Аудиота:

(1924 Сыллааҕы кэпсээн)

    Тула өттүм барыта киһи хараҕа ылыаҕынан хаарга батыллан турар. Илин диэкиттэн тахсан эрэр кун саһарҕата кытара устан аргыый халлаан ортотугар тэнийэн иһэр. Тыас-уус суох, өр буола-буола ыраах сыарҕа тыаһа сырылаан сүтэр. Сотору-сотору сытыы баҕайы тымныы тыал киһи сирэйин салаамахтыырга дылы гынар.
    Илиим-атаҕым дэлби тоҥон, ынаҕым далыгар от тэлгэтэн биэрэн баран аргыый дьиэм диэки хааман лоһурҕаан истим. Тиийэн ааны аһарбын кытта дьиэ итии салгына сирэйбин ил гына биэрдэ.
    - Ычча-аа, дьэ халлааммыт сордоох дьэбидийэ сытыйан кэриэһин даа тымныйда, атаҕым чахчы хабылынна быһыылаах.
    - Ээ, чэ ээх! Ол тымныыны хайыыбыт? Бука киһи абааһы көрүөх халлааны кытта үөхсэрэ баар эбээт! Итии гына эн көннөрөн биэр ээ, таҥара итии гына халлааны сатаан оҥорботох буоллаҕына, - диэн таһырдьаттан саҥарбытынан киирбиппин эбэм эмээхсин мөҕөн кэбистэ. Этэрбэстэрим алдьаммыттарынан хаар туолбутун уҥа ороҥҥо тэбээн тоһурҕата олордум.
    - Билигин тахсан сүөһүнү хаайан, от киллэрэн биэрэн баран, хата, судьуйа дьүүллүүрүн истэ Мойуоналаатаҕым, киэһээ сөпкө кэлиэҕим буоллаҕа дии…
    - Онно эмиэ тоҕо бардыҥ? Үлэлии түстэргин эрэ тоҥон хааллым диигин, дьаарбайар иннигэр Мойуонаҕа тиийэ сүүрэҕин. Чэ, чэ кэбис, киһи тылын истэриҥ суох, - диэт эбэм хотон иһигэр сахсарыс гынан хаалла.
    Тахсан үлэлээн бүтэн, барыах буолбут сирбэр бардым. Тымныы күдэнэ өрүтэ бурҕачыйан туманнырар. Аттаах дьон ааспыт салгыннара кэннилэриттэн буруолуу хаалыталыыр, тымныы тыал сирэйбин аһыппахтыыр, өр буола-буола тиит лабаатыттан оҕо сутуругун курдук көмүрүө хаардар «мел» гына суол кытыытыгар тобулу түһэн хаалаллар.
    Дэлби тоҥон, бөҕүөрэн истэхпинэ биир билбэт киһим атынан сүрдээх түргэнник ситэн кээлтигэр туораан биэрээт: «Доҕоор, аккар олорт», - диэбиппин кулгааҕым эрэ истэн хаалла. Киһи хок­ ку соҕустук хайыһан эрэ көрөөт, атын дьөксө түргэтэтэн саҥата суох ааһа көтүтэ турда. Атын тыына тыбыс-тымныынан аргыйан, кэнниттэн субуллан хаалла, бэйэтин сыарҕатын тыаһа өр соҕус куугунаан сүттэ.
    Барбахтаабытым кэннэ тыа быыһыттан, кыараҕас айан суолунан, кыра ырыган аты ар­ гыый аҕай айаннатан чугас ыалым киһи ыллаан доргутан кэбиһэ-кэбиһэ иһэрин хайыһан көрөн, хата олорсуом буоллаҕа диэн үөрэ санаан хоһоонун иһиллээн аргыый хааман истим, киһим:

    Кириисэ судьуйа
    Кэриэстээх дьүүллэрин
    Кэрэхсээн истээри
    Кэйээрэн истэҕим,
    Тосхойон истээри
    Чоохунаан истэҕим.
    Киһиттэн эрэ бэт
    Кириисэ судьуйа
    Киэккэлээх сокуону
    Кэпсиирин истиэхпит…

• Диэн ыллаат, уурайан, атын

  тиэтэтэн ситэн аалыҥнатан кэлбитигэр туоруу түһэн биэрдим: “Чэ, доҕор, кэл олор, тугу сымаабыстаатыҥ аргыстастахпыт дии”, - диэтэ.
      - Э, дьэ олордоҕум, хайа судьуйаны ыллаантуойан баран истэҕин дуу?
      - Ээ онно, эн эмиэ онно дуу?
      - Эмиэ.
      - Эн хочо ыалыгар сылдьаҕын дуо? Мин онно сыддьар наадалаахпын, онон таарыйаат барыахпыт?
      - Ээ онно барбаппын, доҕор. Сулбуччу барыам, хата, эн иннигинэ тиийиэм.
      Ити иккэрдигэр суолбут арахсыыта тиийэн кэлэн, мин түһэ охсон, сатыы бардым. Киһим ыалларын диэки кыыкырдата турда. «Көр, бэрт аргыс түбэһэн баран атын сиргэ баран хаалла ээ. Ээ, чэ тоҥо-тоҥо үгүстүк сыддьыбыт сирим этэ, били­ гин даа чугас хаалла», - дии саныы-саныы хаамарбын түргэтэтэн баран истим. Кун үөһээ тахсан балык минин курдук тумарык халлаан ортотугар мэлбэйэ устар. Ириэрбэт… Тымныы.

II
    Хоруобуйалаах, саах сыбахтаах, муус түннүктэрдээх кыра соҕус дьиэ таһыгар хас да ат баайыллан турар. Биирдии эмэлии киһи тургэнник тахсан кинилэр анныларыгар сыарҕаттан от ылан биэрээт төттөрү киирэн хаалаллар, судьуйа быстах кэмҥэ тахсан уҥсүүлээхтэр дьыалаларын көрөр дьиэтэ бу буолар.
    Ааны аһан хаачырҕаан киирэрбин кытта олорор дьон мин диэки хайыһан көрө түстүлэр. Бэргэһэбин, үтүлүкпүн туппутунан уот кытыытыгар иттэ турдум. Судьуйа өр буола-буола ачыкылаах хараҕынан дьон диэки килэп гына көрө-көрө, сурук суруйарын көрөбүн. Ааҕааччылар «ачыкылаах килэп гына көрөр судьуйаны суруйбут» диэн ымайыахтарынааҕар бу киһини төһө билэрбинэн саныы турбуппун кэпсиим.
    Кини бэрт улахан баай киһиттэн төрөөн, кыра эрдэҕиттэн “О… Оҕото Кириисэ» диэн аатырбыта. Дьадаҥыта эбитэ буоллар “О… Уола Киргиэлэкэ” буолуо этэ буоллаҕа. Урукку бириэмэҕэ кыра дьону аҕатыттан хаалсыбакка баттаан, тойот, дуоһунастаах киһи кини буолан, быһатын эттэххэ саталынан, кыайыытынан бэркэ байбыта.
    Онтон баай баттала алыс дэлэйэн, баттаммыт аймах бэйэтин күүһүн билинэн, үлэһит күүһэ аан дойдуну куга курдук күөрэлээн, уу курдук долгутан, тугэххэ баары үөһэ таһааран, үөһэ баары таҥнары тэпсэн барбыта. Бу бириэмэҕэ кини хайаларын да диэки буолан эрэйдэммэтэҕэ (кини оччоҕо даҕаны тот эбит! ). Саа буруотугар мунан сүүрүк хоту сымнаҕастык охсулла сыддьан, иһигэр тойотторугар «иирэн» утары турбут кыра өттүн кырыыра, сэбиэскэй былааска уон хонуктан ордук суруогу биэрбэт этэ.
    О! Сор эбит! Дьон бассабыыгы батыста, үлэһит кыайда. Баай самынна, кини хайдах эрэ буолар? ! Өлөн-охтон биэрбэтэ, куттана-куттана олорбута. Онтон… Аны субу судьуйа буолан олорор! Кини үлэһит «кылаассабай» суута буолан батталлаахтары

кытта «охсуһар».
    Алыс хаһытаатым! ? Ээ, хата кини истэн соһуйбата, уруккутун курдук дьыалатын быһаара оло­ рор. Аҕыйах сыллааҕыта кини кыайыахтара диэн куускэ эрэнэр биэлэйдэрин хамандыыра, били:

    Уулуйаанап уруутун
    Умсараахтаан тураммыт
    Уруккуну эргитэн
    Уруйбутун тутуохпут.
    Хаарыл Мааркыс аймаҕын
    Хамыйахтаан тураммыт
    Хаалларбыт кыахпытын
    Харбыахпыт буолуоҕа.
    Эрэпкиэм аймаҕы
    Эппэтэн тураммыт
    Эрэллээх күннэри
    Эргитэн ылыахпыт!

    - Диэн ырыаны хоһуйбут киһи убайын биэтэ ууга түһэн өлбүтүн, биир дьадьаҥы киһи ол өлбүт биэ курдук дьүһүннээх биэлээҕин, үҥэн биэлэй хаман­ дыыра бэйэтин урууларын туоһу гынан, туттаран ылан биэртэ… Ону бу киһи, кинилэр былаастара кыаттаран, иккиһин үлэһит былааһа кэлбитигэр кырдьыгын булаары үҥсүбүтүн ону көрө олорор.
    Дьэ киһибит олорбохтоон баран турда, уурбут ууруутун ааҕаары гыммытын көрөн мунньустубут дьон туран иһиттилэр. Ааҕан бүттэ, урукку үрүҥ хамандыыр ууруута уларыйбата. Урукку туоһулар этиилэринэн эмиэ былдьаан ылбыттарынан хаалларда. Остуол чугаһыттан биир киһи түргэн баҕайытык туран тахсан иһэн киһи истэр гына бэйэтин кытта:
    - Кырдьыкпын билигин даҕаны булуом, манан эрэ бүтэн бэйэм соҕотох сүөһүбүн быддьаппытым үрдүнэн уоруйах аатырыам суоҕа, - диэт, тахсан барда.
    Судьуйа итини истэн баран тугу да истибэтэх киһи быһыытынан атын кумааҕыны көрөн барда. Мунньустубут дьон бука бары итини истэн ба­ ран, бэйэлэрин иккэрдигэр кэпсэтэ олордохторуна соҕотохто куһаҕан баҕайы таҥастаах, тобуга кытара сылдьар, кырдьаҕас оҕонньор, ыксаабыт киһи быһыытынан таһыттан көтөн түстэ, сирэйэ онон-манан дьуккуруйан хаан тахсыталаабыт. «Но, бу Боһууккабыт сирэйин туохха дьаабылаата? » Диэн кэккэлэһэ олорор киһим миэхэ сибигинэйэн эттэ. Судьуйа тохтоон табаахтыы олордоҕуна, оҕонньор сулбу хааман, иннигэр баран турда:
    - Тойонуом, миигин киһи кырбаата, ойохтору бэйэлэри кыс хаар ортотугар таһырдьа бырахта. Ону…
    - Ээ, чэ ону билигин хайтах көрөбүн? Дьыалата аҕал ээ.
    - Ону хайтах кимиэхэ дьыала оҥотторобун? !
    - Оттон инньэ гынан дьыалата суох көрдөрөөрү гынаҕын дуо?
    - Кырбанным ээ тойонуом, сотору көрдөргүн кыс хаар ортотугар мин…
    - Ээх-ээх! Чэ түксү! Баҕар эн сирэйгин бэйэҥ дьуккурутуммутуҥ.. , Ээ, маска өлөөртүҥ буолуо, холуобунай дьыаланы мин билигин көрбөппүн!
    - Дьэ бэрт, доҕор! Инньэ гынан хайыам буоллаҕай? - Дии-дии Боһуукка оҕонньор остуолтон атын сиргэ баран, кэлэр-барар суолун булбатах киһи быһыытынан, турбахтаан баран саҥата суох тахсан барда.
    Олорбохтоон

баран таһырдьа тахсан ыалга бардым. Ити иккэрдигэр киэһээ буолан, күн киирэр сирин диэки санньыйан тиит баһыгар түспүт. Ыалбар киирэн кэлбитим, мин чугас ыалым хамначчыта Миитэрэй оҕонньор олорор эбит.
    - Хайа, Миитэрэй оҕонньор, тугу биллиҥ?
    - Ээ тугу билиэмий? Арай ити бүгүн судьуйа дьүүлүн иһиттим…
    - Дьэ, эн санааҕар төһө бэрт эбитий?
    - Миигинньик киһи кырбанан кэллэҕинэ, бэйэҥ сирэйгин бэйэҥ дьуккурутуммуккун диэн ыыталлар эбит.
    Ити иккэрдигэр иккиэммитигэр чэй кутан биэртэрин иһэ олордубут. Маарыыҥҥы, кырбанан дьүүллэтэ кэлбит оҕонньору саныы-саныы итии чэйи үрэн буччугуната олордохпуна оҕонньорум:
    - Сэбиэскэй былаас кыра дьону харыстаатаҕа ити дуу? - Диэтэ.
    - Чэ оттон баай киһи судьуйа буолан кэм даҕаны баттаатаҕа…
    - Баай даа, оттон ону тоҕо судьуйа оҥорбуттарай?
    - Ити үөрэхтээх, сатыыр дьадьаҥы киһи суоҕуттан быстах кэмҥэ судьуйа гыммыттара буолуо, сотору ууратыахтара эбээ.
    - Оттон эн баарыан бэйэтигэр тоҕо баайгын диэбэтэххиний? Үөрэнэ-үөрэнэ хомсомуол буо­ лан хоҥнуоххут уонна ону-маны этиэххэ эппэккэ эрэ биһиэхэ кэпсиигит, - диэн баран кэпсэтэртэн салгыбыт киһи быһыытынан, чааскытын түҥнэрэн таҥаһын таҥнаат, саҥата суох тахсан барда.
    Мин бу кэмҥэ тыа оскуолатын бутэрэн баран, кыайан куоракка үөрэнэр кыах суох буолан тыа сиригэр дьиэбэр үлэлээн олорорум, ол иһин Мии­ тэрэй оҕонньор «үөрэхтээх хомсомуол» диэн ааттыыра.
    Оҕонньорго үгүһү эппэтэхпин кэмсиммит курдук буолан, чэйбин иһэ олордум. Ыарахан кыһыылаах санаалар түргэн түргэнник көтөн испиттэрэ, бииргэм иннибэр аҕай «үлэһит иннин көрөөччү» судьуйам бу баарга дылы буолбахтыыр.

III
    Нөҥүө сылыгар арай Кириисэ судьуйаны «бэйэтин баҕатынан» сынньаннын диэн судьуйалыыр эбээһинэһиттэн уураппыттар, кини оннугар бэрт дьадьаҥы киһи оҕото быйыл учуутал оскуолатын бүтэрэн тахсыбытын судьуйанан анаабыттара, ол сотору биһи нэһилиэкпитигэр киирэн силиэстийэлиэ үһү диэн чугас ыалларым кэпсэтэн бардылар.
    Итинтэн сотору соҕус буолаат, саҥа судьуйа бүгүн-сарсын киирэр аатырда. Биир киэһээ хараҥа буолбутун кэннэ оҕус киллэрэ соммун бүрүнэн таҕыстым. Түүтэх бурдук курдук бөлөх кыымнар өрө бурҕачыйан тахса-тахса, тыалга таҥнары охсуллан, сиргэ түһээт, түргэн-түргэнник симэлийэн сүппэхтииллэр. Оһох суоһуттан, киһи тыыныттан муус түннүктэр ууллан балаҕан таһыттан көрдөххө сайыҥҥы күн уота түннүк тааһыгар тыган чаҕылыппытын курдук күлүмнүү олороллоро.
    Туох да киһи истэр үгүс тыаһа-ууһа суох, арай, далга оҕуһум тоҥон хотонугар киирээри далын тула хаамар тыаһа кыычыргыыр. Көрдөххө

туох да киһи хараҕа иҥнэрэ ханна даҕаны суох, арай арҕаа диэки түүҥҥү им сарыала устан, сутэн эрэр, кини оннугар ыас хараҥа сири ыга баттаан тууйан иһэр. Киһи өйүгэр арай «таһырдьа таҕыстахха хаар туртайар, дьиэҕэ киирдэххэ уот кытарар» диэн саха дьоно кыһын устатын бары саныыр санааларын эппит өстөрүн хоһооно көтөн түспэхтиир. Оҕуспун киллэрэн баран, дьиэбэр киирэн оннубун оҥостон олордохпутуна, ыалбыт хамначчыта Миитэрэй оҕонньор эмиэ оҕус киллэрэ сылдьан биһиэхэ дьаарбайа көтөн түстэ.
    - Аньыы, хата киммит түүннэри дьаарбайа кэллэ диэбитим, Миитэрэйбит эбит дуу, - диэн ийэм уот кытыытыгар табах тардан буруолата олорон эттэ.
    - Тыый, оттон биһигинньик дьон сололонорбут баччаҕа буоллаҕа дии… Аны түүн буолла диэн дьаарбайбат буолуом дуу? Хата сээкэйгитин миигиттэн сэрэнэр буолуҥ эрэ, үнүрүүн кыс маскытыттан тымтык маһын тутан бааппын Дьөгүөрдээн эрэйдээх күнүс ортотугар оннооҕор билбэтэҕэ дии, билигин эмиэ туоххутун эрэ мэлитиэм ээ.
    - Ээ, чэ, кытаат, тугу саныыргын иддьитэлээ.
    - Тыый, оттон этэбин дии, хата быйыл тойонум биир эмэ баайтаһын биэтин сиэтэхпинэ, кэпсээн биэрээйэҕит? - Диэн баран оҕонньор, балыыҥкалаабытыттан астыммыт киһи быһыытынан, көрүдьүөс баҕайытык күлэн кэбистэ.
    - Хата туох сонуннааххыт? - Диэтим, саҥата суох олорбохтообутун кэннэ.
    - Ээ, кэпсиим. Арба даҕаны арай бэҕэһээ киэһээ саҥа судьуйа киирбит, онно от тиэйэ сыл­ дьан иттэ таарыйа киирэ түһэн таҕыстым.
    - Дьэ төһө бэрт киһини көрдүҥ?
    - Ээ, бэрдин тугун билиэмий? Арай биир саҥарбыт-иҥэрбит эдэр киһи баарын көрдүм дии.
    - Хаһааҥҥыттан дьүүллүүр үһү?
    - Ээ бэҕэһээ киэһээ киирбит. Бүгүн бэбиэскэтин ыыталаата.
    - Хайа биһи чугаспытыттан биир эмэ киһиэхэ ыҥырыы кэллэ дуо?
    - Кэлэн. Былырыын Боһуукканы Уйбаанчык оҕонньор кырбаабыта дьыала буолан тахсыбыт, онно иккиэннэрин, туоһулары кэллиннэр диэн сурук ыыталаата. Бии Боһуукка ойоҕо Өрүүнэ бокуонньугу, Уйбаанчык баай оҕонньору кырбаабытын ордугун кыс хаар ортотугар үүртэлээн таһааран, эмээхсин ыалга соҕотох ырбаахынан тэскилээн баран, онтон тымныйан өллө. Ону кырбаммыт оҕонньор Кириисэ судьуйаҕа үҥсэ барбытын, бу киһи бэйэтэ баай буолан, баайа тардан, дьүүллэспэккэ хата бэйэҥ сирэйгин дьуккуруппутуҥ буолуо диэн ыыппытын хаһыаттарыгар суруйбуттар үһү. Дьыалалара кытаанах курдук этэллэр. Боһуукка кыайбатаҕын иһин, дьэ, кыайыахпыт-хотуохпут диэн үҥэр ыччаттар баар эбиттэр.
    - Оо, дьэ ол ким эрэ суруйда буолла? Бука сүрдээх киһи суруйдаҕа буолуо ээ, - диэн баран испэр күлэ санаатым.
    - Ким билэр, оттон чугастан

таҕыстаҕа буо­ луо дииллэр, оҕонньор бэйэтэ Ньукулай учууталы суруйдаҕа диир үһү. Дьөксө судьуйа бэйэтэ эмиэ түбэһэр гына суруйбуттар үһү.
    - Дьэ, ол маладьыас, сөп буоллаҕа дии, һэһэ, баайдар… - Диэн өттүкпүн таһынным, испэр тугу эрэ сиппит курдук санаа сүрэхпин түргэнник мөҕүһүннэрэр.
    - Онтон былырыын судьуйа холкута бэрдэ, дьөксө бэйэҥ дьуккурутуммутуҥ буолуо диэбитэ ээ.
    - Мин былырыын Тоотолорго чэй иһэ олороммун эйиэхэ судьуйа баай буолан дьадьаҥы оҕонньору баттаатаҕа диэбэтэҕим дуо?
    - Оттон онно киһи эрэ да инньэ диир суола этэ ини.
    - Мин судьуйаны дьадьаҥыттан сокуону би­ лэр киһи суоҕуттан Кириисэни таллахтара, сотору уларытыахтара диэбэтэҕим дуо? Көр, мин обургу хайтахха дылы билээхтиир эбиппин?
    - Ээ, чэ, аргыый, доҕор! Ону билбиккэр миэхэ киһиргээтэххиний? ! Оо, дьэ быстыбыт киһи, сэттэ уонун туолбут, түөһэйбит киһиттэн ордук билбитигэр үөрэн алларастыы олордоҕо. Хата мин өйөнөн тахсыым, дьонум утуйаары гынан эрдэхтэрэ буолуо, - диэт оҕонньор көхсө дьөгдьөрүс гынан хаалла.
    Ити ыккардыгар дьонум бука бары утуйаннар, оһох иһигэр аҕыйах мас хоруота кытара сытарын үрдүгэр күөх уот умайа-умайа аргыый уус күөрдүгэр уулларан куппут үрүҥ көмүс курдук, симэлийэн эрэрэ, кини сырдыга истиэнэҕэ кытаран турбута, бытааннык тула өттүттэн ыгыллан кэлбит ыас хараҥаны кытта мөккүһэ-мөккүһэ, сыыллан, сүтэн испитэ. Мин тыаһа суохтук сыгынньахтанан, сытан баран, Боһууккалар тахсан эрэр күннэрин сүрэҕим тэбиитинэн эҕэрдэлии, суорҕан быыһыттан үөрэн мичиҥнии-мичиҥнии сарсыҥҥы эмиэ кыһалҕалаах күн тахсан уһугуннарыар диэри утуйан баартым.

Авксентий МОРДИНОВ
Философия наукатын доктора А.Е. Мординов, Сарайдаахап диэн псевдонимынан суруйбут кэпсээннэрэ.
Чолбон 7/2013