198…сыл. Саас. Кус хаас кэлиитин үгэнэ. Бэстээх автобазатын суоппардара кустуу бараары тэринии. Нуучча дьоно буолан дьааһыгынан арыгы бөҕө ыллылар, сокууска, өйүө -тайаа.
Барытын Иваныч сүүрдэр УРАЛ ыгар таҥнары тиэнэн, бэйэлэрэ да кузовка мэҥиэстэн уонча буолан бэрт көхтөөхтүк айаннаатылар. Аара өрүскэ киириигэ аартыкка тохтоон - Дедушке Байанаю - диэн ааттаан биир моойдооҕу таһааран дьаһайдылар, сири аһаттылар, кэрэх маска табах хааллардылар.
Биир иһиккэ сөп буолбакка, иккистэрин салҕаатылар, уонна салгыы лиҥкир ырыанан айаннаатылар.
Өр өтөр буолбата өрүс арыытыгар тиҥкинэтэн айаннаан тиийдилэр. Малларын сүөкээн, отуу оҥостон, ким остуол тэрийэ, ким дурда оҥосто бардылар.
Киэһэнэн кус маныы киирдилэр, үс дурдаҕа арахсан. Борук сорукка биир үөр моонньоҕон киирбититтэн күргүөмнээн ытыалаан биэһи хааллардылар.
Тахсан сууйуохха диэн буолла. Түүннэри кутаа таһыгар олорон ырыа тойук, кэпсээн ипсээн бөҕө буолллулар.
Оннук нэдиэлэ кэриҥэ ааста. Хоту хаардаан кэбиһэн көтөр сырыыта уларыйан аны кус хаас бөҕө бу эҥэр хаайтарда. Хоҥор хаастар үөрдэрэ ханна барыахтарын билбэккэ арыыттан арыыга төттөрү таары тэйбэҥнэстилэр. Ол аайы булчуттар сырыылара табылынна. Хомоҕо киирэн окуопа хастан, хаххаланан профиль бөҕө анньан хаастары тартаран, бултуйан үөрүү көтүү үксээтэ.
Өрүс кэлэн иһэрэ билиннэ, арыы куртаҕын уу толордо, муус көөрөттөр тыаһыттан күрэммит балык оннукка киирэрин билэр буоланнар илим үттүлэр. Тутатына кэриэтэ илимнэр хотоҕосторо өрө мөхсөннөр балык иҥнибитин биллэрдилэр. Хараҕын аахтара кыһытай, элбэх сордоҥ киирэн балыксыттары үөртэ.
Биир күн биригээдэ бас көс киһитэ Иваныч эттэ - Мужики, пора и честь знать, закругляемся, скоро уже затопит - диэтэ.
Онуоха эдэр слесарь уол Толян - Ты че Иваныч, утка валом прет, ниче, русский Ваня в огне не горит, в воде не тонет- диэт, күлэн алларастаата- небось прорвемся! Ну, чуток еще посидим денек, и завтра с утренней зорькой прорвемся…
Иваныч, уу кэлэн эрэрин, күн дьыл ыган эрэрин, үлэ хамнас күүтэрин этэ сатаан кэбистэ да, биригээдэ икки аҥы хайынна. Түөрт киһи бүтэн тахсар буолла, алта киһини сарсыарда УРАЛ массыына киирэн ылыах буолан үлэстилэр.
Киэһэ өрүс субу кэлэн иһэрэ билиннэ, хаас кэтиир хомолорун уу толордо. Арыыга баар күөллэригэр үрүйэ уута кутан барда. Ону эрэ кэтэспит курдук, өрүһү кытта, көтөр бииһин ууһа халҕаһалыы тоҕо анньан кэллэ!

Кырдьык өрүс кэлэрин кытары кус арааһа билиннэ. Оннооҕор дурдаларын хомуйа сылдьар дьоҥҥо кыһаммакка уу кырсын үрдүнэн ханайдар халыҥ үөрдэрэ халыгыраһан ааста. Халллааны төттөрү

таары моонньоҕоттор, тыйаахтар сыыйаллар. Толяннаах барбах дурда эрэ дьардьаматын кэннигэр саһан ытан битиргэтии. Кус бөҕө бултанна бу киэһэ.

• Да на протоке воды то совсем мало, до утра дотерпит, да и ничего наш УРАЛ проберется. Че мужики, встретим утреннюю зорьку , и айда домой!
  Кус кэлиитинэн азартара киирбит дьон сарсыарда кус киириитин тоһуйан баран дьиэлиэх буоллулар.
• Колян, поставь вешку на песок, будем следить за уровнем воды, на всяк случай- диэн кытылга үөт астылар уу таһыма кэлиитин кэтээрилэр
• Ну, мужики а как же с закрытием сезона? - атастара Леха үөннээхтик дьонугар мүчүҥнүүр.
• О да ты че земеля, грех не закрыть сезон, ну че там у тебя?
• Аа, вот она родимая..- диэт Лехалара бүтүн биир бытыылка испиир ойутан таһаарда.
• Оо земеля, братааан да ты пацаан клевый вообще!
  Уолларын санныга таптайа таптайа булчуттар күө дьаа буоллулар.
  Арай маны, биир саастаах киһилэрэ Михалыч соччо иһигэр киллэрбэтэ.
• Мужики, вишь как река прет, не дай бог что будет..
  Уолаттар истибэтилэр, түүнү быһа тохтообокко истилэр, өссө хас да хаһаас испиир көһүннэ.
  Михалыч сэмээр тиийэн уу таһымын кэтиир, сыыйа эбиллэн иһэр курдук да көрдөххө чычаас, сарсыарда уҥуортан массыына кэстэрэн киирииһи. Урукку да дьылларга кэстэрэн киирэр буолара.
  Сарсыарда алта чаас. Булчуттар утуйа сыталлар. Үөккэ ыйанан турар радиоттан иһитиннэрии - Бүгүн Кангаласс аннынан муус харан уу таһыма күүскэ үрдээтэ, Туймаада хочотугар уонна өрүс эҥэр чугас сытар нэһилиэктэргэ чрезвычайнай положение биллэриллэр!
  Оруобуна бу кэмҥэ Бэстээх үрдүк мыраанын үрдүгэр УРАЛ массыына кэлэн тохтоото. Дьон тахсан өрүһү бинокллаан көрдүлэр. Харах көрөрүн тухары хочо барыта халҕаһалыы муус, киэҥ байҕал уу!
• Е мое Иваныч глянь! Че творится то! - сааһыра барбыт бытыктаах нуучча киһитэ ыгылыйбыт.
• Господи спаси и сохрани ребят..- Иваныч үөһээ көрөн туран ботугуруу эрэ турда…
• Мужикии вставайте полуундраа! - Толян ииригирбит курдук хаһытыы сылдьан уолаттарын кэрийэ сылдьан сахсыйталыыр.
• Дай поспать дурень, ну побухал, поспи и дай другим поспать - уолаттар үөхсэллэр.
• Рекаа кругоом, тоонеем!!!
• Подьееем мужикиии ! - Михалыч сүүрэ сылдьан тэбиэлээтэ уолаттары. - Вода кругом, спасаться надо !
  Михалыч эрчимнээх куолаһын эрэ итэҕэйэн уолаттар олбу солбу туран кэллилэр.
  Тула өттүлэрин көрүннүлэр тула барыта халҕаһалыы анньар үрүҥ муус анньыһа анньыһа тыас уус бөҕөнөн ааһар, уҥуор талахтары барытын уу толорбут, онон манан барыта муус тохтоло суох устар!
• Маамаа ! Я не хочу умираать! - хаһытыы хаһытыы Леха эрэһиинэ тыыга ыстанна, кэнниттэн сарылыы сарылыы

  Толян саппай уобуста.
  Уолаттар муус быыһынан тыыларын анньан ууга түһэ түһэ сүүрэ тэбиннилэр!

• Назаад! Оолухии! Сгинете! Назаад! - Михалыч хаһытаан уолаттары тохтото сатаата да кинини истибэтилэр.
  Болуот курдук халҕаһалыы тоҕута анньан эрэр муустар быыстарынан быыс, ыраас баарынан суол солоон устан киирэн бара турдулар.
  Эмискэ боротуока ортотугар улахан халҕаһа муус түргэн үлүгэрдик устан кэлэн эрэһиинэ лодканы тоҕо саайда, дьон илиитэ атаҕа аҕыйахта күөрэҥнээн хаалла.
• Аа, спасиите, мужикии!
  Лехалаах, Толян төбөлөрө бурулла турар ууга аҕыйахта элэс гынна, да уочараттаах халыҥ муус халҕаһата кэлэн мэһэйдээн, туох да көстүбэт буолла…
• Отходим мужикии, назаад, на пригорок, бегоом, живо!- Михалыч түөрт хаалбыт уолу эрчимнээхтик дьаһайда.

Уу кэллэр кэлэн истэ, ханна эрэ ыраах мотуорка тыаһа дыыгынныыр да манна кыайан кэлэр кыахтара суох, бэлиэр кинилэри көрдөөн эрдэхтэрэ…Тула өртүлэрэ бүтүннүү халыҥ халҕаһа муус, барыта бүттэ, хаарыан олох, быстах арыгы, быстахха былдьаныы.
Быыкаайык кураанах сир хаалла. Манна үрдүк үөттэрдээх.

• Так, мужики слушай мою команду! Привяжите себя ремнями крепко к тальникам, и смотрите чтоб крепче! Заряжайте ружья…
• Оо, господи прости меня грешного…- Михалыч өйүгэр бүтэһик санаа элэс гынан ааста.
  Өрүс баран ааспытын кэннэ, уу түспүтүгэр арыыттан түөрт үөккэ баайылыбыт дьон өлүгүн булбуттара. Бары саанан ытыллан өлбүттэр этэ..Чинчийэн көрбүттэрэ бары бэҋэ бэйэлэрин биир кэмҥэ ытыаласпыттар. Кытаанах быһыы.
  Бүтэһик мүнүүтэлэригэр бу дьон тугу тугу санаабыттарын ким да билбэт. Ол эрээри сатаатар өлүкпүтүн муус илдьэ барбакка, уу түгэҕэр хаалыахтааҕар, дьоммут буланнар ийэ буорга харайыахтара диэн эрэммиттэрин киһи сэрэҋиэн эрэ сөп…Онтон атын хардыы кинилэргэ суоҕа…
  Оруобуна бу арыыга этэ…Сэбиэскэй кэм саҕана…- кырдьаҕаспыт Миитэрэй, маһынан ылан умуллан эрэр чоҕу буккуйан биэрдэ. Тыастаахтык, сыпсырыйан итии чээй куруускаттан истэ. - Баччаларга, кус саҕана…
  Биһиги эдэр уолаттар, бу иннинэ күйгүөрэ олорбут бэйэбит кырдьаҕаспыт кэпсээнин биир да тылын сиргэ буорга түһэрбэккэ саҥата суох соҥуоран олорон, болҕойон иһиттибит. Кырдьык, дьулаан хартыына, кытаанах санаа.
  Бу эрэ билигин ол түбэлтэ буолбут арыытыттан биһиги уу кэлэн эрэр чычаас боротуохатын тыраахтарынан маллыын саллыын хомунан, кэстэрэн туораатыбыт.
• Онон, оҕолор ханна баҕар сылдьан ордук өрүскэ, улаханнык саҥарбат буолуҥ, туох барыта иэстэбиллээх, иҥсэрэн бултаамаҥ, арыгынан үлүһүйүмэҥ булка, сиргэ уокка сылдьан, киһилии сиэринэн сылдьыҥ - диэн Миитэрэй кэпсээнин түмүктээтэ.

Евгений Васильев
Бассааптан ылыллынна