин курдук кыһалҕалаах киһи, арааһа, элбэх буолуо. Олохпор куттал суоһаан эрэрин билэн, ол буола илигинэ, эрдэтинэ миэрэ ылан, быһаара оҕустарбын диэн суруйабын.
Сааһым 27-тэм. Үрдүк үөрэҕи былырыын бүтэрэн кэлэн, дойдубар Ис дьыала органыгар үлэлии сылдьабын. Барыта армияттан кэлбитим кэннэ саҕаламмыта. Ол сайын биһиги кылаастан уонча уол кэлбиппит. Кылааһынан көрсүһүүлэр, дискотекаларга, бардарга сылдьыы субу-субу буолаллар этэ. Ол барыта арыгыта суох ааспат этэ. Онтон күһүн ким ыал буолан, ким үөрэххэ, үлэҕэ киирэн, үрүө-тараа тарҕаспыппыт. Мин эмиэ куоракка Ис дьыала управлениетыгар үлэҕэ киирэн, үлэлээн барбытым. Барыта үчүгэй этэ: сөбүлүүр үлэм, икки сыл буолан баран таптыыр кыыспын кэргэн ылбытым, уол оҕоломмуппут, арыгыны испэт кэриэтэ этим. Оннук түөрт сыл биллибэккэ ааспыта.
Ол сайын кэргэним практикатыгар, дойдутугар оҕотун илдьэ барар буолбута. Миигин эрэнэн дьиэбэр соҕотохтуу хаалларбыта. Ол кэмҥэ, биир нэдиэлэ ааспытын кэннэ соҕурууттан бииргэ үөскээбит уолаттарым үөрэхтэрин бүтэрэн дойдулаан иһэн миэхэ таарыйбыттара. Түһэр сирдэрэ суох буолан, мин кинилэри бэйэбэр хонноро хаалларбытым. Ол киэһэ арыгы дэлэй этэ: үөрэх, диплом туһугар тост бөҕө көтөҕүллүбүтэ, тыл бөҕө этиллибитэ, түмүгэр итирии-кутуруу буолбута. Сарсыарда уһуктан кэлбитим, уолаттарым пиибэ тута сылдьаллар, миигин “кэл, абырахтан, төбөҥ ыарыыта ааһыа” диэн ыҥырдылар уонна кыра кыраадыстаах пиибэ кутан биэрдилэр. Ити иннинэ мин “абырахтанар” диэни билбэт этим. Уолаттарым “чэ-чэ, ис” диэн хаайдылар. Бииргэ улааппыт уолаттарым харахтарыгар “түһүмээри” иһэн кэбистим. Оннук “аһыы” биир нэдиэлэ сырыттым.
Биир нэдиэлэтээҕи борогуулбун сымыйа больничнай ылан куотуннум. Дьэ, онтон ыла барыта түөрэ эргийэн барбыта. “Уочараттаах” аһааһын кэнниттэн үлэбиттэн көттүм, дьиэбиттэн маттым. Былырыын кэргэним арахсан барбыта. Билиҥҥи үлэбин да сүтэрэр кутталлаахпын. Үлэбин кыайабын, сүтэриэхпин баҕарбаппын. Ол эрэн ити куһаҕан дьаллыгым атахтыы сылдьар, хастыы эмит күн арыгыга ылларабын. Эҥин арааһы барытын толкуйдуу сатаатым. Миигин буор иһээччи курдук санаамаҥ, испэккэ хастыы эмит ый сылдьабын, сыл аҥара сылдьыахпын сөп.
Мин курдук

дьоннор бааллар. Кинилэр бу кыһалҕаттан хайдах куоппуттарын истиэхпин баҕарабын. Мин өссө эдэрбин, дьиэ-уот туттуохпун, ыал буолуохпун, үлэлээн-хамсаан дьон кэккэтигэр сылдьыахпын баҕарабын. Мин курдук кыһалҕалаах дьоҥҥо туох эмит көмөнү оҥоруохха сөп дуо? Баҕар, дьон миигин “кытаанах санаата, волята суох киһи эбит” диэхтэрэ. Ол гынан баран, волям суоҕар армияҕа сылдьан, үрдүк үөрэҕи бүтэрэн баччааҥҥа диэри кэлиэм дуо? Дьон санаатын, сүбэтин-аматын истиэхпин баҕарабын.
Эрэли кытта
Үөһээ Бүлүү уола.
2000 Сыл

Дьол күлүүһэ – бэйэн илиигэр

(“ЭС” ааҕан баран)

“Дьаат аһа олохпун аймаата” (23.08.00) Тахсыбыт Үөһээ Бүлүү уолугар харда сурук.
Билбэт эдэр киһим! Арыгыттан арахсан, көнөр суолга үктэнэн, киһилии олоҕу олоруоххун баҕарар эбиккин. Ону мин хайыыбын диэн ыйыппыккын. Ол эрээри итиннэ күлүүс бэйэҕэр эрэ баар. Биһиги, эйиэхэ үчүгэйи баҕарааччылар, бэрдэ буоллаҕына, “иһэргин бырах, арыгы туох үчүгэйдээҕий? ” Диэхпит.
Арыгы “ас” аҕалар алдьархайын, итирии иэдээҥҥэ тиэрдэрин туһунан төһөтө сурулунна ини, суруллубата ини? Арыгы куһаҕан содулун туһунан быдан былыргыттан суруллар.
Быралыйан хаалбыт былыргы кэмҥэ бэл таҥара кинигэтигэр –Библияҕа суруллубут: “Против вина не показывай себя храбрым, ибо многих погубило вино”. Ити аата өссө бэрт былыр “арыгыга хорсун буола сатаама, арыгы иннин ылыаҥ суоҕа, арыгы алдьаппыта элбэх” – диэбиттэр. Улааппыт уолаттарыгар ийэлэрэ барахсаттар эмиэ итинник этэллэр. Эн ийэҥ билигин аттыгар баара буоллар, эмиэ итинник этиэ этэ. Эбэтэр итини маарынныырдык кэргэниҥ эппэтэр дуу?
Оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан Пифагор аатын истэн аһардаҕыҥ буолуо. Кини биһиги эрабыт иннинэ алтыс үйэҕэ олорон, үлэлээн ааспыт улуу математик, учуонай. Дьэ ол Пифагор: “Пьянство есть упражнение в безумстве”, – диэбит. Санаан көр, ол этиллибит кэмтэн төһөлөөх уһун кэм кэлэн ааспытый? Арыгы куһаҕана оччоттон биллэр. Тохтуохтааҕар алдьархайа, иэдээнэ, дьон иһэрэ аҕыйыахтааҕар эбиллэ турар.
Арыгы киһи этин-хаанын айгыратар күүстээх дьааттаах. Ол эйигин иһэрдэр. Кытаанах санаалаах, бэйэтин иҥсэтин кыанар дьон испэттэр. Олох олорор туһугар иҥсэни кыаныахха сөп этэ.
Бэрт өрдөөҕүттэн арыгы “аспыт” туһунан улууттан-улуу дьоннор эппиттэрин өссө аҕалыым эрэ. Авиценна (980 – 1037сс. ) Персидскэй филосов, врач, поэт, математик – эргиччи талааннаах улуу киһи. Кини эппит: “Постоянное пьянство вредно, оно портит натуру печени и мозга, ослабляет нервы, вызывает заболевание нервов, внезапную смерть”.
Томас Пейн (1737 – 1800 сс. ) Хотугу Америка сырдатааччыта: “Пьяный человек – не человек,

ибо он потерял то, что отличает человека от скотины – разум”. Итириксит киһи – киһи буолбатах, киһи сүөһүттэн атына – өйдөөх, арыгы ол өйүн сүтэрэр. Оччоҕо, кырдьык, сүөһү эрэ курдук буолар буолбаат?!
Саха суруйааччылара, учуонайдара даҕаны арыгы алдьархайын туһунан эппиттэрэ, суруйбуттара элбэҕэ буолуо. Ону бэйэҥ да билэн эрдэҕиҥ. Ол иһин Аан дойду улуу дьонун этиилэриттэн ити аҕыйаҕы аҕаллым. Эн биирдэ эрэ олороҕун, иккиһин төрөөбөккүн. Арыгыттан аккаастанан саҥалыы олоруоххун сөп. Таптыыр кэргэниҥ, оҕоҥ, баҕар, төннүөхтэрэ. Оттон улаханнык кэлэйбит, хомойбут буоллахтарына төннүө суохтарын сөп. Оччоҕо саҥаттан кэргэннэн. Эдэргин. Булгуруйбат модун санаалан – арыгы туһунан өйгүттэн ылан бырах. Кэргэҥҥин истиҥник таптаа. Олоххун сыаналаа. Инники эппитим курдук, дьолуҥ күлүүһэ – бэйэҥ илиигэр.
Эдэр киһи, аҕыйах сылынан “Эдэр саас” хаһыакка эн арыгыттан аккаастанан, кэргэннэнэн, оҕолонон дьоллоохтук олороруҥ туһунан тус бэйэҥ суруккун ааҕыахпыт диэн эрэнэбин.
Мухулу Баһылай,
Дьокуускай.
2000 сыл