Аудиота:

Кэпсээн

Бэс ыйын өҥүрүк куйааһа. Дьон-сэргэ сайын үгэнин үчүгэй үгэһинэн кыһыҥҥы кыһалҕалаах күннэри-ыйдары бараан, сааскы былдьаһыктаах үлэлэри бүтэрэн, үөрэн-көтөн сайыны уруйдаан, биэ тутан ыан, кымыс мунньан, көөнньөрөн, ыһыах ыһар кэмэ.

Ыраах уһук сайылыкка ыһыах үөрүүтэ-көтүүтэ үгэннээн турдаҕына биир ыал биэһигэр сылдьар уол оҕолоро таһыччы сүтэн хаалла. Күн ортотун саҕана оҕо ийэтин ырбаахытын эҥэриттэн тутуһан батыһа сылдьыбыта баара. Ийэтэ дьон-сэргэ быыһынан көргө-нарга таттаран дьүөгэлэрин кытары кэпсэтэ-сэлэһэ сылдьыбыт, ларекка минньигэс ас атыыга тахсыбытыгар оҕотугар бирээнньик ылаары уочараттаан турбут. Дьэ онтон биирдэ өйдөөбүтэ, батыһа сылдьыбыт оҕото эрэйдээх ханна да суох. Дьон быыһынан онно-манна сүүрэкэлээтэ, ыҥыран көрбүтэ, суох. Төһө эмэ өр көрдөөтө, көстүбэтэ. Ийэ эрэйдээх сүрэҕэ бүтэйдии ньүөлүйбэхтээтэ, улаханнык ыксаата-ыгылыйда. Көлөһүнэ сарт түстэ, ытыырыттан икки хараҕа бүөлэнэн хаалла. Биир кэм эппэҥнэс буолаахтаата. Дьоҥҥо тыллаата, сэбиэти булан «оҕом сүттэ» диэн нэһиилэ этээхтээтэ. Дьүөгэ дьахталлара оҕону көр-дөстүлэр, дьон көрө-нара убаан, уурайан барда. Сүбэлэһии буолла. Элбэх буолан оҕону көрдөөн көрдүлэр. Күн киэһэрэн барда, оҕо көстүбэтэ. Киэһээҥҥи аһылыгы аһаан баран, Сэбиэт тэрийэн, дьон бөлөх-бөлөх хайдыһан оҕону тус-туспа сиринэн көрдөөтүлэр. Түүҥҥү сөрүүн салгын сиигэ, тымныыта сүрдэннэ. От-мас сиик бөҕө буолла. Оҕо суола ханан да көстүбэт. Манан барыан, онон кэлиэн сөп диэн сэрэйэн тойонноон мээнэ сарсыардааҥҥа диэри көрдөөтүлэр. Дьон сылайан барда. Сылайбыт өттө дьиэ дьиэлэри-гэр тарҕаһыталаатылар. Саҥа арыый сынньалаҥ дьон мунньустан тус-туспа хайдыһан тараахтаан көрдөөтүлэр. Балачча ыраах тэйдилэр.

Биирдэ улахан күөл кытыытыгар оҕону көрдүү сылдьар дьон оҕо суолун дулҕа быыһыгар көрбүттэр диэн буолла. Ол көстүбүт суол да омооно биллибэккэ сүтэн хаалар. Дьон мунньуста-мунньуста хас да түүннээх күн көрдөөтүлэр да булбатылар. Оҕо төрөппүт дьоно да оҕолорун аһыйан букатын иэдэйдилэр. Айаҕалыы сатаан оҕо ууга киирэн түстэҕэ диэн сабаҕалаатылар.

Уонча хонугу быһа араастык таайдылар. Оҕо ытыыр саҥата баар курдук этэ диэн ойууру хос-хос көрдөөн көрдүлэр. Ким тыаҕа сылдьыбыт сылгыһыт, булчут, сүөһү көрөөччү, оҕону булаары кыһаллан туран иһиллэстилэр. Саатар өл-бүтүн булан уҥуоҕун харайдарбыт диэн буолла. Сорохтор кыыл сиэтэҕэ дииллэр, чугас ойуурга баҕар бөрөлөр баар буолуохтарын сөп, эбэтэр ханнык эмэ аччык эһэ кыра оҕону дьакыйан, уҥуоҕун да хаалларбакка мэлитиэхтэрин сөп. Бөдөҥ тыҥырахтаах көтөр кынаттаахтан илдьэ барыан

сөп диэн таайа сатааччылар эмиэ баал-лар. Ити курдук сайын устата эҥин араас таайа сатааһыннар баар буоллулар. Төрөппүттэрэ оҕолорун аһыйыы бөҕөнү аһыйаннар тугу гыныахтарын булбакка муҥурданнылар. Айаҕалыы сатаан ыһыах буолбут сириттэн, күөлгэ диэри күөл тулатынааҕы ойууру, тыаны, баҕар оҕобут уҥуоҕун булаайабыт диэн көрдөөн көрөллөр.

Атырдьах ыйын бүтэһик күннэрэ буолаллар. Сиинэ үрэх эҥэригэр сылгы үөрэ сис тыаттан киирэн уулаан, чыыбаайылаах алаастарын эҥэ- ригэр аһаан тотон-ханан тахсар. Ол да иһин сылгыһыттар атыырдарын үөрүн көрдөөн Сиинэ үрэҕин хайаан да быһыта-орута көрөн ааһааччылар.

Биирдэ сылгыһыт Сүөдэр биир атыыр үөрүн сылгылаан Сиинэ үрэҕэр атынан хаамтаран кэллэ. Ойуур саҕатынан сылгылар баар буолуохтара диэн ыраахтан чарапчыланан көрө истэ. Ол иһэн биирдэ ата туох эрэ сыты ылла быһыылаах, тыбыыра-тыбыыра өрө чолоҥнотолоото, хан- таарыҥнаата, тэһииниттэн таттара-таттара дьоруолаамахтаата.

Сүөдэр ойуурга мастар быыстарынан кыра ырааһыйа баарын элэҥнэтэн көрбүтэ: кыра оҕо тугу эрэ кытары сыссыакалаһа-ойуоккалаһа оонньуу сылдьарын көрө түһэр. Сүөдэр соһуйуу бөҕөнү соһуйар, атыттан түһэн маска сөрөнөн саһан турар. Уһун соҕус дүлүҥ маска ыт оҕотун саҕа эһэ оҕолоро баттатыллан сыталлар эбит. Эһэ оҕолоро ол сытан икки илин атахтарынан оҕону тута, таарыйа сатыыллар, ону оҕо аһаран биэрэр, дьээбэлэтэлиир быһыылаах эбит. Сүөдэр дөксө өйдөөн көрбүтэ — оҕо эһэ оҕолоруттан куттанара биллибэт, кэргэннэспит быһыылаах эбит. Тугу эрэ сиртэн турута тыытан үргээн аҕалан эһэ оҕолорун айахтарыгар быраҕаттаан биэрэр, ону анарааҥҥылара хап гыннаран иһэллэр. Дьэ тугун дьиибэтэй? Бу эһэ оҕолорун ким дүлүҥ маһынан баттатан баран барбыт баҕайытай? Киһи оҕото тоҕо кинилэри кытары оонньууруй? Тугун бэрдэй кэргэннэспиттэрэ-бодоруспуттара?

Сүөдэр атын тэйиччи илдьэн маска баайда. Оҕо диэки аа-дьуо барда. Оҕо Сүөдэри көр- дө да бокуойа суох куотан мастан маска сөрүөһүннэ. Эһэ оҕолоро ыйылаһа-ыйылаһа мөхсө сатаатылар. Биирдэрэ орулуур, үрэр икки ардынан саҥа таһаарда, ону истээт маска саһан турар оҕо эһэ оҕолоругар сүүрэн наҥнарыйан кэллэ уонна кинилэр икки ардыларыгар киирэн саһан сыта сатаата. Сүөдэр буоллаҕына куттанан барда, аны ийэлэрэ кэлэн киэҥ иэдээн буолуо диэн мас күлүгэр сөрүөстэн саһыаҕынан саста. Муҥар саата да, сүгэтэ да, саатар быһаҕа да суох. Оҕону ыҥыран көрдө да, анарааҥҥыта «ыых» да, «ээх» да диэбэтэ. Эккирэтэн тутан ылыаҕын эһэлэртэн дьулайда. Ата буоллаҕына сиргэнэн мөхсүү бөҕөнү мөҕүстэ. Инньэ гынан Сүөдэр атын сүөрэн, мөҥүһүннэрэ сылдьан нэһиилэ мииннэ,

чугастааҕы сайылык ыалларыгар торҕо бөтөрөҥүнэн ыстаннарда.

Киэһэ күн киириитин саҕана хаһыа да буолан саалаах, ыттаах тэриллэн эһэлэр баар сирдэригэр кэллилэр. Эһэлэрэ да, оҕолоро да суох буолан биэрдэ. Балачча өр көрдөөтүлэр, онтон эмискэ ыт үрэн баргыйда. Дьоннор ыттарын ыҥыран тутан ылан маска баайан кэбистилэр. Онтон көрбүттэрэ эһэ оҕолорун үүртэлээн ойуур диэки маһы-оту үнтү барчалаан батыаккалаһа турдулар. Оҕо эрэйдээх ити айдааны билбэккэ, ыксары түүрүллэн утуйа сытта. Дьон үөмэн кэлэн суорҕанынан оҕону бүрүйэ бырахтылар. Уонна суорҕаҥҥа сөрөөн тутан ыллылар. Оҕо соһуйан уһуктан, ытаан ый-хай бөҕөнү түһэрдэ. Ойуур иһигэр тыас-уус буолла. Көрбүттэрэ: ийэ эһэ чугас кэлэн маһы-оту үнтү барчалыы, сири таһыйан бурҕата турар эбит. Көхсүн тыаһа диэн биир- кэм күп-күрдүргэс. Эһэ оҕолоро бэттэх кэлээри гыналларын ийэлэрэ сабыта харбаан төттөрү хаһыйталыыр. Оҕо буоллаҕына эһэлэргэ куотан бараары гынар — эмиэ биир туспа эрэй. Онтон икки атахтаахтар, туора харахтаахтар оҕолорун биэриэ суохтар диэтэҕэ буолуо, эһэ оҕолорун иннилэригэр уктан, халыҥ ойуур иһигэр киирэн сырсан тигинэһэ турдулар.

Дьоннор оҕону сайылыкка аҕаллылар, сууй- дулар, тараатылар. Таҥыннардылар, этэрбэс кэтэттилэр. Кыра-кыратык дьиэ аһын аһаттылар. Хас да хоннорон баран оҕону төрөппүттэригэр илтилэр. Төрөппүттэрэ эрэйдээхтэр сүтүктэрин булан үөрүү бөҕөнү үөрдүлэр. Сүөдэргэ махтаныы бөҕөнү махтаннылар. Оҕо дьиэтигэр- уотугар, дьонугар-сэргэтигэр улам сыстан, дьиэтийэн, дуоһуйа утуйан, киһилии аһаан-сиэн сэргэхсийдэ. Дьоно оҕоттон хайдах мунан, туохха-туохха түбэһэ сылдьыбытын туһунан ыйы- таластахтарына, быстах-остох да буоллар кэпсиир буолан истэ. Ол маннык эбит.

Ыһыах күнүгэр көр-нар үгэннээн бара турдаҕына, ийэтин батыһа сылдьар оҕо наһаа куйааһырҕаан, утатан иэдэйбит. Бэс чагда саҕатыгар тахсыбыт, ийэтин сүтэрэн ыксаабыт, көрдүү сатаабыт. Онтон сылайан мас күлүгэр сытан утуйан хаалбыт. Биирдэ уһуктан өйдөммүтэ — күнкиэһэрбит. Чугаһынан киһи баара биллибэт, им-дьим. Туран иннин хоту барбыт. Олох хаһан да көрбөтөх-билбэтэх сирдэринэн айаннаабыт. Улахан күөл кытыытыгар киирбит. Дулҕа быыһыттан уу испит. Кумаар элбээн оҕону дэлби сиэн ноордообут. Мутукчаны тоһутан, манчаары оту үргээн, дэйбиирдэнэн кумаары холдьохсо сатаабыт. Сылгылар туралларыгар чугаһаабыт. Сорох сылгылар үргүбүттэр. Атыырдара буоллаҕа буолуо, уһун баҕайы сиэллээх, кутуруктаах сылгы сүүрэн лиһигирэйэн кэлбит. Онтон оҕо улаханнык куттаммыт, ытаабыт. Ойуур иһигэр куотан мээнэ сирэйин хоту охто-охто бара турбут.

Күн киирэн халлаан

сөрүүкүйэн от-мас сииктэнэн сир инчэҕэй баҕайы буолбут. Оҕо сарсыарда буолуор диэри хаампыт. Сарсыарда күн ойон улам үөһээ күөрэйэн тахсыбыт, күн уота күүскэ сылытан барбыт. Аччыктаабыт, сылайбыт оҕо сынньанаары сымнаҕас окко сыппыт уонна күн сылааһыгар таттаран ханна да барбытын- кэлбитин билбэккэ утуйан хаалбыт. Ити курдук хас да хонук ааспыт. Кур отону отонноон сиэбит, сиикэй ууну испит. Дэлби ытыы сатаан баран иһиттэн саҥата кыайан тахсыбат да буолбут. Ити курдук сылдьан хаста да дьон саҥатын истибит, кутталыттан саһыаҕынан саһар идэлэммит. Арай биирдэ отонноон сии сырыттаҕына ыт оҕотун курдук кыыллар көрсө түспүттэр, оҕо иннигэр-кэннигэр ойуоххаласпыттар. Төбөлөрүн илин атахтарын үрдүгэр быраҕан кыҥнаҥныы- кыҥнаҥныы кыҥаан сытан көрөллөр, эмиэ сулбу ыстанан тураллар. Ити курдук төһө эмэ өр сырыттылар. Сотору буола-буола ойуурга туох эрэ тыас иһиллэ-иһиллэ сүтэн хаалар. Арыт туох эрэ ынырык күрдьүгүнэс саҥа дуу, тыас дуу иһиллэн ылар. Ол аайы кыыл оҕолоро хаптас, ньылас гына түһэллэр. Дьэ, доҕоор, онтон биирдэ, ойуур иһиттэн кытарымтыйан көстөр хара түүлээх кыыл сүүрэн лаппарыйан кэлэр, онуоха били кыра кыыллар (кини оҕолоро эбиттэр) киниэхэ утары сырсан тиийэллэр. Оттон ийэлэрэ сытан биэрбитигэр тиҥсирийэн тиийэн муннуларынан ийэлэрин иһин, синньин анньыалаамахтаатылар, айахтарын тыаһа чоп-чобурҕас буолла. Ийэлэрэ оҕолорун киэр хаһыйталаата, иннин диэки сыылаҥхайдаата, атаҕын намыһахтык туттан оҕоҕо бэйбэрийэн кэллэ да, икки илин атаҕынан хаба тардан ылла, иһигэр сыһыары тутта, кыбыммытынан төттөрү бойборуйан баран оҕону кууспутунан сытынан кэбистэ. Оҕо наһаа куттанан ытыах курдук буолбута да, иһиттэн саҥа таһаарар сэниэтэ да суох буолан мөхсүбэтэ. Эһэ тутара да кытаанаҕа бэрт — хамсаппат. Оҕолоро кэлэн оҕо таһыгар сытаннар ийэлэрин эмпитинэн бардылар, оҕону кытыыга анньан таһаараллар, ону ийэлэрэ хаста да ытыһынан төттөрү хаһыйан ылла, бэйэтин оҕолорун икки аҥыы сыҕайталаата, оҕону ортолоругар укта, ытыһынан имэрийэ сытта. Оҕо айаҕын ытыһын тилэҕинэн саба тутан көрөр. Түүн төрдүөн бары сылаас баҕайытык утуйан хааллылар. Оҕо сылааскэ таттаран наһаа өр утуйда.

Ити күнтэн ыла оҕо эһэ оҕолорун уонна ийэ эһэни кытары бодоруһан бэрт эйэлээхтик сырыттылар. Эһэ балыктаан, ону-маны тутан өлөрөн аҕалан оҕолоругар сиэтэр, оҕоҕо анаан өлүүлээн бэрсэр, кичэйэн аһатар. Ол быыһыгар отонноон сииллэр. Оҕо үөрэнэн аһылыгар да син топпут-хаммыт курдук буолар буолла. Түүнүн бииргэ сыталлар, күнүһүн эһэ оҕолорун кытары оҕону хаалларар, бэйэтэ бултуу, кэрийэ барар.

Биирдэ

ийэ эһэ кэрийэ барбытын кэннэ үс оҕо (эһэ оҕолоро уонна киһи оҕото) оонньообуттар, сырсыакалаһыы, ойуоккалаһыы бөҕө буолбут. Эһэ оҕолоро ордук хото мэниктээбиттэр. Оҕону тыҥырахтарынан таҥаһын-сабын, сирэйин-хараҕын тырыта-хайыта таппыттар. Оҕо дэлби ытаабыт. Ийэлэрэ киэһэ кэлэн оҕолорун сабыта тарыйан ылаттаабыт. Ытыһынан таһыйтаан лабырҕаппыт. Онно биир туспа ый-хай айдаан буолбут. Оҕону ылан имэрийбит, хонноҕун анныгар уктан хоннорбут. Сарсыныгар ойуурга барарыгар оҕолорун тутуталаан ылан уһун соҕус дүлүҥ маһынан баттаталаан кэбиспит. Оҕо эһэ оҕолорун аттыларыгар соҕотоҕун оонньуур буолбут.

Дьэ ийэ барахсан сүрэҕэ ити курдук аһыныгас. Киһи муммут оҕотун эһэ булан оҕолообута үһү.