Главная / Кэпсээ / Күн дьыл ааhара түргэнин
Добавить комментарий
Үйэ чиэппэрин кэриҥэ анараа өттүгэр тыл, литература, история институтун социологияҕа лабораториятын сэбиэдиссэйэ И. А. Аргуновтыын (мин “Эдэр коммунистка” эргиллэн кэлбит кэмим этэ) “Үөлээннээхтэриҥ тустарынан эн санааҥ” диэн 16-30 саастаах ыччат бэйэтин саастыылаахтарын тустарынан тугу саныырын, кэрэхсиирин, туохха дьулуһарын билээри матырыйаал бэлэмнээбиппит. Маннык ис хоһооннооҕо: Хатыҥ чараҥ быыһыгар бүччүмнүк олорор ис киирбэх дэриэбинэлэргэ уонна саҥа баараҕай тутуу быһаарыылаах учаастактарын будулҕаныгар, үлүскэнник үүнэ-үрдүү турар бүгүҥҥү куораттарбытыгар уонна үрүҥ күдэрик өрүкүйэр туундаратыгар — ханна да тиийбиппит иһин биһиги кинилэри — күүрээннээх үлэҕэ, дьулуурдаах үөрэххэ сылдьар бүгүҥҥү эдэр дьону көрсүөхпүт. Кинилэр сир аайы үтүө үөлээннээхтэрин кытары үлэ коллективтарыгар, үөрэх заведениеларыгар кимниин эрэ дьүөрэлэһэн сылдьаллар, доҕордоһоллор уонна ытыктаһаллар. Кинилэр бары үөлээннээхтэриттэн кими эрэ чорботон сөбүлүүр, холобур оҥостор, эбэтэр кими эрэ ахсарбат, кимтэн эрэ кэлэйэр түгэннэрэ мэлдьи баар. Ол төрдө туохханый? Хайдах киһини сөбүлүүгүн, оттон кими толоостук көрөҕүн эн, бүгүҥҥү биһиги үөлээннээхпит? Күндү ааҕааччылар, эһиги ити туһунан санааларгытын билээри, “Эдэр коммунист” хаһыат редакцията уонна ССРС НА СО Саха сиринээҕи филиалын социологическай лабораторията “ҮӨЛЭЭННЭЭХТЭРИҐ ТУСТАРЫНАН ЭН САНААҐ” диэн ааҕааччылар анкеталарын бэчээттээн туран, саҥа кэпсэтиһиини (диспуту) хаһыатынан ыытар. Мантан аллара тус-туһунан майгылаах-сигилилээх, араас дьылҕалаах сэттэ киһи — эһиги үөлээннээхтэргит мөссүөннэрин бэчээттиибит. Бу дьон тустарынан туох санаалааххытын, кинилэргэ бэйэҕит сыһыаҥҥытын биллэрэргитигэр анаан кинилэртэн хас биирдиилэригэр бииртэн сэттэҕэ диэри сыыппаралар бэрилиннилэр. Күндү ааҕааччылар, эһиги бу анкетаны толоруҥ. Кинилэртэн сөбүлээбит дьоҥҥутугар саамай улахан сыаналары, оттон сирбиккитигэр кыччыгый сыыппаралары анныларынан тардан бэлиэтээҥ. Бу сэттэ киһиэхэ хайаатар даҕаны бэриллибит сэттэ сыана туттуллуохтаах, ону сэргэ биир сыана иккиһин туттуллуо суохтаах.
Дьылыгыр, үрдүк уҥуохтаах, дэгиттэр тэтиэнэх көрүҥнээх, ыраас сэбэрэлээх уол. Үчүгэй спортсмен тахсан иһэн, “аһыы аска” умсугуйар буолан кыайан үүммэтэх. Ол иһин сорох күннэргэ тэрилтэтигэр хойутуур, санаата холлор, ээл-дээл үлэлиир. Мунньахтарга үгүстүк саҥарыллар да, “оҕонньоттор киэбирдэхтэрин аайы” диэн хоҥоруутугар хоҥнорбот, өй-санаа, суобас таһаҕаһа оҥостуммат. Көстөр дьүһүнүнэн, түгэниттэн көрөн кыргыттарга сыһыаны сатыырынан сорохторго
наһаа сөбүлэтэр. Кэргэнэ суох. Ол эрэн Дьулустаан атастарыгар “туохха тиэтэйэн, сыымайдаан-сыымайдаан саамай бастыҥнарын талыам уонна дьэ түспэтийэн көрүөм” диэн кэпсиир.
Сытыы-хотуу, кэлбит-барбыт, эппит-тыыммыт киһи. Төһө да эдэрин иһин бойуччу эппиэттээх үлэҕэ сылдьар. Мунньахтартан, араас общественнай сорудахтартан соло булбакка дьиэтигэр-уотугар хоноһо курдук көстөн ааһар. Кини үксүгэр “билиҥҥи олох-дьаһах тупсубут кэмигэр кэргэттэри кытары наһаа ыаһахтаһан-бодьуустаһан киһи элбэх бириэмэтин сиэтиэн сөп” диэччи. Салайар дьонун, доҕотторуҥ ортолоругар улахан авторитеттаах.
Олус холку, көрсүө-сэмэй ыччат. Доҕотторун туһугар олус кыһамньылаах. Наһаа үөрүнньэҥ. Доҕотторуҥ сорудаҕын булгуччу ылынымтыа, ол иһин мэлдьи ким эрэ көрдөһүүтүн толорон кыһалла-мүһэллэ сылдьар буолар. Тас көрүҥүнэн бүрэ. Онон кыргыттар халты көрөн ааһаллар. Ол эрэн санаатын онтон түһэрбэт. Ырыа тылларынан: “Бэйэм гиэнэ — аналлааҕым баара буолуо, баара буолуо”, — диэн көрүдьүөстүк хардаран кэбиһэр.
Эмиэ наһаа холку, бүгүрү киһи. Үлэхтээх кэмигэр хаһан да хойутаабат. Үлэ чааһын толору тутуһар. Нуорматын дьон сиэринэн толорор. Уонна бэрээдэги кэспэт. Арай мунньахтары, общественнай сорудахтары ахсарбат: “Туох эрэ улаханы быһаарарга дылы сүпсүгүрэбит”, — диир. Үлэ кэнниттэн мэлдьи дьиэтигэр тиэтэйэр үгэстээх. Буолумуна даҕаны, төрөппүттэрин көмөлөрүнэн уонна бэйэтэ даҕаны кичээҥи буолан, дьиэтэ кырдьык да килэйэн-халайан дьиэ да дьиэ! Оҕолоро доруобайдар, үөрэхтэригэр үчүгэйдэр. Бу ыал билигин массыына атыылаһарга харчы мунньуналлар.
Кыанар ыал оҕото. Үһүс сылын үөрэххэ киирэ сатаан баран, табыллыбатах. Быйыл дьэ дьиҥнээхтик бэлэмнэнэн “букатын соҕуруу дойдуга үөрэнэ барарга быһаарыммыт” үһү. Элбэхтик аахпыт, көрдөөх кэпсээннэри, анекдоттары, ырыаны-үҥкүүнү билэр, сатыыр буолан, хайа баҕарар ыалга, ханнык баҕарар хампаанньаҕа сыста түһэр дьоҕурдаах. Күнүһүн үксүгэр дьиэтигэр бүгэн хаалар, оттон киэһэтин уонна өрөбүл күннэргэ олус моднайдык таҥнан-симэнэн баран, транзисторы иэриппитинэн, доҕотторун кытары уулуссаҕа сылдьарын үгүстүк көрсөҕүн.
Эдэр талаан. Кини туһунан бэчээккэ суруйаллар, радионан кэпсииллэр. Айар үлэтигэр чахчы ылларбыт киһи. Билигин олус улахан темаҕа киирсибит үһү. Ол иһин бэрт кыра хамнастаах үлэҕэ, көрдөһөн туран көспүтэ. “Хас да сыл устата үп-ас өттүнэн кырыымчык балаһыанньаҕа киирдим да, кылаабынайа — айымньым”, — диир кини. Дьон-сэргэ ортотугар сылдьарын сөбүлүүр. Бэйэтин ситиһиилэрин уонна улахан былааннарын тустарынан атастарга элбэхтик,
ордук кыргыттарга кэпсээччи. Сорохтор: “Наһаа практичнайа суох уол”, — дииллэр кини туһунан.
Биллиилээх, идэтин толору баһылаабыт эдэр киһи. “Улахан специалист дуу, салайааччы дуу тахсар киһитэ”, — диэн дьон кини туһунан сылыктыыллар. Үлэтигэр мэлдьи туох эрэ саҥаны олохтуу, уларытыыны киллэрэ сатыыр. Ону ким эмэ утардаҕына улаханнык тымтан, хабырыттан, хабырыйсан киирэн барар. “Санаата оонньообут” кэмигэр дьиэлээхтэрин да дьарыйталаан, ууга-уокка түһэртиир. Сотору уоскуйаат, онтукатын буруй оҥостон, олус аламаҕай, кыһамньылаах буолан хаалар. 1.2.3.4.5.6.7. Ити кэпсэтиигэ ыҥырыы усулуобуйата 1976 сыл олунньу 15 күнүгэр бэчээттэммитэ, оччолорго хаһыат билэ илик элбэх суруктара, анкетаҕа хоруйдара киирбиттэрэ. Бастаан мин, онтон Ульяна Винокурова (билигин социология доктора) ырытар ыстатыйалары таһаарбыппыт. Ол кэпсэтиигэ кыттыбыт оҕолорбут билигин сааһырдахтара. Аны санаатахха, үйэ чиэппэрин анараа өттүнээҕи ыччаттарбыт оҕолоро субу төрөппүттэрин оччотооҕу саастарыгар сырыттахтара. Бу сүүрбэттэн тахса сылга олус дьалхааннаах баһырхай уларыйыылар таҕыстылар, эдэрдэр өй-санаа. Сыал-сорук (менталитет) өттүнэн атын буоллулар. Кимнээххитий эһиги, бүгүҥҥү эдэрдэр? Туох баҕа санаалааххыт, ханна дьулуһаҕыт, идеал оҥостор киһигит кимий? Бүгүн, оччотооҕу кэпсэтиини саҕалаабыт автордартан биирдэстэрэ буоларбынан, ыҥырабын — уруккуну сөргүтүөҕүҥ, үйэ чиэппэрин анараа өттүнээҕи сэһэргэһиини хаттаан күөдьүтүөҕүҥ, аҕалар уонна оҕолор хайдахтарын тэҥнээн көрөҕүн. Этэргэ диэри, тыһыынча сыл баһыгар биирдэ кэлэр икки үйэ, икки тыһыынча сыл быысаһар кирбиитигэр күөгэйэр күннэригэр сылдьар эдэрдэрбит, эһиги, хайдаххытый-туоххутуй? Ирэ-хоро сэһэргэһиэҕиҥ, санаабытын үллэстиэҕиҥ! 1976 С. Суруллубут дьоннорбут бары бэйэлэрин ааттарын биэрбит уол оҕоломмуттара улаатан, тыыллан-хабыллан тахсыбыттарын ойуулуоҕуҥ. Анкетаны толоруу усулуобуйата уруккутун курдук. Арай редакция аадырыһа атын: 677000, Дьокуускай к., Орджоникидзе уул., 31, “Эдэр саас” редакцията.
Аҕатын курдук үрдүк уҥуохтаах, ыраас сэбэрэлээх уол. Эмиэ спордунан дьарыктаммыт, кик-боксиҥҥа лаппа ситиһиилэммит. Институту бүтэрэн баран, идэтинэн биир да чаас үлэлээбэккэ, бэйэтин табаарыстарын кытта куорат рыноктарыгар атыыһыттарга, төлөбүрдээх кэтэх автобус суоппардарыгар араҥаччылааччы (крыша) буоланнар, түһээн хомуйаллар. Аҕатыттан уратыта — кыргыттары сыымайдаабакка, эрдэ кэргэннэммит. Билигин баай-дуол өттүнэн олус кыаҕырбыт, көннөрү киһи чугаһаабат “крутой” уола буолбут. Кыргыттары санаатаҕын аайы уларыта сылдьарын
кэргэнэ билэр да — кыһаллыбат: “Баай олоххо үөрэнним, онтон бырахтаҕына, ханна барыамый”, — диир үһү. Төттөрүтүн, оҕонньорбун өлөрөн кэбиһиэхтэрэ диэн куттанар.
Коммунистар эстэллэригэр, аҕата — обургу партийнай салайааччы, баттаҕа да силир гыммакка, атын үрдүк дуоһунаска көспүт. Будулҕан саҕаланыытыгар, уолугар: “Эргин”, — диэн бырыһыана суох кредит бэрдэрбит. Аччыгый Александр ону харса суох эргиппит, Москваҕа хастыы да ый буолар, табаары Кытайтан, Турцияттан кыта аҕалтарар. Сыанатын үрдэтэн куоракка, улуустарга тиэйэ сылдьан атыылаан улаханнык көммүт: “Наука, литература, искусство туохха наадаларый, билигин эргинии, сатабыл быраап — ыйы быһа үлэлээн муҥнанан ылар хамнаскытын биир күн өлөрөбүн”, — диэн бииргэ үөскээбиттэригэр киһиргиир. “Өссө байыаҕы былаас наада”, — диэн депутаттар быыбардарыгар хоттордор да, киирсэн иһэр үгэстэммит.
Аҕатыныы холку, үөрүнньэҥ. Университеты бүтэрэригэр, бииргэ үөрэммит кыыһынаан ыал буолан, иккиэн институкка үлэлииллэр. Биир оҕолоохтор. Хамнастара кыра, дьиэлэрэ суох. Ол эрээри, дьиэ куортамнаһан да олордоллор, инникигэ эрэллээхтэр: “Тыалынан киирбит холоругунан тахсар, онон албыннаан-түөкэйдээн байбыттар үйэлэрэ уһуо суоҕа, истэр тухары бэрт былдьаһан, өлөрсөн бүтэн эрэллэр. Оттон биһиги суобаспыт ыраас, холкутук, ким да өлөрүө диэн куттаммакка, олоробут. Хаһан эрэ биһиги, наука дьонноро, өрөгөйдүөхпүт, үлэбит сыаналаныа, быр-бааччы олоруохпут”, — дэһэллэр.
Кичээҥи аҕата тэринэн, куоракка дьиэлээх, даачалаах да буоллаллар, уол бииргэ төрөөбүттэриттэн ону былдьаһа барбакка, оскуоланы бүтэрээт, тыаҕа тахсыбыт. Олохтоох кыыһы кэргэн ылбыт, кыратыттан бүгүрү буолан, саҥа аймахтарыгар сөбүлэппит, туспа дьиэ тутан биэрбиттэр. Аны аҕа ууһунан фермерскэй хаһаайыстыба тэриммиттэр, “хотон муҥунан хороҕор муостааҕы, сыһыы муҥунан сыспай сиэллээҕи” иитэн, куоракка киллэрэн “Сайсарыга” эти, арыыны атыылаан балачча дохуоттаммыттар. “Үлэлиир киһи кыаҕырар үтүө олоҕо кэллэ”, — диэн кэргэнин дьонноро кэпсэтэллэрин сөбүлүү истэр.
Аҕата түптээн үлэлээбэккэ да, үөрэммэккэ, көрү-нары көҕүлүттэн тута сатаан баран, кэлин киһи аатыттан ааһан, арыгыга умайан өлбүт. Онон Алквиад эһэтэ аахха иитиллибит, уу сахалыы саҥалаах буола улааппыт. Уларыта тутуу саҕаланыаҕыттан советскай кэми, компартияны хооһурҕатан, уруккута партийнай үлэһит эһэтэ оҕонньордуун иирсэллэрэ эллээбит. “Аны: “Саха сиригэр дьиҥнээх суверенитет суох”, — диир түүр омуктарга чугасаһарга ыҥырар. Коммунистары кытта республика билиҥҥи салайааччыларын
биир угунньаҕа угуталыыр буолбут. Мунньахтартан ордубат, дьиэ-уот тэринэр, оҕо-уруу төрөтөр туһунан куойатыгар-маҥкытыгар оҕустарбат.
Аҕата наукаҕа бэрт чаҕылхайдык киирэн иһэн, кэлин ученайдар бөлөхтөһөн иирээннэригэр кыбыллан, үөтэлээҕи тугу да айбатах, көрдөһөн көспүт кыра хамнастаах үлэтиттэн өнүйбэтэх. Уола, аччыгый Ньургун, айылҕаттан дьоҕурдааҕар эбии олус кыһамньылаах, сүрэхтээх-бэлэстээх, бэрээдэктээх буолан АХШ-ка үөрэнэн, экономист идэлэнэн, билигин Дьокуускайга министерствоҕа үлэлиир. Киэҥ билиилээҕин, тэрийэр дьоҕурдааҕын иһин дьон-сэргэ: “Ыраатыах ыччат сылдьар”, — диэн билгэлииллэр. Ньургун кэргэннэнэ илик: “Барытын оҥостон баран ыал буолуллуо”, — диэн былааннанар.
Аҕата бииргэ үлэлээбит дьонунаан сатаспакка, сотору-сотору “санаата оонньоон” иирсэн-баайсан, үлэттэн үлэҕэ үтүөх-батаах сылдьан баран, саҥардыы кыра кээмэйдээх пенсияҕа тахсыбыт. Аҕатыттан наһаа дьарылларыттан киҥэ-наара алдьана улааппыт Айаал-2 армияттан кэлиэҕиттэн үөрэммэккэ да, үлэлээбэккэ да ускул-тэскил сылдьар. Төрөппүттэрин пенсиятыттан соролоһор, итирдэҕинэ харчы көрдүүр, ийэлээх аҕатын муннукка хаайар. Өйдөөҕөр ханна да быкпат, хоһугар кэтэх тардыстан сытан манньыйа ыраланар: “Массыына өрөмүөннүүр мастарыскыай арыйбыт киһи харчыны кэһэтиэ этэ… Арыгы-ас атыылыыр түүҥҥү бар тэриниим, күннүөм этэ… Быыкаа завод атыылаһан, кафель, кирпииччэ оҥоруум — үбү үллэҥнэтиэм этэ… Саатар баай дьонноох кыыһы булбут киһи… ”
Бэйэҕит үөлээннээхтэргитин сыаналыыргытыгар, эһиги хайаан да көлүөнэҕит уопсайын, билиҥҥи кэмҥэ ыччат суолтатын туһунан толкуйдаан ылбыккыт чахчы. Ол иһин эһигиттэн көлүөнэҕит туһунан санааҕытын билээри, маннык ыйытыыларга эппиэттииргитигэр көрдөһөбүт:
Егор Неймохов
Укажите e-mail или номер телефона для связи:
Опишите причину жалобы:
Үйэ чиэппэрин кэриҥэ анараа өттүгэр тыл, литература, история институтун социологияҕа лабораториятын сэбиэдиссэйэ И. А. Аргуновтыын (мин “Эдэр коммунистка” эргиллэн кэлбит кэмим этэ) “Үөлээннээхтэриҥ тустарынан эн санааҥ” диэн 16-30 саастаах ыччат бэйэтин саастыылаахтарын тустарынан тугу саныырын, кэрэхсиирин, туохха дьулуһарын билээри матырыйаал бэлэмнээбиппит. Маннык ис хоһооннооҕо:
Хатыҥ чараҥ быыһыгар бүччүмнүк олорор ис киирбэх дэриэбинэлэргэ уонна саҥа баараҕай тутуу быһаарыылаах учаастактарын будулҕаныгар, үлүскэнник үүнэ-үрдүү турар бүгүҥҥү куораттарбытыгар уонна үрүҥ күдэрик өрүкүйэр туундаратыгар — ханна да тиийбиппит иһин биһиги кинилэри — күүрээннээх үлэҕэ, дьулуурдаах үөрэххэ сылдьар бүгүҥҥү эдэр дьону көрсүөхпүт. Кинилэр сир аайы үтүө үөлээннээхтэрин кытары үлэ коллективтарыгар, үөрэх заведениеларыгар кимниин эрэ дьүөрэлэһэн сылдьаллар, доҕордоһоллор уонна ытыктаһаллар. Кинилэр бары үөлээннээхтэриттэн кими эрэ чорботон сөбүлүүр, холобур оҥостор, эбэтэр кими эрэ ахсарбат, кимтэн эрэ кэлэйэр түгэннэрэ мэлдьи баар. Ол төрдө туохханый? Хайдах киһини сөбүлүүгүн, оттон кими толоостук көрөҕүн эн, бүгүҥҥү биһиги үөлээннээхпит?
Күндү ааҕааччылар, эһиги ити туһунан санааларгытын билээри, “Эдэр коммунист” хаһыат редакцията уонна ССРС НА СО Саха сиринээҕи филиалын социологическай лабораторията “ҮӨЛЭЭННЭЭХТЭРИҐ ТУСТАРЫНАН ЭН САНААҐ” диэн ааҕааччылар анкеталарын бэчээттээн туран, саҥа кэпсэтиһиини (диспуту) хаһыатынан ыытар. Мантан аллара тус-туһунан майгылаах-сигилилээх, араас дьылҕалаах сэттэ киһи — эһиги үөлээннээхтэргит мөссүөннэрин бэчээттиибит. Бу дьон тустарынан туох санаалааххытын, кинилэргэ бэйэҕит сыһыаҥҥытын биллэрэргитигэр анаан кинилэртэн хас биирдиилэригэр бииртэн сэттэҕэ диэри сыыппаралар бэрилиннилэр. Күндү ааҕааччылар, эһиги бу анкетаны толоруҥ. Кинилэртэн сөбүлээбит дьоҥҥутугар саамай улахан сыаналары, оттон сирбиккитигэр кыччыгый сыыппаралары анныларынан тардан бэлиэтээҥ. Бу сэттэ киһиэхэ хайаатар даҕаны бэриллибит сэттэ сыана туттуллуохтаах, ону сэргэ биир сыана иккиһин туттуллуо суохтаах.
Дьылыгыр, үрдүк уҥуохтаах, дэгиттэр тэтиэнэх көрүҥнээх, ыраас сэбэрэлээх уол. Үчүгэй спортсмен тахсан иһэн, “аһыы аска” умсугуйар буолан кыайан үүммэтэх. Ол иһин сорох күннэргэ тэрилтэтигэр хойутуур, санаата холлор, ээл-дээл үлэлиир. Мунньахтарга үгүстүк саҥарыллар да, “оҕонньоттор киэбирдэхтэрин аайы” диэн хоҥоруутугар хоҥнорбот, өй-санаа, суобас таһаҕаһа оҥостуммат. Көстөр дьүһүнүнэн, түгэниттэн көрөн кыргыттарга сыһыаны сатыырынан сорохторго
наһаа сөбүлэтэр. Кэргэнэ суох. Ол эрэн Дьулустаан атастарыгар “туохха тиэтэйэн, сыымайдаан-сыымайдаан саамай бастыҥнарын талыам уонна дьэ түспэтийэн көрүөм” диэн кэпсиир.
Сытыы-хотуу, кэлбит-барбыт, эппит-тыыммыт киһи. Төһө да эдэрин иһин бойуччу эппиэттээх үлэҕэ сылдьар. Мунньахтартан, араас общественнай сорудахтартан соло булбакка дьиэтигэр-уотугар хоноһо курдук көстөн ааһар. Кини үксүгэр “билиҥҥи олох-дьаһах тупсубут кэмигэр кэргэттэри кытары наһаа ыаһахтаһан-бодьуустаһан киһи элбэх бириэмэтин сиэтиэн сөп” диэччи. Салайар дьонун, доҕотторуҥ ортолоругар улахан авторитеттаах.
Олус холку, көрсүө-сэмэй ыччат. Доҕотторун туһугар олус кыһамньылаах. Наһаа үөрүнньэҥ. Доҕотторуҥ сорудаҕын булгуччу ылынымтыа, ол иһин мэлдьи ким эрэ көрдөһүүтүн толорон кыһалла-мүһэллэ сылдьар буолар. Тас көрүҥүнэн бүрэ. Онон кыргыттар халты көрөн ааһаллар. Ол эрэн санаатын онтон түһэрбэт. Ырыа тылларынан: “Бэйэм гиэнэ — аналлааҕым баара буолуо, баара буолуо”, — диэн көрүдьүөстүк хардаран кэбиһэр.
Эмиэ наһаа холку, бүгүрү киһи. Үлэхтээх кэмигэр хаһан да хойутаабат. Үлэ чааһын толору тутуһар. Нуорматын дьон сиэринэн толорор. Уонна бэрээдэги кэспэт. Арай мунньахтары, общественнай сорудахтары ахсарбат: “Туох эрэ улаханы быһаарарга дылы сүпсүгүрэбит”, — диир. Үлэ кэнниттэн мэлдьи дьиэтигэр тиэтэйэр үгэстээх. Буолумуна даҕаны, төрөппүттэрин көмөлөрүнэн уонна бэйэтэ даҕаны кичээҥи буолан, дьиэтэ кырдьык да килэйэн-халайан дьиэ да дьиэ! Оҕолоро доруобайдар, үөрэхтэригэр үчүгэйдэр. Бу ыал билигин массыына атыылаһарга харчы мунньуналлар.
Кыанар ыал оҕото. Үһүс сылын үөрэххэ киирэ сатаан баран, табыллыбатах. Быйыл дьэ дьиҥнээхтик бэлэмнэнэн “букатын соҕуруу дойдуга үөрэнэ барарга быһаарыммыт” үһү. Элбэхтик аахпыт, көрдөөх кэпсээннэри, анекдоттары, ырыаны-үҥкүүнү билэр, сатыыр буолан, хайа баҕарар ыалга, ханнык баҕарар хампаанньаҕа сыста түһэр дьоҕурдаах. Күнүһүн үксүгэр дьиэтигэр бүгэн хаалар, оттон киэһэтин уонна өрөбүл күннэргэ олус моднайдык таҥнан-симэнэн баран, транзисторы иэриппитинэн, доҕотторун кытары уулуссаҕа сылдьарын үгүстүк көрсөҕүн.
Эдэр талаан. Кини туһунан бэчээккэ суруйаллар, радионан кэпсииллэр. Айар үлэтигэр чахчы ылларбыт киһи. Билигин олус улахан темаҕа киирсибит үһү. Ол иһин бэрт кыра хамнастаах үлэҕэ, көрдөһөн туран көспүтэ. “Хас да сыл устата үп-ас өттүнэн кырыымчык балаһыанньаҕа киирдим да, кылаабынайа — айымньым”, — диир кини. Дьон-сэргэ ортотугар сылдьарын сөбүлүүр. Бэйэтин ситиһиилэрин уонна улахан былааннарын тустарынан атастарга элбэхтик,
ордук кыргыттарга кэпсээччи. Сорохтор: “Наһаа практичнайа суох уол”, — дииллэр кини туһунан.
Биллиилээх, идэтин толору баһылаабыт эдэр киһи. “Улахан специалист дуу, салайааччы дуу тахсар киһитэ”, — диэн дьон кини туһунан сылыктыыллар. Үлэтигэр мэлдьи туох эрэ саҥаны олохтуу, уларытыыны киллэрэ сатыыр. Ону ким эмэ утардаҕына улаханнык тымтан, хабырыттан, хабырыйсан киирэн барар. “Санаата оонньообут” кэмигэр дьиэлээхтэрин да дьарыйталаан, ууга-уокка түһэртиир. Сотору уоскуйаат, онтукатын буруй оҥостон, олус аламаҕай, кыһамньылаах буолан хаалар.
1.2.3.4.5.6.7.
Ити кэпсэтиигэ ыҥырыы усулуобуйата 1976 сыл олунньу 15 күнүгэр бэчээттэммитэ, оччолорго хаһыат билэ илик элбэх суруктара, анкетаҕа хоруйдара киирбиттэрэ. Бастаан мин, онтон Ульяна Винокурова (билигин социология доктора) ырытар ыстатыйалары таһаарбыппыт.
Ол кэпсэтиигэ кыттыбыт оҕолорбут билигин сааһырдахтара. Аны санаатахха, үйэ чиэппэрин анараа өттүнээҕи ыччаттарбыт оҕолоро субу төрөппүттэрин оччотооҕу саастарыгар сырыттахтара.
Бу сүүрбэттэн тахса сылга олус дьалхааннаах баһырхай уларыйыылар таҕыстылар, эдэрдэр өй-санаа. Сыал-сорук (менталитет) өттүнэн атын буоллулар.
Кимнээххитий эһиги, бүгүҥҥү эдэрдэр? Туох баҕа санаалааххыт, ханна дьулуһаҕыт, идеал оҥостор киһигит кимий?
Бүгүн, оччотооҕу кэпсэтиини саҕалаабыт автордартан биирдэстэрэ буоларбынан, ыҥырабын — уруккуну сөргүтүөҕүҥ, үйэ чиэппэрин анараа өттүнээҕи сэһэргэһиини хаттаан күөдьүтүөҕүҥ, аҕалар уонна оҕолор хайдахтарын тэҥнээн көрөҕүн.
Этэргэ диэри, тыһыынча сыл баһыгар биирдэ кэлэр икки үйэ, икки тыһыынча сыл быысаһар кирбиитигэр күөгэйэр күннэригэр сылдьар эдэрдэрбит, эһиги, хайдаххытый-туоххутуй? Ирэ-хоро сэһэргэһиэҕиҥ, санаабытын үллэстиэҕиҥ!
1976 С. Суруллубут дьоннорбут бары бэйэлэрин ааттарын биэрбит уол оҕоломмуттара улаатан, тыыллан-хабыллан тахсыбыттарын ойуулуоҕуҥ. Анкетаны толоруу усулуобуйата уруккутун курдук. Арай редакция аадырыһа атын: 677000, Дьокуускай к., Орджоникидзе уул., 31, “Эдэр саас” редакцията.
Аҕатын курдук үрдүк уҥуохтаах, ыраас сэбэрэлээх уол. Эмиэ спордунан дьарыктаммыт, кик-боксиҥҥа лаппа ситиһиилэммит. Институту бүтэрэн баран, идэтинэн биир да чаас үлэлээбэккэ, бэйэтин табаарыстарын кытта куорат рыноктарыгар атыыһыттарга, төлөбүрдээх кэтэх автобус суоппардарыгар араҥаччылааччы (крыша) буоланнар, түһээн хомуйаллар. Аҕатыттан уратыта — кыргыттары сыымайдаабакка, эрдэ кэргэннэммит. Билигин баай-дуол өттүнэн олус кыаҕырбыт, көннөрү киһи чугаһаабат “крутой” уола буолбут. Кыргыттары санаатаҕын аайы уларыта сылдьарын
кэргэнэ билэр да — кыһаллыбат: “Баай олоххо үөрэнним, онтон бырахтаҕына, ханна барыамый”, — диир үһү. Төттөрүтүн, оҕонньорбун өлөрөн кэбиһиэхтэрэ диэн куттанар.
Коммунистар эстэллэригэр, аҕата — обургу партийнай салайааччы, баттаҕа да силир гыммакка, атын үрдүк дуоһунаска көспүт. Будулҕан саҕаланыытыгар, уолугар: “Эргин”, — диэн бырыһыана суох кредит бэрдэрбит. Аччыгый Александр ону харса суох эргиппит, Москваҕа хастыы да ый буолар, табаары Кытайтан, Турцияттан кыта аҕалтарар. Сыанатын үрдэтэн куоракка, улуустарга тиэйэ сылдьан атыылаан улаханнык көммүт: “Наука, литература, искусство туохха наадаларый, билигин эргинии, сатабыл быраап — ыйы быһа үлэлээн муҥнанан ылар хамнаскытын биир күн өлөрөбүн”, — диэн бииргэ үөскээбиттэригэр киһиргиир. “Өссө байыаҕы былаас наада”, — диэн депутаттар быыбардарыгар хоттордор да, киирсэн иһэр үгэстэммит.
Аҕатыныы холку, үөрүнньэҥ. Университеты бүтэрэригэр, бииргэ үөрэммит кыыһынаан ыал буолан, иккиэн институкка үлэлииллэр. Биир оҕолоохтор. Хамнастара кыра, дьиэлэрэ суох. Ол эрээри, дьиэ куортамнаһан да олордоллор, инникигэ эрэллээхтэр: “Тыалынан киирбит холоругунан тахсар, онон албыннаан-түөкэйдээн байбыттар үйэлэрэ уһуо суоҕа, истэр тухары бэрт былдьаһан, өлөрсөн бүтэн эрэллэр. Оттон биһиги суобаспыт ыраас, холкутук, ким да өлөрүө диэн куттаммакка, олоробут. Хаһан эрэ биһиги, наука дьонноро, өрөгөйдүөхпүт, үлэбит сыаналаныа, быр-бааччы олоруохпут”, — дэһэллэр.
Кичээҥи аҕата тэринэн, куоракка дьиэлээх, даачалаах да буоллаллар, уол бииргэ төрөөбүттэриттэн ону былдьаһа барбакка, оскуоланы бүтэрээт, тыаҕа тахсыбыт. Олохтоох кыыһы кэргэн ылбыт, кыратыттан бүгүрү буолан, саҥа аймахтарыгар сөбүлэппит, туспа дьиэ тутан биэрбиттэр. Аны аҕа ууһунан фермерскэй хаһаайыстыба тэриммиттэр, “хотон муҥунан хороҕор муостааҕы, сыһыы муҥунан сыспай сиэллээҕи” иитэн, куоракка киллэрэн “Сайсарыга” эти, арыыны атыылаан балачча дохуоттаммыттар. “Үлэлиир киһи кыаҕырар үтүө олоҕо кэллэ”, — диэн кэргэнин дьонноро кэпсэтэллэрин сөбүлүү истэр.
Аҕата түптээн үлэлээбэккэ да, үөрэммэккэ, көрү-нары көҕүлүттэн тута сатаан баран, кэлин киһи аатыттан ааһан, арыгыга умайан өлбүт. Онон Алквиад эһэтэ аахха иитиллибит, уу сахалыы саҥалаах буола улааппыт. Уларыта тутуу саҕаланыаҕыттан советскай кэми, компартияны хооһурҕатан, уруккута партийнай үлэһит эһэтэ оҕонньордуун иирсэллэрэ эллээбит.
“Аны: “Саха сиригэр дьиҥнээх суверенитет суох”, — диир түүр омуктарга чугасаһарга ыҥырар. Коммунистары кытта республика билиҥҥи салайааччыларын
биир угунньаҕа угуталыыр буолбут. Мунньахтартан ордубат, дьиэ-уот тэринэр, оҕо-уруу төрөтөр туһунан куойатыгар-маҥкытыгар оҕустарбат.
Аҕата наукаҕа бэрт чаҕылхайдык киирэн иһэн, кэлин ученайдар бөлөхтөһөн иирээннэригэр кыбыллан, үөтэлээҕи тугу да айбатах, көрдөһөн көспүт кыра хамнастаах үлэтиттэн өнүйбэтэх. Уола, аччыгый Ньургун, айылҕаттан дьоҕурдааҕар эбии олус кыһамньылаах, сүрэхтээх-бэлэстээх, бэрээдэктээх буолан АХШ-ка үөрэнэн, экономист идэлэнэн, билигин Дьокуускайга министерствоҕа үлэлиир. Киэҥ билиилээҕин, тэрийэр дьоҕурдааҕын иһин дьон-сэргэ: “Ыраатыах ыччат сылдьар”, — диэн билгэлииллэр. Ньургун кэргэннэнэ илик: “Барытын оҥостон баран ыал буолуллуо”, — диэн былааннанар.
Аҕата бииргэ үлэлээбит дьонунаан сатаспакка, сотору-сотору “санаата оонньоон” иирсэн-баайсан, үлэттэн үлэҕэ үтүөх-батаах сылдьан баран, саҥардыы кыра кээмэйдээх пенсияҕа тахсыбыт.
Аҕатыттан наһаа дьарылларыттан киҥэ-наара алдьана улааппыт Айаал-2 армияттан кэлиэҕиттэн үөрэммэккэ да, үлэлээбэккэ да ускул-тэскил сылдьар. Төрөппүттэрин пенсиятыттан соролоһор, итирдэҕинэ харчы көрдүүр, ийэлээх аҕатын муннукка хаайар.
Өйдөөҕөр ханна да быкпат, хоһугар кэтэх тардыстан сытан манньыйа ыраланар: “Массыына өрөмүөннүүр мастарыскыай арыйбыт киһи харчыны кэһэтиэ этэ… Арыгы-ас атыылыыр түүҥҥү бар тэриниим, күннүөм этэ… Быыкаа завод атыылаһан, кафель, кирпииччэ оҥоруум — үбү үллэҥнэтиэм этэ… Саатар баай дьонноох кыыһы булбут киһи… ”
Бэйэҕит үөлээннээхтэргитин сыаналыыргытыгар, эһиги хайаан да көлүөнэҕит уопсайын, билиҥҥи кэмҥэ ыччат суолтатын туһунан толкуйдаан ылбыккыт чахчы. Ол иһин эһигиттэн көлүөнэҕит туһунан санааҕытын билээри, маннык ыйытыыларга эппиэттииргитигэр көрдөһөбүт:
Күндү ааҕааччылар, бу анкетаны толорон уонна бэриллибит боппуруостарга бэйэҕит санааларгытын туспа кумааҕыга суруйан редакция аадырыһыгар ыытыҥ. Боппуруостарга барытыгар да буолбатаҕын иһин, сорҕотугар даҕаны бэйэҕит санааҕытын суруйан анкетаны кытта редакцияҕа ыытаргытыгар көрдөһөбүт. (Аҥардас анкетаны толорон, эбэтэр аҥардас кэпсэтиигэ эрэ кыттан эмиэ суруйуоххутун сөп).
Эһиги суруктаргыт уонна толорбут анкеталаргыт мунньуллан истэхтэрин аайы түмэн, ааҕааччылар аһаҕас кэпсэтиилэрин хаһыакка бэчээттээн иһиэхпит.
Егор Неймохов