(Сиэр-майгы)

“Күндү “Эдэр саас” хаһыат үлэһиттэрэ!
Мин төһө да сааспынан ыччат ахсааныгар киирсибэтэрбин, “Эдэр саас” — саамай сөбүлээн ааҕар хаһыатым. Ордук ыччаты долгутар араас темаҕа суруйуулары сэҥээрэбин. Ол эрээри кэнники кэмҥэ миигин биир быһыы-майгы дьиксиннэрэр, хомотор да диэххэ сөп. Олохпут кирдээх көстүүтэ диэххэ дуу, майгыбыт-сигилибит сатарыйда, дьон кэрээниттэн тахсарын даҕаны кэрэйбэт буолла.
Студеннар ортолоругар, армияҕа дедовщина курдук, алын курс оҕолорун сэнээһин, атаҕастааһын, нууччалыы эттэххэ, “вымогательство” диэн баар эбит. Ол туһунан хас да билэр дьоммуттан иһиттим. Уонна эһигиттэн ыйытыахпын баҕарабын: ити сурах оруннаах дуо? Кырдьык буоллаҕына, ааҕааччы болҕомтотугар таһаараргытыгар көрдөһөбүн.

М. Павлова,
Дьокуускай”.
Итинник ис хоһоонноох суругу тутаат, биһиги ааҕааччыбыт көрдөһүүтүн толорон, ыйыллыбыты чуолкайдыырга быһаардыбыт. “Тыала суохха мас хамсаабат” диэн санаанан. Кырдьык, олохпут тубустаҕын ахсын, киһи киһиэхэ сыһыана сатарыйан, бэйэ-бэйэҕэ убаастабыл диэн өйдөбүл улам симэлийэн, бэрт бөрүкүтэ суох быһыы-майгы тахса турар. Уонна, уҕарыйыахтааҕар, үксүүр, дириҥиир. Тулабытын көрүнүөх эрэ, кыраттан саҕалаатахха, общественнай транспортка, айаҥҥа, уулуссаҕа дуона суохтан кыыһырсыы, ырдьыгынаһыы, быдьар тылынан үөхсүү, онно суохха сирэй-харах анньыһыы, муҥур уһугар — ытыс күөрэйиитэ. Арыый атыннык, көнөтүнэн быһаарсар диэн суох. Хата өссө өрө барыы… Көрүөххэ да, саныахха да олус куһаҕан. Ити кэриэтэ туох да айдаана-куйдаана суох сылдьыбыт, боппуруоһу эйэнэн быһаарсыбыт сүүс төгүл ордук ини. Кими да атаҕастаабакка, санааҕа-онооҕо тэппэккэ, ытаппакка-соҥоппокко… Сорохторго ити ханан да, хайдах да киирбэтэ олох өйдөммөт.
Биһиги бүгүн чопчу сурук ис хоһоонунан кэпсэтиэхпит. Миэстэтигэр, үөрэх кыһаларыгар тиийэн билсэн баран, тугу билбиппин-көрбүппүн эһиэхэ тиэрдэргэ кыһаллыам. Дьиктиргиэх иһин, маннык көстүү чуолаан үрдүк үөрэх тэрилтэлэригэр тахсар эбит. Онно үөрэнэр ыччат ахсаана элбэҕиттэн эбитэ дуу, иитэр-өйдөтөр үлэ тиийбэтиттэн эбитэ дуу. Холобур, СГУ-га факультеттарга барыларыгар кэриэтэ баара билиннэ. Тыа хаһаайыстыбатын академиятыгар эмиэ. Үөрэх кыһаларыгар бу улахан социальнай проблемаҕа кубулуйбут.
Дьыала иһигэр киирдэххэ, сурукка этиллибитин курдук, үксүгэр саҥа үөрэнэ киирбит алын курс оҕолорун, бэйэлэрин тылларынан эттэххэ, “первачтары”, “молодойдары” түбэһиннэрэн, күүстэринэн өттөйөллөр эбит. Саамай куһаҕана — ким да көрбөтүгэр-истибэтигэр. Атаҕастыылларын көрүҥэ араас: стипендия ылбыт кэмнэригэр кэтээн туран былдьааһын,

таҥаһы-сабы устан ылыы, сааныы. Онно киһи сүрэҕин-быарын хамсатар, куйахатын күүрдэр тыллар иһиллэллэр эбит. Холобур, “кимиэхэ эмит этиэҥ да — өлөрүөхпүт”, “сэрэн” диэн курдук. Итиччэлээх сааныыны истэн баран, ким атаҕастаммытын дьоҥҥо кэпсиэй, барытын иһигэр тута, куруук кимтэн эрэ сэрэнэ-сэрбэнэ сылдьарыгар тиийэр. Ол иһин киэҥ араҥа туох буолбутун билбэккэ хаалар, онтон атаҕастаабыт син-биир атаҕастаабытын курдук атаҕастыы турар. Ким да буруйдаммат-сэмэлэммэт. Көрдөххө, маннык хараҥа дьайыы дириҥ силистээх-мутуктаах курдук. Бу аҥардас үөрэнэр эрэ ыччат буолбакка, куорат араас криминальнай бөлөхтөрүттэн сибээстээҕэ сэрэйиллэр.
Маны туоһулаһаары, тугун-ханныгын билээри СГУ үөрэтэр-методическай салалтатын үөрэҕи таһынан үлэҕэ отделыгар тиийэ сырыттым. Күүппүтүм курдук, студеннартан биир да үҥсүү, сайабылыанньа ис дьыала органнарыгар киирбэт эбит. Ол иһин холуобунай дьыала тэриллэ илигэ билиннэ. Арай биирдиилээн төрөппүттэр үҥсүү сурук аҕалаллар эбит да, чопчу ким да аата (атаҕастааччы, атаҕастанааччы) ыйыллыбат буолан, туох да дьаһал ылыллыбат эбит. Итиниэхэ эппиэт биир — оҕолор куттанан кимиэхэ да дьиҥнээхтик кэпсээбэттэр, ааттарын эппэттэр. Ол эмиэ өйдөнөр. Ким көҥүл кырбаныан, сэймэктэниэн баҕарыай?!
Быйылгы үөрэх дьылыгар биир төрөппүт манна кэлэ сылдьыбыт. “Оҕобуттан 3 тыЇ. Харчыны көрдөөбүттэр, “биэрбэтэххинэ, өлөрүөхпүт” диэн сааммыттар” диэн. Ийэ “ол ким буоларын билэбин, оскуолаҕа бииргэ үөрэммит уола” диэн бигэргэппит. Ону үлэһиттэр студент аатын уопсай испиэһэккэ көрдөөбүттэр да, булбатахтар, онон ити дьыала аһаҕас хаалбыт, ийэ иккистээн кэлбэтэх.
Биир төрөппүттэн соторутааҕыта киирбит сайабылыанньаны мин болҕомтобор көрдөрдүлэр. Онно этиллэринэн, СГУ биир факультетын бэлэмнэнии салаатыгар үөрэнэр уолтан сэтинньи саҥатыгар кылаабынай корпуска күрүлүүр күнүс көрсөн, икки арыгы испит саха уолаттара күүстэринэн 3.800 Солк. Сыаналаах норка бэргэһэни (ушанка) былдьаабыттар. Кинилэр ону сарсыҥҥааҥҥа диэри уларсабыт диэбиттэр. Уонна “бу туһунан кимиэхэ да этимэ, этиэҥ да — өлөрүөхпүт, дьоҥҥор уларыстым диэн этээр” диэн буолбут. Төрөппүт “оҕом стрессовай турукка, ситиһиэхтэрэ диэн өрүү куттана сылдьар” диэн суруйбут.
Дьэ, бу аата тугуй? Маны хайдах өйдүөххэ сөбүй? Итинник дьыаланы туох да дьарыга суох, иллэҥ, чэпчэки олоҕу батыспыт дьон күөттүүллэрэ саарбаҕа суох. Үрдүк үөрэххэ сырдыкка, кэрэҕэ тардыһар, идэ ылыан баҕарар ыччат кэлэр. Саха бастыҥ ыччата. Үөрэнээри, кимтэн да атаҕастанаары, ыгыллаары-түүрүллээри буолбатах. Төрөппүттэр оҕолорун дьон кэккэтинэн

таҥыннаран, тэрийэн үөрэттэрэ ыыталлар. Онтон билигин үп-харчы, таҥас-сап төһөлөөх үлэнэн, сыранан кэлэрин быһаара сатыыр наадата суох ини. Ону аанньа ахтыбат буолуу, сиргэ-буорга тэпсии диэн туох аатай?! Бу орто дойдуга атаҕастабылтан, сэнэбилтэн, киһини түһэрииттэн ордук, ама, туох баар үһү. Тоҕо биһиги наар үчүгэйи таҥнары тардабыт? Саатар үтүөҕэ тардыһар ыччаппытыгар итинник сыһыаннаһабыт? Кими да атаҕастаабакка сырыттахха табыллыбат дуо? Үчүгэйдик аһыаххын-таҥныаххын баҕарар буоллаххына — үлэлээ. Дьону куорҕаллаама. Түксү, бүт. Күүһүнэн өттөйүү кими да киэркэппэтин өйдөө. Хараххын ас, куһаҕаны киэр кыйдаа, үтүөҕэ эрэ дьулус, олоҕу сыаналыы үөрэн. Оччоҕуна барыта баар буолуо.
Светлана Аммосова
2000 сыл