Содержание

• Ойуур луохтуура
• Көтөрдөр мөккүөрдэрэ

Ойуур луохтуура

Куобахтыы сылдьабыт. От үрэхтэр сөкүлэрэ хагдарыйан, сырдаан, сандааран көстөллөр. Хатыҥ сэбирдэҕэ түспүт, нарын-намчы лабааларын төбөтүгэр иккилии уһун синньигэс, хара туораахтара эрэ киэргэтэллэр. Тиит мас мутукчата, көтөҕө буолан, отон угар саккырыы тохтубут. Дөлүһүөн хатыытын сэбирдэҕэ эмиэ түспүт. Онон куобах турдаҕына, бэрт ыраахтан көстөр. Сарсыардаттан хаамтыбыт да, биир даҕаны куо- баҕы туруорбатыбыт. Өлө сылайан, аччыктаан, биир үрүйэ аттыгар тохтуубут. Уот оттобут, чэй өрүнэбит.

Чаанньыкпыт оргуйарын көһүтэн олордохпутуна, тииккэ кэлэн, биир тоҥсоҕой хатана түһэр. Кыҥаан эрэр курдук уһуктаах тумустаах төбөтүн кыҥнаҥната-кыҥнаҥната, одуулаһар. Иккитэ-үстэ мас хатырыгын тоҥсуйан тобурҕатар. Эмиэ иһиллиир. Мин тоҥсоҕойу ытаары, саабын ылабын. Мыычаан оҕонньор ону көрөн:

Сааҕын уур! — диир.
Тоҕо?
Тоҥсоҕойу өлөрүмэ!.. Сатаммат!.. Тоҥсоҕой — ойуур луохтуура!
Хайдах? — оҕонньор ити эриэн түүлээх, уһуктаах тумустаах, кыһыл төбөлөөх көтөрү «ойуур луохтуура» диэбититтэн дьиктиргээн, ыйытабын.
Мас эмиэ ыалдьар ыарыылаах. Ыалдьар маска үөн үөскүүр. Үөн мас сүмэтин сиир. Оччоҕо мас хатар-өлөр. Киргил, тоҥсоҕой, кукаакы ол үөннэри ичигэстээн сииллэр, ойууру, маһы өлөртөн быыһыыллар. Ол иһин кинилэри ойуур луохтуурдара диэн ааттыыбын.
Маһы тоҥсуйаллар, алдьаталлар буолбат дуо? — мин оҕонньорго бэриммэппин.
Киргил даҕаны, тоҥсоҕой даҕаны үөл-чэгиэн маһы тыыппаттар, тоҥсуйбаттар. Ыарыылаах маһы, хатан-өлөн эрэллэргэ үөн үөскээбит буоллаҕына, олору тоҥсуйаллар, үөннэрин ичигэстээн сииллэр, ойууру ыраастыыллар.
Тоҥсоҕой, биһиги кэпсэтиибитин истэн олорбохтоон баран, хатан эрэр маска баран, хатана түһэр. Эмиэ иһиллээн эрэр курдук, кыҥнаҥныыр. Тоҥсуйар. Мас хатырыга тохтор.

Көрүүй, алдьатан эрэр буолбат дуо? — диибин оҕонньорго, тоҥсоҕой тоҥсуйарын ыйа-ыйа.
Ити хаппыт, өлбүт мас. Тоҥсоҕой үөнүн ыраастаабата буоллар, эһиил саас манна биир даҕаны мас күөх сэбирдэхтэниэ, мутукчаланыа суох этэ. Итиннэ үөскүүр үөннэр уоттуу сиэн кэбиһиэ этилэр. Хаһан даҕаны тоҥсоҕойу, киргили өлөртөөбөт буол! Ойуур луохтуурдара, улахан туһалаах көтөрдөр!
Билигин мин киргили, тоҥсоҕойу тыыппаппын, өлөрөөрү гынар дьоҥҥо:

Өлөрүмэҥ, ойуурга туһалаах көтөрдөр! — диибин.

Көтөрдөр мөккүөрдэрэ

Биир тымныы түүн биһиги уубут килэччи тоҥон хаалбыта. Оннооҕор кур сэтиэнэх маҥ- хайа кырыарбыт этэ. Кус маннык түүн көппөт. Олус тоҥнум. Туран хаамыахпын, хамсаатахпына тымныы ордук биллэргэ дылытыттан куттанан олоробун. Мыычаан оҕонньор отуубутугар дьөөдьөҥнөөн таҕыста, уот оттон күөдүпчүлээтэ.

Э-ээ, таҕыс,

чэйдэ иһиэх! — миигин отуу уотугар ыҥырар. Мин дурдабыттан тахсабын. Оҕонньор хайа-сахха чэйин сылыта охсубут. Биһиги уоппут иннигэр чэй иһэ олоробут. О-о, тоҥон таҕыстахха, отуу уотун сылааһа, итии чэй барахсан үчүгэйэ, туохха холобурдаах буолуой! Ол олордохпутуна, күөлбүт диэки соҕотох мороду саҥата:
«Мин орут! Орут-орут!» — диэн моргуйда. Сон- но тута, хайдах эрэ хардаран эрэр курдук, халба: «Сох! Сох-сох!..» — диэтэ.

Мыычаан оҕонньор мичээрдиир уонна итии чэйдээх тимир куруускатын сиргэ туруорар.

Истэҕин дуо, эмиэ мөккүһэн бардылар?
Мин туох да диэхпин булбаппын. Ити кустар мэлдьи саҥарар саҥалара. Онно туох мөккүөрэ баарын оҕонньор булла буолла?

Өйдөөн истибэккин дуо? — миигиттэн ик- киһин ыйытар. Кини мин тугу да өйдөөбөтөхпүттэн хайдах эрэ үөрбүт курдук көрүтэлиир, «көтөрдөр туохтан мөккүһэллэрин билбэккин ээ!» диэбиттии туттар.
Кырдьыга, мин тугу даҕаны сатаан истибэппин, өйдөөбөппүн.

Үчүгэй соҕустук иһиллээ эрэ, баҕар, туох дэһэн мөккүһэллэрин истээйэҕиний.
Иһиллии сатыыбын. Мороду, күөлү үрдүнэн көтө сылдьан, биир кэм: «Мин орут! Орут-орут!» — диэн айдаарар. Киниэхэ хардаран, халба хантан эрэ от быыһыттан: «Сох! Сох-сох!» — диир.

Үчүгэй. Билбэт буоллаххына, ити көтөрдөр үйэ-саас тухары кыайан быһаарсыбатах мөккүөрдэрин туһунан эйиэхэ кэпсиим!
Чэ эрэ, истиэҕи! — диэн, мин сэҥээрэн биэрэбин.
Бэрт былыр, хаһан кинилэр мөккүөрдэрэ саҕаламмытын билбэппин, — диэн, Мыычаан оҕонньор сэһэнин саҕалыыр.— Бадаҕа, мин төрүөм быдан иннинээҕи суол, оттон мин даҕаны төрөөбүтүм бэрт өр буолла, хаһан төрөөбүппүн бэйэм даҕаны умнан бардым. Дьэ эрэ, мороду саҥатын үчүгэйдик өйдөөн-болҕойон иһиллээ эрэ. Кини куруутун: «Мин урут! Урут-урут!» — диир буолбат дуо?
Итиннэ маарынныыр диэххэ сөп, — диибин мин.
Маарынныыр?.. Суох, үүт-үкчү, ити курдук саҥарар. Оттон ити сахалыы буолбат дуо? Онно халба туох диэн хардарарый? «Сох! Сох-сох!» — ити эмиэ сахалыы. Сорохтор: «Сох!» — диэн кэбиһэллэр. Билигин дьэ өйдөөтүҥ ини?
Билигин да өйдүү иликпин. Кинилэр туохтарын былдьаһан мөккүһэллэрий? — диэн, оҕонньортон ыйытабын.
Мыычаан оҕонньор өйбөр түһэрбэппин сөҕөр-махтайар. Куруускалаах чэйин ылан, «сып» гына омурдар уонна «кыл» гына ыйыстар.

Мин куруутун көтөрдөр тугу саҥаралларын иһиллии сылдьааччыбын. Кинилэр тугу кэпсэтэллэрин үксүн өйдүүбүн, истэбин. Онно эйигин үөрэтээри кэпсиибин. Көтөрдөр саҥаларын куруутун иһиллиир буол, тугу кэпсэтэллэрин истиэҥ, өйдүөҥ!
Көтөрдөр ол биһиги тылбытынан, сахалыы кэпсэтэллэр үһү дуо? — мин, итэҕэйбэккэ, күлэ- күлэ ыйытабын.
Көтөрдөр син дьон кэриэтэ, сорохторо

— сахалыы, сорохторо атын омук тылынан кэпсэтэллэр. Биһиги тылбытынан кэпсэтэр көтөрдөс саҥаларын — истиэҥ, оттон атын тылынан саҥарааччылары — ол тылынан кэпсэтээччилэр истиэхтэрэ, — оҕонньор бэриммэт.
Мородулаах халба туох туһунан мөккүһэллэрий?
Э-ээ, кэпсиэх буолан баран, аны атыҥҥа аралдьыйан хааллым дии. Чэ, иһит. Бэрт былыр. били мин эппитим курдук, мин төрүөм быдан инниттэн ити икки көтөр мөккүһэллэр. Ол былыргы кэмҥэ көтөр кынаттаахтар ким түргэнник көтөрүй диэн, ону билээри куоталаспыттар. Онтон ити мөккүөр үөскээн тахсыбыт. Көтөр кыната суох, ким быһый атахтааҕый диэн куоталаһан сырсар буолбат дуо! Син ол курдук. Хайа даҕаны көтөрдөртөн Мороду уонна Халба түргэнник көппүттэр. Ол эрээри, кинилэр иннилэригэр ким даҕаны кыайан көгөн тиийбэтэх буолан, хайалара бастаабытын быһаарбатахтар. Онтон ыла ити күн бүгүнүгэр диэри ол мөккүөр кыайан быһаарылла илик, — Мыычаан оҕонньор көтөрдөр мөккүөрдэрин туһунан ити курдук кэпсээбитэ.
Билигин мин, мороду саҥатын иһиттэрбин эрэ, бэрт чуолкайдык истэбин: «Мин урут! Урут-урут!» — диир.

Оттон халба куруутун, итини утарсан, мөккүһэр курдук: «Сох! Сох-сох!» — диэн айдаарар.

Кырдьык, көтөрдөр саҥаларын иһиллээтэххэ, киһи эҥини барытын истэр эбит. Эһиги даҕаны үчүгэйдик иһиллээн көрүҥ эрэ! Баҕар, Мыычаан оҕонньор үөрэтиитэ, сүбэтэ туһалаарай.