Сүөдэр Арыылаах
Главная / Хоһооннор / Сүөдэр Арыылаах
Содержание
Мин баҕам…
Мин кэпсээн кэҕийэн киирээри
Сэҥээрэр Сэһэнниин сиэтиһэн,
Хоһоонноон ходьойо сиэлиэхпин
Табалыы тамайа туойуохпун.
Умсаахтыыр көмүс Күн утуйан
Киэһэрэн түүл түһээн эрдэҕэ,
Кини эмиэ кыыс кэрэ мичээрин
Күлүктээн күһүҥҥү халлаана.
Эмиэ дьэ түүл түһүүр кыһалҕа
Туох киирэн тыытыһан тахсарый,
Ким киирэн куустуһан көтүһэр
Таҕыллаах Иэйиини бэлэхтиир.
Эмиэ дьэ аһыылаах адьарай
Аймаама Мин түүҥҥү олохпун,
Ый кыыһа тунааран түһэрин
Күн кыыһын күндэлэс мичээрин.
Мин баҕам баай тылым ырата
Уу курдук устугас сүүрүгэр,
Кэрэ кыыс хоһуйан холбонуом
Түүн түүлгэ хоонньоһо ходьойуом.
ХААЛЛАРА КУОТУМА…
Халлааҥҥа хаалларар тыллары
Хомуйан хообурҕаан ааһабын,
Сыһыыга сыыс оту ходуйан
Кэпсээҥҥэ, сэһэҥҥэ холбуубун.
Араас тыл ардыгар кииртэлээн
Аартык суол ааннарын аһаллар,
Күрүөлээх бүтэйтэн иҥнэрдии
Көтүөлээн күдэҥҥэ көтөллөр.
Олоххо олорон хаалбаттыы
Кырдьар саас ыксатар күннэри,
Түүннэри, күннэри биир мээрик
Таһыргыыр хас чааһы ааҕардыы.
Кэбис дуу тыаһаатын чаһыыбыт
Тыһырҕаан Күннээҕи олохпут,
Тохтоомо чурулуур чуораана,
Быһыма баҕалаах сырдыгы.
Таҥалай былыттыы таҥыллан
Үрүмэ былыттыы бүрүллэн,
Халҕаһа былыттыы хаамтыннар
Хоһуйан хоһоонноон ыстыннар.
Хаһан да хааллара куотумаар
Күүстээх тыал буркуна да буоллун,
Күһүҥҥү өксүөннээх күннэрин
Хаһыҥнаах халлаана хаайбатын.
ӨТӨҔҮМ…
Төрөөбүт чараҥым тыалара
Күһүҥҥү Халлааны көрсүһэн,
Сэбирдэх суйданан көттөҕө
Хаһыҥнаан тоҥорон эрдэҕэ.
Кэрэ да кэмнэрим эбиттэр
Көмүс тыа көстүүтүн кэрэтэ,
Өксүөннээх ардаҕым тыалыныы
Көттөҕө оҕо саас сылларым.
Оо хаһан ахтыбыт алааспар
Өҥөйөн үктэнэр буолабын,
Хаамабын омоон суол ыллыгар
Хардыыны оҥорбут дойдубар.
Хаһан да Дьон сэргэ олорон
Ааспатах көрүҥнээх хааллаҕыҥ,
Арай дьэ ампаардаах уҥуохтар
Туоһулаан Сэргэлиин турдаҕа.
Ахтара буолуо дуо Өтөхпүт
Кынаттаан көтүппүт чыычааҕын,
Хас биирдии куорсуну анньынаат
Дьол көрдүү аартыгын астаҕа.
Түүн түһээн тиийэбин биһикпэр
Кылыйа оонньуубун Өтөхпөр,
Ахтыбыт санаабын аһаран
Хоһоонноон Хоһуйан ыытабын.
Содержание
КЭПСЭЭ…
Эн кэпсээ киэһээҥҥи сонуҥҥун
Туох баарын тоҕута тэбээҥҥин,
Кистээмэ ким көссүү булуммут?
Эдэркээн дьахтарга хоммутуй?
Өрүөл дии кырдьаҕас көлүөнэ
Уол оҕо кырдьарын билиммэт,
Кыйбыҥныыр кыыс оҕо муҥнааҕы
Уһун түүн суккуйан хонноҕо.
Уонна туох сонун салгыыгын
Тумсугун дулҕаҕа соттума,
Сир быта син билэн эрдэҕиҥ
Сир үөһэ туох буола турарын.
Ээ кэбис ахтыма ол дьону
Түҥ хааһах түктэри дьоннору,
Дьокутаат аатыран даҕаны
Өй хаата иҥмэтэх дууһалар.
Эн кэпсээ атыны ахтыһыах
Былыргы Сэбиэскэй кэммитин,
Эдэркээн саастарбыт көрүлээн
Ырай Дьол олоҕун көрбүтүн.
Өйдүүгүн сайылык сылларын
Түптэ күөх буруота унааран,
Сиик буола салгыҥҥа көтөрүн
Нап-намыым кэрэчээн ырыаны.
Ама доо сааһыырыы баттаатар
Кэпсээриий ол кэрэ кэмнэргин,
Чараҥҥа сиэтиһэн хаампыккын
Улдьааран Уураһан ыларгын.
Кэбис даа ол сүрэх кистэлин
Аар Хатыҥ билээхтээн эрдэҕэ,
Ким кимниин сиэтиһэн хаампытын
Таптаһыы уотугар саспытын.
Дьэ оннук сааһырыы да сиппит
Күннээҕи сиэн көрүү түбүкпүт,
Бассаптаан дьэ хобу хомуйуу
Кырдьыга, сымыйата биллибэт.
Арыылаах, С.
Сэрэҕи таҥара таптыыра
Сэлэспэ сэгэтэ түһэбин,
Соһуулаах сонуну истээри
Кэһиилээх кэпсээни көрөөрү.
Уол оҕо олуктаах олоҕор
Биир күн уорҕаны аннынан,
Иккис күн арҕаһын үрдүгэр
Кыыр курдук хатана түһүөҕэ.
Хайдахтаах хахайдар этибит
Хаһыыбыт Халлааны хастыыра,
Үөгүлээн Өрүһү дьалкытан
Бааллара Байҕалга кутара,
Ыһыыбыт силлиэтэ сирилээн
Былыты быһаттаан ыһара.
Ол бээбит олукпут кыараата
Ойорбут кытары аччаата,
Санаабыт күүһүнэн салаллан
Сардаҥа уотунуу кыыһабыт.
Тостубат модьу күүс санаата
Оҕонньор олоҕун өһүөтэ,
Самныбат сааһырыы сарыала
Төрүт уус Өбүгэ түөрэҕэ.
Арыылаах, С.
Содержание
ЭМЭЭХСИН
ЭН МИЭХЭ КҮНДҮТҮН ДАҔАНЫ
,, ЭМЭЭХСИН,, ОЛОҔУМ ДОҔОРО,
КҮЛЭБИН АРААСТААН ДЬЭЭБЭЛЭЭН
ТАПТАЛЫ КИНИЭХЭ ТУОЙАБЫН.
СОРОҔОР ,,СЭГЭР,, ДА БУОЛАРА
АРДЫГАР,, СЫЛЛЫЫЙЫМ,, ДЭНЭРЭ,
КЫЫҺЫРАН БУРҔАЛЛАН ТУРДАХХА
АРААСТААН МӨҔҮЛЛҮҮ ААТТАРА.
ОЛ ГЫННАР ЭМЭЭХСИН ТИЭТЭЙБЭТ
КИЭҤ КӨҔҮС КИҺИТЭ БУОЛЛАҔА,
ОҔОННЬОР КЫЫҺЫРАН ТИГИЛЛЭР
ЭМЭЭХСИН БЭРКИҺИИР МИЧЭЭРЭ.
СИР ҮӨҺЭ БААР ЭБИТ ТЭҤНЭСПЭТ
Т АПТЫЫРЫҤ ТАПТАҺАР ДОҔОРУҤ,
БИИР ТЫЛГА ОЙУУЛААН ЭППЭККИН
ТЫЛ УУҺУН АНАЛЫН БУЛБАККЫН.
ОЛ КУРДУК КЭРЭ ДА КИҺИЧЭЭН
БУ КӨСТӨР АЙЫЛҔА КИЭРГЭЛЭ,
БАРЫТА КИНИЭХЭ АНАНАР
БАРАММАТ БААЙ ТЫЛЫ КЫТАРЫ.
АРЫЫЛААХ, С.
ТЫА СИРЭ…
ТЫА СИРЭ ЭҺИННЭ ДЭҺЭЛЛЭР
ТУГУ ЭРЭ ТҮҮЙЭННЭР ЭТЭЛЛЭР,
ТҮҤНЭРИ ТӨЛКӨЛҮҮ САТЫЫЛЛАР
ТӨРДҮТТЭН ЭҺЭЭРИ ТИИҺЭЛЛЭР.
ОЛ ГЫННАР ӨЙДӨММӨТ ҮГҮҺЭ
БУККУЛЛУУ БУОРАЙЫЫ ДА БААРА,
ЫАЛ АХСЫН ОЛБУОРУ ӨҤӨЙӨН
АРААС БААР БАРЫТЫН КӨРӨҔҮН.
ПАХАЙБЫАН,, УАЗИК,, ХААЛБЫТА
СЫБААЛКА ИЧЧИТЭ БУОЛБУТА,
,, БЕЛАРУСЬ,, КЫТАРЫ БАРБЫТА
,, ДТЫНЫ,, ОЛОХ ДА КӨРБӨККҮН.
ДЬЭ ДОҔООР КӨРБҮККҮТ СӨҔӨҔҮН
ХАРАХХЫН ДА СОТТОН ЫЛАҔЫН,
,, КРУЗАК, ПРАДА,ТОЙОТА,, АРААҺА
АТЫН ДА ААТТААХ ЭГЭЛГЭ.
,, СЫНТАЙ,, ДА, АТЫН ДА ТЫРААХТАР
ТЭЛГЭҺЭ ТИЭРГЭНЭ ТОЛОРУ,
ДЬЭ УОННА ТЫА СИРЭ ДЬАДЬАЙДА
ЭСТЭРГЭ ТИИЙДЭҔЭ ДЭҺИЭХХИТ.
СЫННЬАННЫҤ КЫРАТЫК КЭТЭҺИҤ
ТЫА СИРЭ КӨРДӨРТӨӨН ИҺИЭҔЭ,
АЙААТЫА АЛААСПЫТ ОҔУҺА
МӨҤҮРЭЭН ЧУУМПУНУ АЙМЫАҔА.
АРЫЫЛААХ, С.
УМНУЛЛУБАТ ЫРЫА…
ОЛ ХОҺООН ТЫЛЛАРА АНАНАН
ОЛОХХО КИИРБЭТЭХ ЫМЫЫТА,
ХОҺУЛЛАН ЫРЫАҔА ЫЛЛАНАН
ИЭЙИИНИ ТУОЙБАТАХ ЫРАТА.
КИЛБИК СААС ЭППЭТЭХ ТЫЛЛАРЫН
КУУСТУҺАР ААР ХАТЫҤ БИЛЛЭҔЭ,
СОҔОТОХ СИПСИЙЭН КИНИЭХЭ
ТАПТАЛЫН КИСТЭЛИН АСТАҔА.
АРАХСАР ААРТЫКТАР СУОЛЛАРА
АРААРТААН АТЫҤҤА АНААБЫТ,
СИЭТИҺЭР ЫЛЛЫГЫН АСТАҔА
КЫРЫСТААХ КЭНЧЭЭРИ УСТУНАН.
ЭТИЛЛЭН ХААЛБАТАХ ТЫЛЛАРА
ЫРЫАҔА ТИҺИЛЛЭН ЫЛБАТАХ,
СҮРЭҔИН ТҮГЭҔЭР СӨҤНӨҔӨ
ЧУУМПУРАН ИҺИЙЭН ХААЛЛАҔА.
АТЫҤҤА АҺЫЛЛЫАН БАҔАРБАТ
ТАПТАЛЛЫЫН СОҔОТОХ ХААЛЛАҔА,
КИНИ БААР ДИИ САНАА ҮӨРДЭРЭ
КҮҺҮҤҤҮ ХАЛЛААҤҤА ХААМАРА.
АРЫЫЛААХ, С.
Содержание
Ийэ тылым…
Сахам тыла сарсыҥҥылаах дуо?
Төрүт тылым төрүөхтээх дуо?
Ийэ тылым инникилээх дуо?
Аҕа тылым ахтылҕаннаах дуо?
Мин төрөөбүт Сахам тылын
Улуу убай утумнаан хаалларбыт,
Сөрүүн сүөгэй буолан сүрэҕи быары сөрүүкэтэр
Убаҕас отон уутун курдук утаҕы ханнарар.
Ханна да тиийиэм ахтылҕаннаах аан тылым
Долгуйбат уу сүүрүгүн курдук саҥатын истээт,
Иитиллибит Ийэ тылым хайдахтаах күндүтүн
Сахалыы ис Куттаан биир тылынан сатаан эппэт.
Иитиллибит Ийэ тылым оннук иитэр иччилээх
Инники кэскилбит Кэнчээрибит биһиктээх уйата,
Куруук сайда үүнэ тур Сахам тылын сардаҥата
Үүнэр тылым үгүс сыллары уҥуордаан Сахалыы ыллаа-туой.
Арыылаах, С.
Мин сэргэх сүрэҕим арыллан
Көссүүнү көрдөнүөн баҕартыыр,
Биир кэлэр олоҕун сырдыгар
Минньигэс бууттары тутаары.
Көссүү баар Күн сирин күндүтэ
Саҥа хоой сыттыын да сылааһа,
Ахтыһар ахтатын мааныта
Ойуулуур тыл ууһа тиийбэтэ.
Олоххо көссүү суох буолла да
Ол аата олоҕуҥ аҥара мэлигир,
Күн сирин күндүтүн билбэккэ
Биир тэҥҥэ сүүрүккэ устаҕын.
Өй-санаа көтүтэр дьэ көссүү
Аҥардас имэҥин иэйиитэ,
Тэҥнэспэт таҕыллаах таптала
Сүрэххин дьэ сүүйэн сордуура.
Кытаатыҥ кырдьыыга тиийимэҥ
Сэнэххэ сэтиилээн иһиэххэ,
Куҥнаахха куустуһа түһүөххэ
Сылааска сыстыһыы дьолугар.
Арыылаах, С.
Туох эрэ дьээбэни таһааран
Мөҕүллүөх баҕайым буоллаҕа,
Сэргэхтик сэлээрэн ыламмын
Сэттэбит дьэ ылар инибин.
Сир үөһэ сиргидэх диэхтэрин
Сэлээрчэх сүрэхпит сылааһа,
Эр көрдөөн эриллэн эрдэҕэ
Таҕыллаах имэҥҥэ иирдэҕэ.
Эр киһи үөр атыыр тойоно
Кырата биэс биэни буоһатыа,
Дьэ кини күөрчэхтии эргитиэ
Дьахтарга таҕылын таһаарыа.
Оҕонньор Оччугуй быраата
Аккаастыыр түгэҥҥэ тиийээри,
Ыксаллаах ылсыһыы ынчыгар
Нохтолоох сүрэҕэ долгуйар.
Арыылаах, С.
Ахтабын
Ахтабын урукку сылларбын
Сүрэхпэр ол сөҥмүт иэйиибин,
Эдэркээн уол оҕо буоламмын
Тапталга ылларбыт кэмнэрбин.
Мин оҕо саастарым ыллыгар
Сырдык суол киинэтин көрөрүм,
Ол онно оонньоһор артыыстар
Куруутун Мин өйбөр бу бааллар.
Наһаа да эдэркээн мөссүөннэр
Кырдьыыны билбэттэр кинилэр,
Куруутун дууһабар эдэркээн
Бу баардыы элэҥнээн ааһаллар.
Арай Мин сааһырыы баттаатар
Киинэни көрөөрү тииһэбин,
Уот тыган күндээрдэр саалатын
Мап-маҥан таҥаска тыктаран.
Сороҕор алдьархай быатыгар
Сэриилээн түптэлээн бараллар,
Алдьархай дьэ онно кутталын
Куотаммын дьөгдьөрүс гынарым.
Таптаһыы да ханна барыаҕай
Уостарын уураһан чорботуу,
Хонньоһуу да көстөн ааһааччы
Охсуһуу, ытаһыы да баара.
Ахтабын ол киинэ кэмнэрин
Куруутун кырдьыбат артыыстар,
Төннүөхпүт баҕартаан ылабын
Оҕо саас киинэтин сырдыгар.
Арыылаах, С.
Мин эмиэ бөөччөхтүү сатыыбын
Сатаммат тыллары сааһылаан,
Куотуһар тыллары тутаары
Оҕуурдаан ситимҥэ салҕанан.
Кыайтарбат кыһалҕа буоллаҕа
Кырыымчык тыл ууһа тиийбэтэ,
Баар эрэ бараммат баайбытын
Төрүппүт тыл ууһун биэрбэтэх.
Сүүрүктээх үрэхтии суккуйар
Ураннаан уһаарар иэйиилээх,
Урааҥхай удьуордаах эрэттэр
Бааллар ээ кэрэ да аҥардар.
Кыбыстан кытарар буолума
Иэйиилээх ымыыгын ыһыма,
Ситимнээх тылларыҥ силиһин
Төрдүттэн түөрэҕин түөрүмэ.
Эн иэйииҥ эйэҕэс тыллара
Сандаарар саһарҕа кустугар,
Урааннан уһуурар кыымнара
Таптала куйаарга тарҕанар.
Баҕарыам баар эрэ кэрэни
Сахалыы санааҕын туойаргар,
Айылҕаҥ ааннара аһыллан
Арчылаах иэйиини анаатын.
Арыылаах, С.
Содержание
ТАПТАЛ ТАТАКАЙА…
Күндүлүүрэ көҕүлүүр таптала
Сүрэхпэр кутаата кытыастан,
Кыымынан тулабар ыһыахтыыр
Дьэргэлгэн дьиримниир уотугар.
Кыыс оҕо Кыталык үтүөтэ
Тапталын араастаан туойара,
Эр бэрдэ сүрэҕин сыысчаана
Туллуктуу тахсаары мөхсөрө.
Хатырбыт ытыспыт кууһаары
Туймааран куустуһан тураары,
Уураһан–сыллаһан ылаары
Күүтэбит Күн тэҥэ мичээрин.
Ханнаный хайа сир тыатыгар
Күндүлүүнэ көөчүктүү көтөрүй?
Күн оонньуур ньууругар буолуо дуо?
Күөрэгэй дьиримниир тойугар.
Эрдэлээн Эҕэрдэ ыытабын
Тапталыҥ чыычааҕа уһуктуо,
Туойуоҕа ыраас Кут иэйиитин
Айылҕа анаабыт тапталын.🌹
Арыылаах, С.
СЭРБЭКЭ СЭРЭҔЭ…
СЭРБЭКЭ СЭРЭҔЭ ДЬЭ КИИРБИТ
ҮГҮСТҮК ҮЛҮГЭР КҮҮТТЭҔЭ,
ЫСТЫЫРБЫТ КЫТАРЫ КЫҺАЛҔА
АЙАХХЫН АҺАРЫҤ АЛДЬАРХАЙ.
ТАПТАЛЫ КЫТАРЫ ТУОЙУМА
ТАҔЫЛЫ БУКАТЫН ТЫЫТЫМА,
ДЬЭ АДЬАС ААН ТӨЛӨ ЫСТАНЫА
ЫТААБЫТ ИРИННЬЭХ ТҮҺҮӨҔЭ.
ДЬАХТАРЫ БУКАТЫН КУУҺУМА
УОТ КҮҮҺЭ ДЬЫРЫЛЫЫ ОХСУОҔА,
БАТТАҔЫҤ БУРУОЛААН ТУРУОҔА
ХАРАҔЫҤ УҺУЛУ ОЙУОҔА.
СИПСИЙЭР ТЫАЛЫНАН ООННЬООМО
АРААСТААН ЭРИЙЭ ТЭБИЭҔЭ,
ЭППИККИН ЭППЭТЭХ ОҤОРУО
АТЫННЫК ТУПСАРАН СУУГУНУО.
СИР ҮӨҺЭ БАРЫТА СЫМЫЙА
КӨРҮННЬҮК КӨР-КҮЛҮҮ КЭРИЭТЭ,
ОНОН ДЬЭ ОЛОХ СЭРЭНИҤ
СЭРБЭКЭ ХААМЫЫТЫН КЭТЭҺИҤ.
АРЫЫЛААХ, С.
ТУОХ БИЛИЭЙ…
Ким билиэй тапталы таарыйан
Тууйаска ыйанан турбаты,
Ким көрүөй нарынын намчытын
Нуоҕайан эн хоскор киирбэти.
Баҕардар көстүбэт иэйиитэ
Бараммат баай талым тыллара,
Хоһооҥҥо хоһуйуу аҥардаан
Ырыаҕа ылланыы тистэҕэ.
Ханна эрэ кистэлэҥ уйалаан
Тапталы биһиктээх оҕолуу,
Сылаас кут иэйиилээн иитэннэр
Айыы кут арчылаан эрдэҕэ.
Кимиэхэ Ол таптал тиксэрин
Оҥоһуу ыйааҕын төлкөлөөн,
Бэчээттээх кумааҕы биэрэннэр
Дьылҕаны түөрэҕин түстээннэр.
Ол оннук ситими силистээн
Кыыс- уолга тапталын тиһэннэр,
Холбоһон хоонньоһор ыллыгар
Ыал буолар дьоллорун аныыллар.
Арыылаах, С.