Ийэбит Яковлева(Обулахова) Татьяна Семеновна (Кыһыл Кыыс) туһунан кыратык кэпсээн аһарыым. Ийэбит 1932 сыллаах төрүөх төрүт Хоро олохтооҕо, айылҕаттан бэриллибит дьикти айдарыылаах этэ. Хараҕынан отой мөлтөхтүк көрдөр да имбэлиитэ суох үйэтигэр хара үлэҕэ үлэлээн өр кэмҥэ ыанньыксыттаан сылдьаахтаабыта. Аҕабыт Яковлев Алексей Васильевич(Хараарбах Уола) аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа 1917 сыллаах төрүөх эмиэ төрүт Хоро 32 сааһыгар 17лээх кыыһы ойох ылан биһигини аҕыс оҕону төрөппүттэр. Аҕабыт эрдэ өлөн ийэбит соҕотоҕун үлэлээн-хамсаан атахпытыгар туруортаабыта.
Үөһээ Бүлүү Хоротугар 1960 сыллар бүтүүлэрин эргин быһыылааҕа,биһиги аҕабыт кулууп дьиэҕэ, иһигэр турар КВ оһоххо хачыгаардыыр, ийэбит бүтэһик оҕотун оҕолонон остуораһынан ананан кулууптан биир хоһу ыланнар үрдүттэн олорон кыстаабыппыт. Хата ол бу гастрол кэллэҕинэ, концерт буолар буоллаҕына улахан дьоҥҥо көрдөрөллөрүгэр биһиги дьиэлээх оҕолор көҥүл киирэн көрөр-истэр этибит. Ким да боппото. Алта улахаттар, олортон кыралара мин, икки кыралар олох кыра этилэр,киэһэ үлэһиттэр тарҕастылар даҕаны кулуубу үрдүнэн аннынан сүүрэн, киэҥ сиргэ мэниктээн бүтүннүү ылан кэбиһэрбит. Урут Үөһээ Бүлүүттэн кэлэр суол өрүһү усталыы кыйа кэлэн баран Хоро аннынан туорааһын буолара.Кулууп ,маҕаһыын икки ардынан үрдүк аркалаах, сыыры тахсар аартык баара.Арай биир үтүө түүн(үтүө диэххэ) дьон бары утуйа сыттаҕына Евдокимов Прокопий Пудович (Түптэ Кутурук) диэн, бэрт көрдөөх, элбэх саҥалаах-иҥэлээх, сытыы хотуу чыпчаххайдаммыт киһи кулууптан чугас Бүлүү өрүһү өҥөйөн турар табаар маҕаһыынын оһоҕун оттооччу үлэлээх буолан үлэтин быыһыгар туһанар көссүүтүн хоонньуттан туран, эмпэрэ кытыл үрдүнэн оһоҕун оттоору хааман-сиимэн испит. Билигин кэлэн тугу кистэниллиэй бокуонньуктар тыыннаахтарыгар да көссүүлэһэллэрин кистээбэт этилэр, кыра бөһүөлэк иһигэр туох иһиллибэтэҕэ баарай, дьон бары билэрэ.Муус саҥардыы халыҥаан өрүһү биир икки массыына туораабыт кэмэ эбит. Арай Борокуоппай өрүс уҥуоргу өттүгэр арыы кумах кэтэҕиттэн массыына уота тыкпытын көрөн дьиктиргээн, кулгааҕа тоҥон тыһыргыырыгар да кыһаммакка тохтоон турбут. Ол саҕана массыына да сэдэх, уонна саҥа турбут мууска хайдах түүннэри туораары иһэр хахайый дии санаан кэтэспит. Массыына Хоро утары кэлэн мууска киирэн тыас уус буолан туоруурдуу айаннаан иһэн мууһа тостон уу анныгар тимис гынан хаалбыт. Маны эрэ кэтэһэн турбут курдук Борокуоппай кылана түһээт сыыр үрдүттэн таҥнары ыстанан мууһунан сүүрэн хачыгырайбыт. Уҥуоргуга дылы уһата да сылдьыбатах, сүүрэн тиийбитэ икки

эр киһини кытары дьахтар ууттан саҥа тахсан ибигирэһэ тураллар үһү. Дьоно икки оҕону көтөҕөн салыбырата туралларын көрөн харбаталаан ылаат “Кулуупка” диэн сүр хатан чаҥкынас куолаһынан чаҕаараат төттөрү ыстана турбут. Халлаан кыһайбыт курдук тымныыта сүрдээх үһү. Икки илиитигэр халыҥ таҥастаах, онтулара эбиитин ууну оборон дэлби ыараабыт оҕолору кыайбакка, кэтэ сылдьар соннорун үргүлдьү капушонуттан тутан иттэннэри быраҕаттаан баран хаарга соспутунан сүүрэн кыачалыктаммыт. Кыһалҕатыгар өрүс да туорааһына кэтит соҕус буоллаҕа. Сыыры нэһиилэ сыһаҕастаһан тахсан иһиттэн хатанан турар кулууп аанын хайытыах үлүгэр тэбиэлии тэбиэлии"Таанньаа, Таанньаа дьон ууга түспүт, дьон ууга түспүт" диэн үрүт үөһэ айман да айман буолбут. Тоҕо эрэ ийэбитин ыҥырар үһү, дьиҥэр аҕабыт да баар этэ ээ. Дьоммут иккиэн ойон туран ааны аспыттарыгар,икки тоҥон хаалбыт таҥастаах хаар, муус буолбут оҕолору, көрүдүөр ортотугар тоһугур гына быраҕаттаабыта сырылаан тиийэн эркинтэн иҥнибиттэр. Ол курдук дьороччу тоҥмуттар үһү. “Өлбүттэр, уҥуор өссө бааллар” диэт саҥарбыт саҥатын дуораана сүтүөн иннинэ мэлис гынан хаалбыт. Арай биһиги кыра убайбынаан ол араллаантан уһуктан оһох турар сиригэр таҥныбакка эрэ суорҕан бүрүнэн тиийбиппит, Аҕабыт оһох иннигэр биир оҕону тоҥон хаалбыт тас таҥаһын быһаҕынан хайыта тыыта турар эбит. Ийэбит биир кукуукка курдук дэлби кубарыйан баран күөх эбириэн буолбут оҕону тугу эрэ ботугуруу ботугуруу массаажтыыр курдук имитэ олорор эбит. Сиргэ тырыттыбыт тоҥ таҥас ыһылла сытар. Онтон биир оҕону аҕабыт сыгынньахтаан бүтүүтүгэр ийэбит имэрийэ олорор оҕото этэ сиинэ тэтэрэн кэлэн баран сөтөллө сөтөллө ытаан барда. Аны биирин ылан иҥнэри таҥнары тута тута син өр бодьуустаста. Ыксаан ытыһынан сырайга охсуолаата, онтон биһиги көрдөхпүтүнэ сыллыы сыллыы кулгааҕар тугу эрэ ботугуруур. Дьэ онтон оҕото үөһүн таттарар курдук улахан баҕайытык, тыастаахтык салгыны эҕирийэн баран ытаан тоҕо барда. Ол быыһыгар дьоммут илиилэрин атахтарын анныгар биһиги эриллэ сылдьарбытын аҕабыт кэтэххэ биэртэлээн баран, бүрүнэ сылдьар суорҕаннарбытын саралыы тардан оҕолору суулаталаан кээстилэр. Онтон тас аан арылла түстэ да аан туманы бүрүммүтүнэн букатын өйүттэн тахсыбыт, тоҥон хаалбыт оҕо суорҕанын илиитигэр соспут, былаатын быыһынан баттаҕа бары арбайан тахсан муус кыаһаан буолбут, мээнэннэн көрбүт, тоҥ таҥастаах энэлийэ сылдьар дьахтары Борокуоппай тугу эрэ элбэҕи саҥаран чаачыгырыы чаачыгырыы үтэн-анньан киллэрдэ. Ол кэнниттэн икки эмиэ оннук дьүһүлэммит эр дьон хоһооно суох бабыгыраһан ибигирэһэ

ибигирэһэ киирдилэр. Биһиги куттанан хоспут диэкки бытарыһан хааллыбыт. Убайбынаан ороммутугар киирэн хоонньоһо сыттахпытына ийэбит оҕолору биир биир көтөҕөн аҕалан хоонньубутугар укта уонна “Кууһа сытыҥ” диэн баран тахсан барда. Биһиги бэйбититтэн эрэ балыс кыргыттары ханна эрэ куотан хаалыахтара диэбиттии хам кууспутунан утуйан хааллыбыт. Сарсыарда уһуктубуппут кыргыттарбыт турбуттар. Биһиги эргэ урба таҥаспытын таҥныбыттар, ааттаах бэрт дьон сарымтахтана сылдьаллар. Дьоммут бары отур ботур кэпсэтэн чэй иһэ олороллор. Онтубут кэлин кэпсэтэллэриттэн иһиттэххэ Кэнтиктэн дуу хантан дуу Дүллүкүгэ көһөн испит ыаллар эбит. Газ 51 массыынаннан айаннаан испиттэр. Хаар саба түһэн эрдэ туораабыт массыына суолуттан туораан саҥа тоҥмут сиикэйгэ түспүттэр үһү. Нэһиилэ уу анныттан бэйэ бэйэлэрин үтүһэн тардыһан тахсан быыһаммыттар. Хата олус дириҥҥэ түспэтэхтэр быһыылаах. Ол кыргыттар игирэлэр дуу, сыллатааҕылар дуу быһыылааҕа. Тэбис тэҥ курдуктар этэ. Хомойуох иһин ааттарын да дьоннорун да билэттээбэппин. Биһиги кыра бэдиктэр онно эҥин кыһаммат дьон буоллахпыт, буолуохтаах буолбутун курдук санаан аһаран кэбистэхпит буолуо. Сураҕа дьонноро ийэбитин кытары билсэллэр диэччилэр. Ийэбит эмээхсин суох буоларын чугаһыгар дьахтар көрсө кэлэн барбыт курдук этээччилэр. Кыргыттары этэҥҥэ улаатан киһи хара буолбуттар дииллэрэ. Бука эбээ да буоллахтара билигин. Кинилэр дьоллоругар Түптэ Кутурук ойохтоох эрээри көссүү дьахтарын сылааһыгар сыстаары хараҥаҕа дьаарбайдаҕа буолуо.

Өссө биир түбэлтэ ол иннинэ биһиги бэйэбит дьиэбитигэр Уот Сиэбит диэн уулуссаҕа олордохпутуна буолбут. Ол маннык үһү. Ити уулуссаҕа ийэбин кытары бииргэ төрөөбүт убайа Баһылай, бииргэ төрөөбүт улахан эдьиийдэрэ Ылдьаана уонна кыра балтылара Маарыйа тус туһунан ыал, чугас чугас олорбуттара. Бөһүөлэк күөлүн уҥуоргу өттүгэр үрдүк сиргэ аны биир бииргэ төрөөбүттэрэ уордьаннаах оҕуруоччут, тырахтарыыс Ньукулай олорбута. Саас хаар ууллан сир көҕөрөн оҕолор таһырдьаттан киирбэт туох да дьоһуннаах күннэрэ үүнэн турдаҕына Маарыйалаах дьиэлэрин таһыгар элбэх оҕо мустан оонньуу сылдьан эргэ булуус умуһаҕа ууннан туолан турарыгар Маарыйалаах Федя диэн уоллара сыыһа туттан түһэн хаалбыт. Саҥа хороччу улаатан эрэр кыра уол кыаммакка чалымааттана түһээт тимирэн хаалбыт. Оҕолортон улаханнара кини үһү. Оҕолор сүр түргэнник уулусса уҥуор олорор Мускуулар диэн оҕонньордоох эмээхсиҥҥэ олорор, арааһа аймахтара эбитэ дуу, Айыыска диэн дьахтарга сүүрэн тиийэн тыллаабыттар. Ону Айыыска “Таанньаҕа тыллыы охсуҥ"диэн баран оҕолор

ыйбыт сирдэригэр сүүрбүт. Тиийбитэ умуһах уута толору, оҕо суох үһү. Дьахтар тымныы ууга таҥастыын ыстанан, умсан киирэн илиитин иминэн көрдөөн тимирэ сытар оҕону булан таһаарбыт. Таһаараатын кытары биһиги ийэбит итинтэн мантан иҥнэн бүдүрүйэ бүдүрйэ сүүрэн кэлбит. Оҕолоро олох да тыыммат , букатын баран хаалбыт курдук үһү. Ийэбит оҕону ылан тобугар иһинэн ууран араастаан баттыалаан гынан уутун сүөккээн баран айаҕынан салгын үрэ үрэ эмиэ дэлби хачайдаан үттү ааттаһан нэһиилэ тыын киллэрбит. Ол уол өйүнэн арыый бытаан буола улааппыта. Ол эрэн син киһи буолан сааһыра быһыытыйан баран суох буолта.

Онтон өссө биир түбэлтэ күһүн күөл мууһа килэччи туруута Уот Сиэбит күөлүгэр оҕо бөҕө мустан хатыыскалыы сылдьыбыттар. Ортотугар сиикэйдээх эрээри кытыытын диэкки өттө уйар үһү. Ийэбит бииргэ төрөөбүт эдьиийин Ылдьаана кыра кыыһын үстээх хастаах оҕону биир уол салааскаҕа олордо сылдьан мэнигэр тэптэрэн күүскэ анньан ыытан кэбиспитэ салааска оҕолууннары сиикэйгэ тиийэн түһэн хаалбыт. Оҕо хантан харбыа баарай салааскатынаан тимирсэн хаалбыт. Ону обургу уолаттар көрө охсон киирэн нэһиилэ хостоон таһааран, бэйэлэрэ эмиэ бэрт эрэйинэн тахсыбыттар, онтон чугас тиэргэнигэр тугу эрэ гынан букунайа сылдьар ийэбитигэр, көтөҕөн салыбыратан аҕалан атаҕын анныгар быраҕан баран ууга түстэ диэбиттэр. Ийэбит эрэйдээх соһуйан ыһыытыы түһэн баран көҕөрө өлөн хаалбыт оҕону эмиэ дэлби хачайдаан тыын киллэрбит. Ол тухары тугу эрэ наар ботугурааччы дииллэр. Ол кыыс билигин кырдьаҕас учуутал, туох да дьоһуннаах ыал ийэтэ, эбээтэ. Оҕо уруу бөҕө, этэҥҥэ сылдьар.
Дьэ итинник туох да үөрэҕэ суох ньүкэн дьахтар сыччах айылҕа биэрбит дьикти күүһүнэн оҕолору быыһаталаан турар.
Аны биир дьикти дьарыга сүөһү кыайан төрөөбөтөҕүнэ кинини эбэтэр Ньукулаайап Ньукулай(Мөччөккөй) диэн үйэтигэр сылгыһыт киһини ыҥырааччылар. Кинилэр эрэ бадьыыһырбыт сүөһүттэн оҕотун төлөрүтэн таһаараллар этэ. Төттөрү анньан кэлиэхтээҕин курдук көннөрөн биэрэн төрөтөллөрө. Бэл иһигэр өлбүт тарбыйаҕы кыра быһыччаны таҥнары тутан биитин ытыстарын иһигэр кистээн, ынах иһигэр кэннинэн киирэн оҕотун холун арааран, сыҥааҕыттан күрүчүөктээн соһон таһааран ынаҕы быыһыыллар этэ. Атын дьон оннук гыналларын хаһан да көрө иликпин.
Бу манан ийэм барахсан айылҕаттан бэриллибит дьикти дьоҕурун туһунан кылгас кэпсээммин түмүктүүм.
Татаар хааннаах, чиэппэр күүстээх Уобуулаах Сэмэккээн биэс оҕото күн сирин көрбүттэрэ, киһи хара буолбуттара эмиэ биир туһунан кэпсээннээх. Сүүрбэ биэстэ оҕоломмуттарыттан бу биэс оҕо ордубут. Оҕо турбатын иһин

ыксаан чып кистэлинэн, элбэх кэһии-кутуу биэрэн ойун ыҥыран кыырдаран оҕо уйата оҥорторбуттар. Ийэбит” Дьоммут чыычаах уйатын курдук туой көһүйэ иһигэр, биэс үрүҥ туойтан оҥоһуллубут кыракый чыычаахтары уган тойон өһүөҕэ кыбытан турар буолааччылар. Ону саас ылан уокка сырайа сырайа арыыннан уҥунуохтаан баран төттөрү уурааччылар, биһиги тыытарбыт булгуччулаахтык бобуллар этэ"диэччи.
Бу дьон бэйэлэрин кэмнэригэр күүстэринэн уохтарынан, үлэни кыайыгастарынан хотугастарынан хайҕалга эрэ сылдьыбыт дьон.
Улахан эдьиийдэрэ Ылдьаана эр киһилии таҥнан ыһыахха онтон мантан кэлбит тустуукпун дэммит дьону кубулунан киирэн охтортоон саакка ыыталыыр үһү. Уолаттар иккиэн да лаппа бөдөҥ дьон, бачыгыратан түһэн өрө өтүөстэнэ сылдьар сүрдээх киппэ дьон буолааччылар. Мээнэ киһи утары киирэн тутуспат дьоно. Баһылай хойукка дылы отут иккилээх гиирэни араастаан быраҕаттаан оонньоон баран өрбөҕүнэн тутааҕыттан баайан, сиртэн тииһинэн ытыран ылан төьөтүн үрдүнэн кэннигэр быраҕан кээһэр киһи этэ.
Биһиги ийэбит хойукка дылы мас тардыһааччы.
Бэйэ бэйэлэригэр сүрдээх харыстаһар сыһыаннаах буолааччылар. Ийэбит балтын Маарыйаны харах гынан хойукка дылы ойуурга тахсан сир астаабыта буолан астынан дуоһуйан, күлэн үөрэн бычыгыраһан киирэр буолаллара.
Кэлин сорохтор олохторуттан туораабыттарын кэннэ биһиги ийэбит уонна Ньукулай ордубуттара. Сааһыран олох оҕолоругур түһэн бэйэ бэйэлэриттэн арахсыахтарын баҕарбат курдук буолбуттара. Наар таайбыт балтыгар киирэн сүрдээх бөдөҥ киһи ачаалаабыт курдук туттан, толлоллон олорор буолааччы. Ол курдук күн сириттэн да биир күн, уонча мүнүүтэ арыттаах быысаһан хордоҕойдоругар тахсыбыттара. Иккиэн тэҥҥэ ыалдьан охтубуттара, уһуннук сыппатахтара. Таайбыт балта быстыбытын дьоно эппиттэригэр"Оо" диэн баран тыына быстаахтаабыт этэ.
Бу дьон бары ураты дьикти олохтоох дьон кэлэн ааспыттара. Бары элбэх оҕолоохтор. Маарыйа герой ийэ, Ньукулайдаах эмиэ уон оҕолоохтор. Обулаховтар, Гоголевтар, Яковлевтар ыччаттара дойду араас муннугунан тарҕанан хотуннан соҕурууннан бүтүннү бааллар. Бу биэс анал ымыылаах дьонтон киэҥ аймах буола тэнийдибит.

Хаҥыл Хара.