Главная / Кэпсээннэр / Хаайыылаах дьахталлар
Добавить комментарий
Үөһээттэн көрдөххө киэҥ тайҕа нэлэһийэн көстөр. Дьон чугаһынан олорбот буолан, халлаан диэки харбаспыт харыйалар тииттэр лыгыччы үүммүттэр. Эрбэммит чөҥөчөк да мээнэ көстүбэт. Кыараҕас алааска кыра үүтээнтэн бур бур буруо тахсар. Үүтээн аана кыыкынаан аһыллаатын кытта, саас ортолоох киһи таҕыста. Ытын Дружогу аһатта. Манна баар суох доҕоро кини эрэ баар. Бу түҥкэтэх дойдуга хайдах кэлэн хаалла диэтэргит, бу Марат диэн киһи олоҕор табыллыбакка бу дойдуну булбута. Баанданы кытта алтыһааччы буолан, иэһи - күүһү барытын киниэхэ сүктэрбиттэрэ. Кэлэн ыган түүрэн кырбыыр этилэр. Соҕотох утарылаһар кыаҕа суоҕа. Ол иһин күрүүргэ тиийбитэ. Манна түҥ дойдуга егеринэн кэпсэтэн үлэҕэ киирбитэ.Манна кинини ким да ыкпат түүрбэт. Ол эрээри соҕотохсуйуу - муунтуйуу да ханна барыай. Билигин иннигэр, кэннигэр чугас доҕоро диэн ыта Дружок эрэ баар. Үрэххэ илим үтэн ньырыы балык тутан сиир. Мас көтөрүн да бултуур. Хаһан эмит бөртөлүөт ас аҕалар. Браконьердар билиннэхтэринэ рациянан кэпсэтэр.
Марат мөкү дьаллыктаах, дьарыктаах дьону кытта булсубатаҕа буоллар билигин баҕар дьон сиэринэн ыал буолан, киһилии үлэ булан олоруо эбитэ дуу. Атастарын тылларыгар киирэн биэрэн хаптайбыта. Тугу да үлэлээбэккэ чэпчэки харчыны батыһар дьону кытта куодарыспыта. Холобура ыраах айан массыыналарын тохтотон халыыллара, эбэтэр куттаан туран харчыларын ылаллара. Рынокка турар кытайдартан эмиэ ыган түүрэн нолуок хомуйаллара. Онтон аһара үлүһүйэн, билбэккэ кэнники биир биллэр " Сокуон уоруйаҕын " дьонун халаан түбэспиттэрэ. Онтон үрүө - тараа ыһыллыбыттара. Ол дьон сүгүн сырытыннарбат буолбуттара. " Биһиги эрэ " диэн халлаан быарын хайыта тэбиэлии сылдьар уолаттар, муостара туйахтара тостубута.
Марат бүгүн эмиэ тыаны чээччэйэ барда. Уонна тугу гыныа баарай үлэтэ ол эрэ. Арай браконьердарга түбэһэр сэрэхтээх. Эрэнэрэ диэн карабина эрэ баар. Армияҕа сулууспалаабыт буолан, сааны - сэби тутта үөрүйэх.
Браконьердар дииллэр даҕаны манна ардыгар тойоттор бөртөлүөтүнэн кэлэн, көҥүл тайахтары, кулааһайдары ытан бараллар. Рациянан биллэрэн тайах киирэр, кудулуур сирин бэлэмнээ була тур диэннээхтэр. Марат хата ахтыбыт астарын, туустаах сибиинньэ сыатын, халбаһыны, куурусса сымыытын, оҕуруот астарын эҥин сиэһэр. Хайа уонна тойоттор арыгылара баһаам буоллаҕа.
Биирдэ биир тойону кытта кыыл маныы олорбуттара. Киһитэ утуйан мунна тыаһаан барар. Тайаҕы бэйэтэ ыппакка тойоҥҥо эрэ ыттарыахтаах диэн этэ. Ону киһитэ итирэн охтубутун кэннэ бэйэтэ ыппыта. Мунна хаһыҥырыырыттан куотан хаалыа этэ буоллаҕа. Тойон туран отой өйдөөбөт.Хараҕын
хастар, ыйытар.
– Ким ытта?
– Эн.
– Оннук. Мин буоллаҕа дии. Эн хантан табыаххыный -! диэн буолбута.
Марат чугаһаан иһэн көрбүтэ арай үүтээнигэр кимнээх эрэ көстөллөр. Браконьердар эбитэ дуу , эбэтэр мантан сүүбэччэ көстөөх сиргэ хаайыы баар сурахтааҕа. Туох хаайыытын бу диэн билбэт. Үүтээннэригэр чугаһаан баран дружок үрээри гыммытын, имнэнэн буойда. Ыт арҕаһын түүтүн туруоран, көхсө курдьугунуур. Марат карабинын тирээбитинэн, ааны тэлэйэ баттаата. Көрбүтүн итэҕэйбэтэ арай икки дьахтар олорор. Хантан эрэ ыраахтан кэлбит, сылайбыт көрүҥнээхтэр.
" Кимнээхтэргитий?! Тахсыҥ мантан ! " - Марат саанан тирээбитинэн үөгүлээтэ. Таһырдьа таһаартаата.
– Бырастыы гын биһиги туоххун да тыыппатыбыт. Көннөрү сынньана иттэ түһээри аараатыбыт - диир аҕам саастааҕа.
– Ааһан иһэбит диэ. Өссө отоннуу, сугуннуу сылдьабыт диэҥ! Ким итэҕэйиэн. Муннубут эҥин диэн сымыйалааҥ! - Марат куолаһа кытаатта.
– Туох кистэлэй биһиги хаайыыттан күрээбиппит. Хаайыы тойоно ыт курдук сыһыаннаһар. Итирэн баран таптаабытынан дьаабыланар. Кими баҕар күүһүлүүрэ көҥүл. Эдэр кырасыабай кыргыттары омук сиригэр атыылыыллар. Холобура бу Светаны атыылаары сылдьыбыттара - диэн кэпсиир аҕам саастааҕа..
– Эн туохха буруйданан хаайыыга киирбиккиний? - Марат доппуруостаан эрэрдии ыйытар.
– Мин Галина диэммин. Сааһым 45 . Күтүөтүм итирдэҕин аайы кыыспын кырбыыра. Ону тулуйа сатаан баран, катаай маһынан кэтэххэ сырбаталаабытым.
– Өлөрбүтүҥ дуо?
– Хантан өлүөй. Өйүн сүтэрбитэ. Скорайы ыҥырыахпар диэри хаана барбыта.
– Ол аайы срок биэрэллэр дуо? Дьахтарга саатар условнай…самозащита эҥин. Тугу эрэ кэпсиигин ээ?!
– Күтүөт эчикийэ тойон , хотун баай дьон оҕото. Атаах уолларын көмүскэһэн сууту да атыыластахтара дии. Миигин эрдэттэн сөбүлээбэттэрэ. Кыыспын да сэнииллэрэ. Уоллара ол мин дьахтар охсуутун аайы улаханнык эчэйбэтэх этэ. Оннооҕор буолуох, аргылаан дьонтон кырбанан кэлэрэ - Галина ытамньыйан ылла.
– Онтон эн туох буруйгар түбэстиҥ? - Марат кыыстан ыйытар.
– Мин аатым Света. Сааһым сүүрбэ биэс.Баанҥа үлэлээбитим. Онно харчыны бэйэлэрэ туттан баран, миэхэ көлбөрүтэн сууттаппыттара.
– Онно төһө сылы биэрбиттэрэй?
– Биир сылы - Света эппитигэр Марат кыыһы тургутардыы көрдө. Кыыс киэҥ ыраас харахтарын көрөн, сымыйалаабатын сэрэйдэ.
Марат ыран быстан кэлбит дьону. Чэйдэтэлээтэ. Аһа диэн ыыһаммыт балык. Эт. Барыанньа. Килиэп оннугар сухари уурда.
– Дьэ уонна эһиги манна бааргытын биллэхтэринэ. Миигин эмиэ түбэһиннэрэҕит - диир Марат.
– Суолу көрдөрөн биэрэриҥ буоллар, сарсыарда барыа этибит.
– Бачча ыраах түҥ сиртэн мин да кыайан барбаппын.
Айан суола чугаһынан суох. Миигин бөртөлүөтүнэн аҕалбыттара да оннук олоробун. Эмиэ бэйэтэ туспа сыылкаҕа кэлбит курдукпун - Марат күллэ.
– Суол суох буоллаҕына иэдээн эбит. Хаайыы Тойоно Калмыгин биһигини, буллаҕына бириигэбэрбитин ааҕар. Бэйэтин буруйун дьоҥҥо кэпсиэхтэрэ диэн - дьахталлар хомойбуттуу саҥата суох иһийэн олордулар.
Марат үүтээнин биир эркиниттэн, биир эркинигэр диэри тилэри былааҕынан наара орон оҥоһуллубут. Эбии тайах тириитин тэбээн киллэрдэ. Покрывало тэлгээтэ. Чараас суорҕанын бэйэтэ саптан, халыҥын ыҥырыга суох ыалдьыттарыгар биэрдэ. Үһүөн кэчигирэһэн сыттылар. Ыалдьыттара бука ыарахан олохторун, иннилэригэр туох - ханнык дьылҕа күүтэрин санаан ,үөһээ тыынан сыппахтаан баран, сылаалара таайан утуйдулар. Марат бу көһүппэтэх ыалдьыттарын санаан утуйбакка сытта. Рациянан биллэрэн тыллаабатаҕына, кинини эмиэ сууттуохтара диэн саллар. Уонна бу дьону иккиһин хаайыахтара турдаҕа. Атаартаан биэриэҕин сатыы кыайан тиийбэттэр. Онтон икки саары икки ардынан саарыы сытта.
“Сүгэ түһүөр диэри дүлүҥ сынньанар " Галиналаах Света онуоха - маныаха диэри Маратка олордулар. Дьиэҕэ дьахтар баара биллэр буолла. Үүтээн ырааһа - чэнчиһэ. Тэллэй хомуйан тууһаатылар, отон, сугун барыанньата баар буолла.
Биирдэ үһүөн тыаҕа отоннуу бардылар. Киэһэлик кэлэн истэхтэринэ ыттара эрдэ сүүрэн тиийэн, үүтээн диэки үрэр да үрэр.
" дьэ кэллилэр быһыылаах” - диэн хаайыылаах дьахталлар куттаннылар. Марат кинилэри саһыартаан баран үүтээнигэр чугаһаата. Дружок түннүк диэки үрэр. Марат көрбүтэ түннүгүн туура тардан ылбыттар. Карабинын туппутунан үөмэн чугаһаата. Арай түннүгүнэн эһэ төбөтө былтас гынна. Дружокка ырдьыгыныыр. Марат төбөтүн кыҥаан ытан хабылыннарда. Эһэ иһирдьэ ньимис гынан мөхсөр тыаһа иһилиннэ. Марат күүтэ түһэн баран чугаһаан көрбүтэ, мөхсөрүгэр наара ороннорун тоҕута түһэн кэбиспит. Тыатааҕы сыппахтыы түһэн баран хамсаата. Ону тыынын салҕаары ытыалаата.
Галиналаах кирийэн сытан саа тыаһын истэн ытырыктата санаатылар. Санааларыгар түрмэттэн кинилэри көрдүү кэлбиттэр дии саныыллар. Сотору Марат кэлбитин көрөн үөрдүлэр.
Үүтээнтэн аарыма эһэни үс буолан нэһиилэ ороон таһаардылар. Көмөлөөн астаатылар. Сибиэһэй эмис эти амсайдылар. Наараларын абырахтаатылар. " Эһэни тыаҕа көрбөккө гынан баран, дьиэбит иһиттэн бултуурбут дьикти эбит" - дьахталлар сөҕөллөр.
– Дьахтар хаайыыта хайдах эбитий ? - Марат аһыы олорон ыйытар.
– Хайдах буолуой. Син биир эр киһи гиэнин соҕус курдук ини. Эмиэ “өҥнөммүт - түүлэммит” - дьахталлар бааллар. Бастаан бу Светаны буулуур этилэр - диэн кэпсиир Галина.
Тэбэ охсо сылдьан муоста сууйтараллара. Мин тулуйа сатаан баран көмүскэспитим. Хотуннара миэхэ түспүтэ. Күөлэһийэ сылдьан охсуспуппут. Мин оскуолаҕа дзюдонан дьарыктаммытым туһалаабыта. Онтон ыла тыыппат буолбуттара.
– Онтон эн егерьдээн манна тугу гынаҕын, браконьердары тутаттыыгын дуо?
– Дьиҥэр браконьердар аһара манна кэлбэттэр. Бу эргин көмүс булбуттар, ону хостооһун үлэтэ барыахтаах. Ону чааһынайдар кэлэн хостооботторун курдук маныыбын.
– Массыына суола манна чугаһынан суох дуо?
– Тэйиччи баар.
– Ол диэки баран көрө сылдьыбыт киһи. Баҕар биир эмит үтүө санаалаах түбэстэр барсыа этибит.
Дьахталлар хаайаннар ыһык - өйүө ылан сарсыныгар, суол көрдүү бардылар.
Биноклунан үрэх хаспаҕын, хара сыырыттан көрбүттэрэ, аллараа икки массыына турар. Ханна эрэ тыраахтыр тыаһыыр курдук.
– Биһигини көрдүүр дьон буолбатах ини?- диир Галина.
– Суох. Көрдөххө көмүсчүттэр курдук. Тыраахтырдаахтар эҥин – диир Марат.
– Ол көрөн турдахтарына кэннилэригэр саа затвора тыаһаата. Көрбүттэрэ биир киһи кинилэри кыҥаан турар.
Үһүөннэрин саанан тирээн түһээйигэ аҕалла.
– Һок! Хайа бу киһи бултуйан кэлбит дии. Дьахтара диэн эҥинэ диэн - дьоно эҕэ дьаҕа буола түстүлэр.
Биир сулардыы бытыктаах киһи ынан кэллэ.
– Хантан кэллигит? Хайыы сылдьаҕыт?
– Мунан сылдьар дьоммут - Галина этэр.
– Эн эмиэ муна сылдьаҕын дуо? - Сулар бытык аны Мараттан ыйытар.
– Мунан.
– Эр киһи буолан баран тоҕо дьахталлары муннартыы сылдьаҕын ?! - диэн баран дьонугар эттэ. Онуоха үһүөннэрин маска кэдэрги кэлгийтэлээн кэбистилэр.
Кулуһун оттон көлө тула олорон, аһаатылар, арыгы истилэр. Уонна уку - сакы балааккаларыгар киирэн утуйдулар. Билиэннэйдэр түүннэри оннук хоннулар. Тоҥон дьагдьайдылар. Күһүҥҥү халлаан суһуктуйуута, күн тахсыыта дьэ халлаан сылыйда. Сарсыарда көҥүлэ суох көмүсчүттэр, хомунан бардылар.
– Оттон бу дьону хайыыбытый? - тараҕай киһи ыйытар.
– Массыына кунгатын иһигэр хаайталаан кэбиһиҥ, кэлэн баран быһаарыахпыт! - Сулар бытык быһаарар. Үһүөннэрин урал массыына кунгатыгар киллэрэн, хатаан кэбистилэр. Марат кыра түннүгүнэн көрдөҕүнэ биир киһини хаалларбыттар. Сотору ол киһи ааны арыйан халыгыратта.
– Эй кэл таҕыс эрэ !- диэн Мараты ыҥыран таһаарда. Айаҕыттан арыгы сыта аҥылыйар.
– Ол бүүчээни бултуйдум. Ону сүлэн кэбис эрэ - диир. Марат көлө аттыгар тиийбитэ ыта Дружок сытар.
– Бу мин ыппын өлөрбүккүн дии! - Марат түһүөх курдук буолбутугар охранник саанан тирээтэ.
– Сүл диэтим. Дьоммут кэлэригэр эбиэт буһарыахпыт ! - Маратка быһах биэрдэ. Марат бэйэтэ бүөбэйдээн улаатыннарбыт ытын, хаһан эмит сүлүөм диэн өйүгэр да суоҕа. Бу Дружогуттан ураты
манна киниэхэ кимэ да суох. Ыта кинини хаста да, тыатааҕыттан быыһаабыта. Арай аҕыйах күн иһигэр Светаҕа убанна, кыыс кинини сирэрэ биллибэт. Ыты өлөрбүт ахыраанньык массыынаҕа барда.
– Эй ол эдэр кыыс таҕыс эрэ манна ! - диэн Светаны таһаарда.
– Быһаҕыҥ хоппот. Бурууста аҕалыый - диир Марат. Онуоха массыына кабинатын иһигэр хасыһан игии таһаарда. Маратка биэрээри чугаһаабытыгар ,атахха батары саайда. Киһи сарылаабытынан саата туспа, бэйэтэ туспа күөлэһийдэ. Марат илиитин кэдирги тарта.
– Света ол быаны аҕал эрэ - диэбитигэр кыыс аҕалан биэрдэ. Онуоха харыйаҕа кэдирги тардан, кэлгийэн кэбистэ. Урал массыынаны собуоттаан, быылы бурҕата турдулар.
Түҥкүр - таҥкыр суолунан бурҕатыы, массыына төһө сэлээркэлээҕэ биллибэт.
Ахыраанньык кэлгиллэн олорон ,дьонун ыҥыртыыр саҥата ой дуораана буолан эҥсиллэр.
Марат урал массыынаны ыытан иһэн, сиэркилэнэн кэннин көрбүтэ УАЗ игынан экк ирэтэн иһэллэр. Оллур - суолунан барбахтыы түһээт, массыынаттан ойон түһэн, маска хаххаланан карабинынан үстэ ытан субурутта. Үһүс ытааһыныгар көлүөһэҕэ табыллан, эстэн " паш!" гынна. Марат массыынаҕа олоруста. Үһүөн салгыы айаннаатылар. Куораттыыр трассаҕа чугаһаан баран сэлээркэлэрэ бүтэн, массыыналара бөтүгүрээн баран умуллан хаалла. Сатыы хааман син трассаны буллулар. Таҥастарыттан, дьүһүннэриттэн эбитэ дуу , саа сүгэ сылдьарыттан эбитэ дуу биир даҕаны массыына тохтообот. Ол иһин Мараттаах Галина саһан эрэн баран, Светаны суолга соҕотохтуу туруордулар. Биир микроавтобус уаз кэлэн хоруйа тэптэ. Массыыналаах эдэр киһи кыыһы көрөн, эҕэ - дьаҕа буола түстэ. Онтон тыа быыһыттан, Мараттаах ,Галина тахсыбыттарыгар дьүһүнэ уларыйда.
– Эй! кимнээх тэргитий рэкеттэргит дуо!?
– Суох. Бэйэбитин рэкеттээтилэр. Мин Егерьбин. Браконьердарга түбэстибит. Чэ куоракка бара охсуохха - Мараттаах киирэн олорунан кэбистилэр. Киһилэрэ хап сабар, иннин диэки айаннаата. Суолга соҕотох кырасабысса тохтото турарын көрөн, туормастаан хачыгыраппыта, мэктиэтигэр түннүгэр төбөтүнэн " лос!" гына саайбыта. Билигин өрүкүйбүтэ ааһан саҥата суох айанныыр.
Киэһэлик куоракка кэлэн түстүлэр. Гостиницаҕа хонон баран, сарсыарда Марат Галиналаах Светаҕа үрдүлэригэр кэтэллэригэр, таҥас атыылаһан биэрдэ. Уонна үһүөн үс аҥы дьылҕалара хайдах буолара биллибэккэ тарҕастылар.
Марат Светаны “үс ый срогуҥ хаалбытын ситэри олор. Уонна хаайыыга туох буолбутун барытын кэпсээ. Мин эйигин күүтүөм " - диэн тылыгар киллэрдэ. Света Марат илиитин ыга тутан, ууламмыт хараҕынан көрдө. Марат киниэхэ үлэтин нүөмэрин, адрыһын биэрдэ. Галина эмиэ баран билинэр буолла.
Марат үлэтин
тэрилтэтигэр тиийэн, көмүсчүттэр тустарынан кэпсээтэ. Утарыласпытын тутан хаайа сылдьыбыттарын, кинилэртэн күрээбитин эттэ. Хаайыылаахтар тустарынан эппэтэ. Үлэҕэ кэтэр форма таҥаһын саҥаны биэрдилэр. Тэринэн бөртөлүөтүнэн көттүлэр. Үөһээттэн түһээйилэрин булан көрдүлэр. Рупорынан саҥардылар. Бэриниэх быһыылара көстүбэт. Саатар бөртөлүөт түһэр дэлээнэ да суох буолан, кыра алааска түһэргэ күһэлиннилэр. Бөртөлүөттэн уонча буолан түстүлэр. Үксүлэрэ калашников аптамааттаахтар. Марат били ытын Дружогу ыппыт киһини бултаһар санаалаах.
Галиналаах Светаны тиийбиттэригэр тута түрмэҕэ хаайдылар. Хата начальниктара, силиэдэбэтэллэрэ уларыйбыттар эбит. Хаайыыттан туох сылтахтан күрээбиттэрин кэпсээтилэр. Кыргыттары омук сиригэр атыылыылларын эппиттэрин чинчийиэх буоллулар.
Түрмэҕэ Галиналаах Светаны ,тус туспа хаамыраҕа сытыарбыттара . Света бастаан соҕотох сыппыта. Онтон биир түөрт уонуттан тахсыбыт саастаах, дьахтары киллэрдилэр. Кэпсэтэн билсибиттэрэ ол дьахтар эрин быһахтаабыт. Фрося эрэ иитиэх уолун, ол эбэтэр Фрося бастакы эриттэн уолун, итирдэҕин аайы кырбыыр буолбут. Бэйэтин икки оҕотун тыыппат. Уон үс саастаах уола тулуйа сатаан баран, швабраны харбаан ылбытыгар, былдьаан ылан түҥнэри дайбаан түһэрэн баттаан сытан хабырҕалаабыт. Фрося ааттаһан элэ была тылын этэ сатаан, тардыалаабыт да истибэт. Уола кэнники сирэйэ көҕөрөн, хараҕын тиэрэ - маары көрөн барбытыгар ыксаан ,куукуна быһаҕын харбаан ылан көхсүгэ сырбаппыт. Уонна милииссийэни ыҥырбыт. Киниэхэ биэс сылы биэрбиттэр.
– Онтон эн туохха түбэстиҥ ?- Фрося Светаттан ыйытар. Онуоха барытын кэпсиир.
– Зонаттан күрээн эҥин.. дьэ сүрдээх сырыылаах эбиккин. Хаайыы олоҕун туһунан сырдатыаҥ буолаарай? - Фрося саҥа түбэспит киһи билиэн баҕарар.
– Туох үчүгэйэ кэлиэй. Син хаайыы, хаайыы курдук.
– Дьахтар гиэнэ эр киһи хаайыытыттан арыый сымнаҕас ини.
– Дьэ билбэтим. Сороҕо баҕар буолуо.
– Милиис сийэлэрэ эр дьон дуо?
– Дьахталлар эмиэ бааллар.
– Аһаталлара хайдаҕый? Кыратык сырдатыый.
– Аһаталлара уу ньамаан, бурда хааһы буоллаҕа. Тулуйан сииргэр эрэ тиийэҕин. Отучча киһилээх отделениеҕа биир туалет, биир умывальник баар. Аҥардас онно уочараттыырга ардыгар охсуһуу буолар.
Сорох камераҕа сүүрбэччэ киһилээх, онно бэйэтигэр туалеттаах. Онно хойууҥ, убаҕаһыҥ кэлэн ыксаатаххына даҕаны биир эмит блатная аһыы олорор кэмигэр, чэпчэтиммэккин.
– Дьэ эрэй - муҥ олох буолсу ! - Фрося санаата холлор.
– Хаайыы диэн оннук буоллаҕа. Чэпчэки буоллаҕына буруйу оҥоруу элбиэ.
– Оттон туоҕу үлэлэтэллэр?
– Сыахха таҥас тигэҕин.
– Төлүүллэр дуу?
– Кэппиэйкэ буоллаҕа. Буфеттан шоколад
ылан сиигин ,сок иһэҕин табаххын атыылаһаҕын. Дьахтар туттар тэрилин. Ону кытта ыйдааҕы хамнаһыҥ бүтэр - Света Фросяны аһынан, манабыллар күүһүлүүллэрин, ардыгар омук сиригэр атыылыылларын кэпсээбэтэ. Фрося ийэтэ суох хаалбыт оҕолорун, хаартыскаларын көрөн ытыы олордо. Хаайыы эрэ харахтаныам, түрмэҕэ эрэ түбэһиэм дии санаабатаҕа. Барыта чыпчылҕан түгэнэ буолбута.
– Фрося санааҕын түһэримэ, үрдүкү суукка үҥсэн көр. Үчүгэй адвокатта бул. Эйигин кыра оҕолордоох диэн бэйэни көмүскэнии курдук, условно хаалларыахтарын син - диэн баран төбөтүн имэрийдэ. Фрося ким эрэ аһынна диэн эмиэ ытаан мэрбэҥнээн иһэн, ханнык эрэ быыһанар суол кылам гыммытыгар, хараҕа арыый сырдаата. Мэрбэҥниир уоһа мичээргэ кубулуйуох курдук буолла. Хаамыра аанын чуолҕана аһыллан кыыкынаата. Тимир миискэлэргэ перловка хааһы, иккилии быһыы килиэп, чэй биэрдилэр. Света үөрүйэх муҥутаан сыа сым курдук, сиэн ньэмээритэн кэбистэ. Фрося сиргэммиттии сирэйин мырдыччы туттар. Олох киһини эрийэн мускуйан, бүтэһигэр барыга бары үөрэтэр. Холобура Света баанҥа куһаҕан дьону кытта алтыһан үлэлиэн иннигэр, кырасабыссалар күрэстэригэр миэстэлэһэ сылдьыбыта. Ол кэмҥэ ама маннык кэрэ бэйэлээх кирдээх миискэттэн, мааны дьон ыта сирэр хааһытын сиэн ньэмээритэн кэбиһиэ диэн, киһи өйүгэр баппата. Хаайыы олоҕо аҕыйах да кэмҥэ оннук үөрэттэҕэ. Онтон бу сиргэммиттии туттар Фрося, холобура түбэһэн, зонаҕа барар түгэнигэр эмиэ үөрэниэ турдаҕа. Онно аны итинник хааһыга ботуччу түбэһэр, саарбах буолуон син. Оо, олох олох …киһини хайдах эрийэн - мускуйан тургутан көрбөтөҕө баарай!
**
Оттон Галина сытар камератыгар атын көстүү этэ. Икки итирик дьахталлары киллэртээн баран ,хатаан хачыгыраттылар. Саҥаларыттан иһиттэххэ быстах кэмҥэ түбэспиттэр. Галина бастаан утаа айманалларын иһин ,кулгааҕын сабы бүрүнэн сыта сатаата.
– Ээй тур эрэ доо! - диэн суорҕанын хастыы тартылар. Туран истэн олоро түстэ. Нуучча дьахталлара маатырылара диэн сүрдээх буоллаҕа. Кими эрэ үөхсэллэр ол быыһыгар милииссийэлэр хаарылыннылар. Кэнники отой да Галинаны туалет бүтүөнүн, бүөлүү олор сыта кэлэр диэн турдулар. Бу сырыыга Галина тулуйбата. Биирдэстэрин баттаҕыттан умса тардан тобугунан лигийэн биэрдэ. Иккиһи атаҕыттан тардан, наараттан соһон түһэрбитэ, кэтэҕэ муостаҕа титирии түстэ.
Хаамыра аанын кыра төгүрүк чуолҕанынан, өҥөйөн көрөн турбут охранник киирдэ. Дьэ кинилэр кырбаммыт саҕа буолан үҥсэ тоһуйдулар.
– Ити диэн кыра буоллаҕа. Бэйэҕит да уутааҕар чуумпутук туттан олоруҥ. Милииссийэни үөхсүбүккүтүгэр эбии таһыллыаххытын баҕараҕыт дуу? - диэн дубинканы
ыараҥнатан көрдөрдө. Дьахталлар дьэ саҥалара хам барда.
Светаны кытта Галинаны биирдиилээн ыҥыран доппуруостаатылар. Сарсын сыппыт хаайыыларын начаалныгын Калмыгины кытта көрүһүннэриэх буоллулар. " Дьэ хайдах буолар” диэн Света санааҕа ылларда. Салыҥнаах балык курдук киһи, хараҥа дьыалаларыттан халтырытара дуу. Суор суор хараҕын оҥпот. Онон суут кинини өйүөн син .
Мараттаах бөртөлүөттэн түһээт ,тыа устун хааман тиийэн, көҥүлэ суох көмүсчүттэри төгүрүйдүлэр. Аптамаатынан сиирэ халты ытыалаабыттарын кэннэ бэриннилэр. Хапкаас омуктара эбит. Хандалы кэтэрдэн илдьэ бардылар.
Марат үүтээнигэр эмиэ соҕотох хаалла. Светалаах кэлиэхтэрин иннинэ манна, түҥ тыа дойдуга соҕотоҕун син тэһийэн үөрэммитэ этэ. Билигин хайдах эрэ барыта дьэки курус буолбут. Таҥара киниэхэ туох эрэ күндүнү бэлэхтээбитин, сүтэрбит мүччү туппут киһилии нааратыгар умса түһэн сытта. Светалыын ханна хайдах кэпсэппиттэрин тиийэ саныыр. " Күрээбиттэригэр хас сылы биэриэхтэрэй?" диэн санаа үүйэ - хаайа тутар. Марат арбы - сарбы буолан туран таһыгар таҕыста. Санаатыгар дружога кулгааҕын ньылатан, кутуругун куймаҥалатан кэлиэх курдук да иһийбит тыа мэлдьэһэн кэбиһэр. Арай ханна эрэ бөрө улуйара иһиллэр. Суор таҥалайын таҥсынар.
Хаамыра аана аһыллан халыгыраата. Светаны конвойдаан следовательгэ иттилэр. Киирбитэ кинилэр олоро сылдьыбыт, ол эбэтэр күрээбит хаайыыларын тойоно Калмыгин олорор. Түөһүн мөтөтөн киэптээн даххаһыйара ханна да суох буолбут. Кута - сүрэ тостубут көрүҥнээх. Сотору аны Галинаны киллэрдилэр. Галина киирээт да Калмыгины үөҕүстэ. " Мразь! Бэйэҥ буруйгар түрмэҕэ түүнүгүрүөҥ! Хаайыыга сытыйыаҥ! Силлибэт сиргиттэн ылларыаҥ ! " - диэн кууруссаҕа түһээри гыммыт элиэ курдук сараччы туттан, баттаҕар түһэн эрдэҕинэ тохтоттулар. Калмыгин хараҥа дьыалатын эрдэ сэрэйэр эбиттэр да, бу диэн көрбүт- истибит, үҥсэр киһи суох буолан хаалан испит. Билигин икки кэрэһит баар буолан сууттанар буолла.
Доппуруос кэннэ Галинаны хаайдылар. Света дьыалатын иккистээн көрүөх буолбуттар. Тоҕо диэтэххэ баан дьонун сорохторун ыган -түүрэн силиэстийэлии, сылдьаллар эбит. Онон Светаны ханна да атын сиргэ барбат гына диэн мэктиэлэтэн, илии баттатан баран суутугар диэри ыыттылар. Дьиэтигэр тиийбитигэр дьоно соһуйдулар, биллэн турар үөрэ - көтө көрүстүлэр. Адвокат ыларыгар дьоно харчыта суох олороллор эбит. Ол да буоллар онтон - мантан бөрөөн - сөрөөн аҕыйаҕы буллулар.
Кыыстара баанҥа үлэлээн сыаналаах таҥас, күндү көмүс киэргэл ылбыта да биллибэтэҕэ. Наай гыннар бырааттарыгар, балыстарыгар көмөлөһөрө. Ол оннугар атын үлэһиттэр,
массыыналара эҥинэ диэн сүрдээх этэ. Биллэн турар кыыстарын балыйдахтара. Света суунан - тараанан, парикмахерскайга бүрүчүөскэтин оҥотторон тупсан хаалбытын, оннооҕор силиэдэбэтэл сөҕө сонургуу көрдө. Биллэн турар хаамыраттан тахсыбыт кыыстан атын буоллаҕа.
Света Маратын саныыр. Суута этэҥҥэ ааһан босхолоноро буоллар, киниэхэ барыа этэ. Төһө да ниҥсик сыттаах, сииктээх сороҕор аһара итии эбэтэр тымныы үүтээҥҥэ да буоллар, Мараттыын сылдьыбыт кэмнэрин дьоллоох түгэнинэн ааҕар. " Света эйиэхэ хас да сылы биэрдиннэр, син биир күүтүөм “диэн Марат сиигирбит хараҕынан сайыспыттыы көрөн хаалбыта. " Эрэйдээҕим билигин түҥ тыаҕа, собус соҕотоҕун олордоҕо. Саатар ытын Дружогун ытан кэбиспиттэрэ” - Света Маратын санаан үөһэ тыынар. Биир эдэр адвокаты биэрбиттэрэ, ыҥыран ылан кэпсэттэ. Дьыалатын көрдө. Света тылынан эмиэ барытын кэпсээтэ.
" Үлэҕэр ол эбэтэр көмүскүүргэр төһөнү көрдүүгүн? " - кыыс албакааттан ыйыппыта, кини харчытыттан икки төгүл элбэх эбит. " Уаай миэхэ ити эппит сыанаҕыттан аҥара эрэ баар " - диэн Света эппитигэр. " Оттон хайдах эрэ кэпсэтиэ этибит буоллаҕа" Ресторан, гостиница эҥин диэн, эрдэттэн хараҕынан кыыһы " сыгынньахтыы олорбут эдэр албакаат , онон манан ханарытан, эргитэн эттэр даҕаны кыыһы ылыннарардыы көрбөхтүүр, сыстаҥныыр.
Галинаны срогун эппэккэ, хаалбыт сылын олорорго диэн уураахтаан, эмиэ зонаҕа иттилэр. Хаайыыттан күрээн баран, бэйэлэрэ кэлэн билинэн, тыллаабыттара арычча чэпчэтии төрүөтэ буолбут.Галинаны атын дьахтар хаайыытыгар этаптаатылар. Калмыгины буруйун боруостуур гына ,эмиэ сууттаан болдьох биэрдилэр. Галина этаптанан кэлбит зоната, арычча аҕыйах киһилээх. Аһаталлара арычча үчүгэй, ыраас чэбэр хаайыы эбит. Хаайыыга учууталлар, быраастар, институт дириэктэрэ. Тэрилтэ, банка хотуннара тиийэ бааллар. Үбү - харчыны уҥа хаҥас эргитээһиҥҥэ, куорҕаллааһыҥҥа элбэх буоллаҕа. Судаарыстыба үбүн бэйэҕэ туһанары, билиэхтэрэ суоҕа диэн аһара үлүһүйүү ,ол сылдьан түбэһии. Ким эрэ арыгылаан баран өйдөммүтэ, ыар буруйу оҥорбут буолуо. Онтон кэмсинии кэмиринии. Дьылҕаҥ соһуччу үөйбэтэх - ахтыбатах өттүгүттэн түҥнэрэн, хаайыы харахтаммыттарын, хандалы кэппиттэрин билбэккэ да хаалаллар. Балыырга, угаайыга да түбэспиттэр да бааллар. Аан дойдуга араас дьон баар. Ханан да кыырпах да кир сыстыбатах, күөх оту тосту үктээбэт, сытар ынаҕы туруорбат килбик кыыс дии санаабытыҥ өлөрүөхсүт буолуон син. Ардыгар киһи дьиктиргиэн иһин, хаайыыттан тахсыахтарын баҕарбат да дьон баар буолаллар эбит. Бука барар сирдэрэ баҕана үүтэ, кэлэр сирдэрэ кэлии үүтэ буолбут
дьон ини.
Этэрээтигэр Галинаны саҥа түбэспит дииллэр быһыылаах. Сэнээбиттии көрөллөр. Үс блатная өҥнөөх дьахталлар кэлэн ыктылар түүрдүлэр. Кинилэргэ нолуок харчы төлүөхтээҕин биллэрдилэр.
– Мин кимиэхэ да иэһим суох төлөөбөппүн !– Галина холкутук эттэ. Ону сөҕө көрдүлэр. Атын хаайыылаахтар туох эрэ “тыас” тахсаары гынна диэбиттии муһуннулар.
– Төлөөбөт буоллаххына эйиэхэ куһаҕан, ыарахан олох саҕаланыаҕа! - диэн баран биирдэстэрэ ытыһынан сирэйгэ биэрбитин, илиитин харбаан ылан, эрийдэ уонна умса анньан, орон тимиригэр хабарҕатынан сыһыары аста. Кэнниттэн биир дьахтар Галинаны , баттаҕыттан харбаан тиэрэ тардан түһэрдэ.
– Охсуһар буоллаххытына, биир бииргэ охсуһуоххутун! Тоҕо көмөлүүгүт !!- диэн көрөөччүлэр араардылар.
– Чэ эрэ оччоҕо мин киириэм! - диэн үһүс дьахтар сутуругун туттан охсуһаары тэйиэккэлиир. Галина оннук бэйэлээх охсуһа үөрэммэтэх буолан, илиитинэн мээнэ далбаатана сылдьан, утарсааччытын тарбаҕынан хараҕын талбы таарыйда. Көрбөт буолбутугар баттаҕыттан харбаан умса тардан, билэрдии тобугунан сирэйгэ тэбиэлээтэ. Көхсүгэ охсуолаата, ойоҕоско тэбиэлээтэ. Биирдэһэ бэринэн ааттаһар аакка түстэ.
Киэһэ буолан утуйаары сыттылар. Галина сэрэххэ утуйбакка сытта. Онтон нухарыйан эрдэҕинэ, ким эрэ сыттыгынан сирэйин сабы баттаата. Тыына хааттаран мөхсөн тилигирэттэ. Онтон илиитин иминэн тумбочкаттан тимир куруусканы харбаан ылан охсубута. Баттыы сытааччы чэчэҥэйгэ табыллан, орон нөҥүө суулунна. Галина иирбит киһилии сарылаабытынан ,куруусканан төбөҕө сырбаталаата. Хаана тыкпытын кэннэ тохтоото. Айдааны истэн надзиратель киирэн уоту уматта.
Сарсыныгар Галинаны аҕыйах күн карцерга хаайдылар. Тахсыбытын кэннэ дьэ ким да өрө көрбөт буолбут. Кини ханнык да саҥа олоро киирбит буолбатах. Эрдэ олорбут. Хаайыыттан тыанан күрээн, эбиитин хаайыы начаалныгын сирэйин таһыйбыт - диэн эбэн - сабан, сүрдээн - кэптээн кэпсээбиттэр. Ону истэн сөхпүттүү көрөллөр. Кэнники киниэхэ чугаһаан билсэ сатааччы да элбээтэ.
Марат биир сарсыарда туран таһырдьа тахсыбыта, кыраһа хаар түспүт. Били кини аһатар тииҥэ суола хаалар буолбут. Туох эрэ хачыгыраабытыгар көрбүтэ, тииҥэ үүтээн үрдүгэр чэрэллэн олорор.
– Үтүө сарсыарданан доҕор!- килиэп хоруоскатын таһааран биэрдэ. Ытыстан ылан аһыыр буолбут. Марат сарсыарда тахсан дорооболоһоро бу тииҥчээн эрэ баар. Манна уонна саҥа таһааран кэпсэтэрэ кимэ да суох. Оһоҕун оттон чэйдээн баран, маһа баар да буоллар. Чугастааҕы куруҥнары эрбии барда. Дружба - 4 эрбиитин сүгэн хаамта. Мас охторон эрбээри турдаҕына биир тыатааҕы үөмэн истэ. Дружба тыаһаатаҕына саараан
тохтуур. Арбай быыһыгар киирэн саһан манаан олордо.
Эдэр албакаат Светаны угаайыга киллэрэн, сыллыан ууруон баҕарар. Араастаан сыстаҥныыр.
– Ыыт эрэ, ыл эрэ илиигин . Сарсын кэлээр мин токкуйданыам – диэн кыыс албаһырда. Сарсыныгар албакаат аатыгар үҥсүү сурук суруйбутун көрдөрдө. Онуоха албакаат манньыйа мичээрдээн испит сирэйэ дьэбин уоһуйда. Дуоһунаһынан туһанан кыыһы, бэйэтин дьалыҥынан дьаҥсыйаары, имэҥинэн илгистээри гыммыта суруллубутун ааҕан аҕала сатаан күлбүтэ буолла.
Инньэ гынан албакаат сыанатын аҥарыгар көмүскээтэ.
Суут син өр буолла. Баан үлэһиттэрэ үксүлэрэ бааллар. Баан дириэктэрэ буруйа биллэн, ботуччу соҕус болдьох, ыбылы соҕус ыстараап ылла.
Светаны буруйа суоҕунан ааҕан босхолоотулар.
Ол да буоллар " хаайыылаах " диэн дьаралыга хара мэҥ буолан сылдьар курдук. Бииргэ үөрэммит кылааһын оҕолорун кытта көрүстүлэр. Света санаатыгар кинини хайдах эрэ туора көрөр курдуктар. Кубалар ортолоругар аҥыр түһэн олорорун курдук, хобдох. Дьэки - курус.
Кыыс тайҕаҕа үүтээҥҥэ Маратыгар барыан баҕарар. Ол эрээри хайдах онно тиийиэн саарыыр.
Марат мас эрбээн баран чууккаларын чөмөхтүү быраҕа туран, көрбүтэ эһэ турар. Кини диэки биирдэ, иккитэ ойуолаан баран, түүрүллэн туран ырдьыгынаата. Марат дружбатын собуоттаабытыгар, эһэ икки атаҕар туран олоотоото. Марат бэс маһы эрбээтэ. Ортото эмэҕирбит аарыма бэс адаарыйан ,кыыкынаан - хааҕынаан, лабаалара өрө барчалана түстэ. Эһэ тыатын быыһыгар ньимис гынна. Марат ытын дружогун суохтаата. Тыатааҕы үөмэн сыбдыйан кэлэн үрдүгэр түһүөн син. Ыт барахсан үрэн биллэрэр буоллаҕа дии. " Арҕаҕар киирбэккэ тугу үөмэн сыбдыйа сылдьар баҕайыный!" - Марат иһигэр мөҕүттэр. Салааскатыгар чууккалары тиэйдэ, үрдүгэр дружбатын уурда. Уонна үүтээнигэр барда.
Тиийэн үүтээнигэр мас хайытан киллэрдэ. Арай иһиттэҕинэ туох эрэ тыаһыыр. Тииҥэ тыбыгырайан тахсан санныгар олордо. " Иһит эрэ чэрэгэр кулгаах туох тыаһыырый?" - тииҥин имэрийэр. Бөртөлүөт кэлэн иһэрэ билиннэ. Алааһы тула эргийэн баран алаас ортотугар түстэ. Марат бөртөлүөккэ бараары гынан баран, оһох оттор аакка түстэ. " Эмиэ тойоттор кэлбэтилэр ини?" дии саныыр. Ас үөл, дьон баара ордук гынан баран, итирэн ньаҕайданалларын сөбүлээбэт. Кинилэри бултатарыгар дэлби сылайан хаалар. Саатар тайаҕы сүлсүбэттэр.
Сотору икки лүөтчүк киирдилэр.
" Здорово Тарзан!" диэн дьээбэлээбитинэн киирдилэр. Фонарик батареята,чүмэчи бурдук, чэҋ, сахар, мас арыыта аҕалбыттар. Уонна Человек и Закон, Огонек сурунааллар бааллар.
– Марат эйиэхэ биир сюрприз аҕаллыбыт. Таай эрэ туох буолуон сөбүй?
– Туох буолуон сөбүй? Хамнаспын дуо?
– Суох. Ону аныгыскыга буолуо.
– Саҥа саа?
– Суох.
– Ыт оҕото?
– Суох. Тохтоо эрэ тахсыма билигин киллэриэм - диэтэ лүөччүк. " Туох буолуон сөбүй?" Марат мунааран турдаҕына арай. Аан аһыллаатын кытта Света киирэн кэллэ. Мантан барбытынааҕар эбии тупсубут. Атын кэм эбитэ буоллар Марат баҕар дьонтон кыбыстыа эбитэ дуу. Эбэтэр эмискэччи, соһуччу үөрбүтүттэн эбитэ дуу ,ойон туран Светаны кууһан сыллаан ылла.
Баҕар лүөччүктэр “түҥ тыаҕа олорор, дьахтар диэни умнубут киһи аанньа буолуо дуо” диэхтэрин син. Ол эрээри оннук буолбатах, Марат Светаны дьиҥнээхтии таптыыр. Кыраһа хаарга кини аатын хаста суруйбута буолуой. Кини босхолоноругар таҥараҕа үҥпүтэ. Онто туолан бу кини аттыгар чэмэличчи көрөн олорор.
– Мин эйиэхэ кэһиим бу баар - диэн Света кып кыра түү мөчөкө, ыт оҕотун хоонньуттан хостоото.
– Оо бу ханнык боруоданый?
– Чихуа хуа дии.
– Нихуа хуа!
– Эс спаниель оҕото дии - диэн ырыталлар, дьээбэлэнэллэр.
– Билбэтим ээ рыноктан атыыласпытым - диир Света.
– Тымныыны тулуйуо да дьэ.
– Чэ этэҥҥэ буолуҥ - биһиги бардыбыт - дэһэн лүөччүктэр таҕыстылар.
– Ама эн кэллиҥ дуо бу. Итэҕэйбэппин дии Света.
– Ыалдьар да?- Света Марат сирэйин кымаахтыыр.
– Ыалдьар.
– Вот.Оччоҕо түүл буолбакка илэ буоллаҕа дии - диир Света. Иккиэн күлсэн баран уурастылар.
Үүтээн оһоҕо тигинэччи оттулунна. Оһох ураатынан хара буруо, өрүһүспүттүү халлаан диэки харбаһар. Ыһаарыламмыт эт сыта үүтээҥҥэ тарҕанна. Ыт оҕото аччыктаан ыйылаан баран, бороһуок үүт иһэн, уонна эт сиэн баран утуйан буккураата.
– Мин эйиэхэ өссө биир кэһиилээхпин, сонуннаахпын таай эрэ - диир Света.
– Уонна таайарым туох да хаалбата. Миэхэ сүрүнэ диэн эн бааргын - диир Марат.
– Көр эрэ бу манна туох баара буолуой? - диэн иһин туттарар.
– Тыый оҕолоох буолаары сылдьабыт дуо?
– Да.
– Дьэ элбииһибит. Сыалай дьиэ кэргэн.
– Ол кимнээҕий?
– Бу ыппыт Тузик уонна белка - диэбитигэр иккиэн күлүстүлэр.
Нэдиэлэ курдук иккиэн олордулар. Хаар түһэн үллүктээбит. Марат эргэ тозовканы кытта карабинын сүгэн тыаҕа хаама барда. Ыта суох буолан кииһи буларга эрэйдээх. Ол да буоллар, икки киистээх уонна биир улары ытан кэллэ. Арай үүтээнигэр чугаһаан көрбүтэ биир буран турар. Үөмэн чугаһаан кэллэ. Арай үүтээн иһигэр кимнээх эрэ айманаллар. Онтон эмискэ Света сарылыыра иһилиннэ.
Света үүтээн иһигэр олорон, буран тыаһын истэн бастаан бөртөлүөт кэллэ дии санаабыта. Таҥнан тахсыах курдук буолан эрдэҕинэ икки киһи киирбитэ. Биирэ ыт иккиһэ бөрө тириитэ саҕынньахтаахтар. Бастаан кинилэри ыалдьыттар курдук санаан чэйдэтэлээбитэ. Ыҥырыга суох ыалдьыттар буокка испиттэрэ. Кэнники холуочуйан саҥалара
- иҥэлэрэ элбээбитэ. Биирдэһэ Светаҕа сыстаҥныах курдук буолан барбыта.
" Чэ барыҥ. Билигин кэргэним кэлиэ! " диэн көрбүтүн истибэттэр. Биирдэһэ иккиһигэр мэһэйдэтэн эбитэ дуу , иккиэн тахсан тугу эрэ сүбэлэһэр этилэр. Света туох эрэ мөкүнү сэрэйэн остуолтан быһаҕы ылан, сыттыгын анныгар уктубута. Сэрэйбит курдук биирдэһэ киирэн ,кыыс үрдүгэр түһэн сыгынньахтыы сатыыр. Таҥаһын хайыта тарта. Света сарылыы сатаата, ааттаһан да көрдө. Онтон сыттык анныттан быһаҕы хостоон, тиэрэ баттаан сытар киһини ойоҕоско " ньим!" - гыннарда. Киһи сарылаабытынан ойоҕоһун харбанна, наара аллара үҥкүрүйдэ. Онуоха иккис киһи киирэн Света быһаҕын былдьыы сатыыр. Эмискэ аан тэлэллэ түстэ да Марат киирдэ. Кини диэки хайыһан эрэр киһини, карабин прикладынан сүүскэ биэрдэ, онуоха сүгэнэн сүүскэ бэриллибит идэһэ сүөһү курдук , хараҕын өҥүргэһинэн көрбүтүнэн наара ороҥҥо, илиитин быластаан тиэрэ таһыллан сытта. Марат сааларын таһааран хаарга кистэтэлээтэ. Өйдөнөн тура сатыыр киһини, соһон түһэрэн илиитин кэдэрги тардан атаҕар кэлгийдэ. Света быһахтаабыт киһитэ хаанынан устубутун көрөн " дьэ дьиҥнээх хаайыылаах буолуом " диэн ыксаата. Мараттыын дьуотунан сотон, бэрэбээскилии сатаатылар. Хаана иһигэр барбыт быһыылаах.
– Света бөртөлүөтү ыҥырыахха - Марат таһырдьа тахсыбыттарыгар этэр.
– Оччоҕо миигин илдьэ бараллар буоллаҕа.Бу сырыыга баҕас түбэһэбин. Оҕо төрөтөн киһилии ыал буолан олоруохпут дии санаабытым ! - Света олоҕуттан барытыттан тууйуллан уйа - хайа суох ытаата.
– Мин бэйэбэр ылыныам. Уонна кинилэр бэйэлэрэ буруйдаахтар буоллаҕа дии - Марат кууһан төбөтүн имэрийэн уоскута сатыыр.
– Марат мин эйигин эрэйдиибин аҕай быһыылаах. Барыта мин хаайыылааҕым айдаана! Оҥорбут буруйбар бэйэм эппиэттиэм. Эн бэйэҥ аналлааххын булаар. Миигин кытта эрэй эрэ эҥэрдэнииһигин! Чэ ыҥыр бөртөлүөккүн - Света сирэйэ - хараҕа турбут. Марат туох диэн булбакка алааран турда. Света үүтээни өҥөйөн баран - Чэ бөртөлүөккүн ыҥыра оҕус. Ол киһибит таттаран эрэр. Тыыннаах эрдэҕинэ ыҥыра оҕус!
Марат рацияны холбоон бөртөлүөтү ыҥырда.
Хаайыылаах дьахталлар
11.
Марат тахсан бөртөлүөтү иһиллиир. Тииҥэ санныгар олорсо сылдьан, туоҕу эрэ кирэн чэчиргэтэр. Тииҥ дьэ өйдөөх кыыл. Кыһын сиэм диэн күһүн эриэхэ, тэллэй хаһаанар. Эһэ курдук бөскөйөн баран утуйа сыппат.
Туу тоноҕос көтөн иһэрин курдук ,илин саҕах үрдүнэн көһүннэ. Онтон тыаһа бирилээн бөртөлүөт чугаһаан кэлэн, салбахтарынан куһуйан алааһы эргийэ көттө. Марат хаарын ыраастаабыт сиринэн түһүнэн кэбистэ. Бөртөлүөттэн быраас, милииссийэ түстүлэр. Ыҥырыга суох ыалдьыттартан
биирдэһин, наһыылканан иккиһин конвойдаан бөртөлүөккэ киллэрдилэр. Светаны эмиэ илдьэ бардылар.
Марат эмиэ үтүлүк саҕа ытын оҕотун, тииҥчээнин кытта бэйэлэрэ хааллылар. Үүтээнигэр киирдэҕинэ Света, истиҥ мичээринэн көрсүбэт барыта дьэки курус. Марат киэһэ аайы Светатын, биллэ улаатан эрэр иһин бигээн көрөрө. Манна күндүттэн күндү киһи баарын бүтэйдии сэрэйэн, ымманыйа таптаан эрэрдии мичээрдиирэ. Устунан утуйан хаалан түһүүрэ. Арай түһээтэҕинэ, хатыҥ туоһун хастаан биһик оҥорбут. Оҕолоро ытыыра бэрдин иһин туран бигиир. Оҕотун эмтэрээри Светаны уһугуннара сатыыр да, кубарыйан хаалан баран сытар. Уһуктан кэлбитэ ытын оҕото ыйылыыр эбит. Туран оһоҕун оттон биэрдэ. Эмиэ соҕотохсуйуу - муунтуйуу, санаа оноо баттыгаһа. Марат оһоҕо умайан тачыгырыырын көрөн, санаарҕаан олордо." Хайдахтаах дьон дьиэ уот тэринэн, оҕо уруу төрөтөн олороллоро эбитэ буолла?!" Түүлүгэр Света кубарыйбыт сирэйин көрбүтүн санаан, ытырыктатан ылла.
Бүгүн рацианан “биир тайахта кытта биир эһэтэ бултаа”- диэн, тойоно бирикээстиир курдук эттэ. Эһэ үөһэ наада буолбут. Кинилэргэ эттэххэ дөбөҥ. Тайаҕы ыарҕаҕа киирэн турары ытыахха син. Оттон тыатааҕыны соҕотох киһиэхэ сэрэхтээх буолуо. Саатар ыта да суох. " Ытта аҕалыҥ " диэбэккэ дии саныыр. Ол да буоллар бултуу барарга сорунна.
Үүтээн үрдүттэн туут хайыһарын түһэрэн кэттэ. Карабинын кытта баҕар киис ытыам диэн, туосапкатын эмиэ сүктэ. Барбахтыы түһээт биир саарба ,көҥдөй дүлүҥҥэ киирбитин көрдө. Көҥдөй куруҥ мас иэһэрдии түспүт мас үрдүгэр охтон, төбөтө булгу барбыт. Киис онон тахсыбыта көстүбэт. Марат мас төрдүн уоттаабытыгар киис мас төбөтүнэн былтас гынна. Онуоха саа луоһунан " лос!" гыннаран ылла.
Туут хайыһарын кэтэн салгыы айаннаан иһэн, саҥа барбыт киис суолугар түбэстэ. Сотору атаҕын анныттан сулбу ойон тахсан, синньигэс титириккэ таҕыста. Төбөтүгэр тахсыбыта титиригэ хамсыыр.
Ытаары туран көрбүтэ арай, хаар бөлкөйө кырыарбыт. Марат эһэ арҕаҕа буоларын тута биллэ. Кииһэ санаатыттан көтөн, санаата барыта тыатааҕыга буолла. Арҕаҕы тула хааман чинчийэн иһигэр иччилээҕин биллэ. Киис көрө истэ олорбохтуу түһээт, ойон түһэн бурҕайа турда.
Марат уһуну - киэҥи быһаара барбакка сылбырҕа быстан, арҕаҕы буккуйда. Иһигэр курдьугуруур саҥа иһилиннэ. Сотору тыатааҕы төбөтө быган көрдө. Ытаары гынан баран, арҕах иһиттэн соҕотоҕун кыайан хостуом суоҕа диэн ыппата. Эһэ саатар тахсыа буоллар тахсыбат. Быган көрөөт, төттөрү ньимис гынан хаалар. Онуоха эмиэ арҕах үрдүгэр тахсан сылбырҕатынан анньыалыыр. Субу тахсыа диэн саатын харбаан ылар. Оннук өр соҕус бэрэлэммитин
кэннэ, эһэ дьэ таҕыста. Карабин тыаһа түптэ саалла түстэ да эһэ түөһүн тылынан түүтэ бурҕас гынна. Табыллан баран киһиэхэ утары кэлэр. Нэһиилэ көөһөлдьүйэр курдук этэ да сылбырҕата сүрдээх эбит. Кэлин атаҕар туран бу киһиэхэ сабы түһэн эрэр. Марат охтон иһэн өссө биирдэ ытан хабылыннарда.Эһэ умса баран кинини баттыы түстэ. Хата халыҥ хаарга түбэһэн эчэйбэтэ. Эһэ анныттан нэһиилэ оронон таҕыста. Ыта суох бултуур эрэй эбит. Эбиитин үүтээниттэн аһара тэйиччитэ суох. Саас торҕоннообут эһэлэр сэрэхтээх буолаллар.
Марат үүтээнигэр тиийэн ,били ыҥырыга суох ыалдьыттар бураннарын собуоттаан, тыатааҕытын состорон аҕалла.
Аны тойоно “эһэ тириитин тыҥырахтарын,уонна төбөтүн тириитин хаалларан сүлээр”- диэбитэ.
" Тойон дьиэлээх" бука ханна эрэ атыылаары гыммыта дуу. Эбэтэр киэҥ - куоҥ дьиэтин эркинигэр иилээри гыммыта буолуо. Баҕар эһэ тэллэххэ даххаһыйаары гыммыта буолуо. Туох билиэй.
“Соҕотоҕун кыайан бултуом, тыаттан кыайан аҕалыам дуо?” - диэн этэн көрбүтүн , “тириитин кытта үөһүн эрэ ылаар, этин баҕар быраҕаар " диэн халы мааргытык тылласпыта. Айылҕа, кыыл - сүөл харыстабылын тойонуттан итинниги истэн кэлэйбитэ ыраатта.
Онтон бүгүн эрийэн ыарҕаҕа тайахтар баар сибикилэрин эппитин, хата бэйэлэрэ кэлэн бултуох буоллулар.
Үүтээн остуолугар өтөрүнэн, бэлэмнэммэтэх ас бэлэмнэммит. Халбаһы, туустаах сыа, оҕурсу, помидор, салат. Куурусса, сибиинньэ этэ. Уонна коньяк бытыыкката хоройор. Марат чэй кутталаан баран олорон аһаста. Коньяк куттахтарына түһэрэн баран, сирэйин мырдыччы туттар. Кинини таһынан летчик кытта икки тойон баар. Чыыннаах дьон бэйэлэрин икки ардыларыгар кэпсэтэн баран, Борденко Мараты саҥа көрбүттүү быһыччы көрөр.
– Эн манна хаайыылаах дьахталлары хорҕотон сытыарбытыҥ дуо? - диэн малтаччы ыйытар киһи буолан биэрдэ.
– Тоҕо хорҕотуохпунуй! Сылдьан ааспыттара. Уонна баран билиммиттэрэ дии. Хаайыы тойоно буруйугар билигин бэйэтэ хаайыыга сытар.
– Оттон эн биирдэстэрин ойох ылбытыҥ дуо? - тойон Борденко тииһин быыһынан сыыйар.
– Суутун кэннэ холбоспуппут. Буруйа суоҕар балыырга түбэспит…холбоспокко…ону бэйэбит билэбит. Хаайыылаах да киһи буоллаҕа дии.
– Хаайыылаах дьахтар туох үчүгэйдээх үһү. Барыта буруйа суоҕар түбэспит эҥин буолан иһэр. Ким итэҕэйиэн. Өссө үнүр киһини быһахтаан түбэспит быһыылааҕа. Дьэ силлибэт сириттэн ылларар ини!
– Оттон эһиги туох да буруйа суохпут диигит дуо? Көмүс көрдөөрү тыаны соруйан уоттатаҕыт! Кыылы сүөлү харыстыыбыт диигит да бэйэҕит кырган атыылыыгыт! Бэйэҕитин үҥсэр киһи кыра куораты таарыйбакка хаайыыга барыа этигит! Мин да тулуйа сатаатым сөп буолуо!
- Марат тымтан турда. Тууйуллан сылдьыбыт санаатын төлү биэрдэ. Борденко көһүппэтэх өттүттэн, соһуччута бэрдиттэн айаҕар толору эт симпитин төттөрү тибиириэхтии, хараҕын үрүҥүнэн - харанан көрдө.Онтон айаҕар уоппутун ыйыстан дьүккүҥнээтэ. Төгүрүк сирэйэ ытаары гыммыт баччыр оҕо курдук кубулуйда. Сирэйэ дэлби барыахтыы үллэ кытарда. Ууга чачайбыт киһилии төбөтүн илгистэн, тугу эрэ этиэх курдук буолан эрдэҕинэ үөлээннээҕэ быһа түстэ.
– Кэбис доҕоттор мөккүһүмэҥ. Бу Марат үчүгэй уол. Ааспыттааҥы били бандалары тутаттыырга, хорсун быһыытын иһин, наҕараадаҕа түһэриэххэ наада. Бэйи тиийдэххэ быһаарсыллыа - иккис тойон уҕарыталаары ньуолбаарда.
– Оннук ээ. Марат киһи оонньоон эттэҕинэ өһүргэнимэ доҕор. Мэ хата маны уулаа эрэ - диэт Борденко литрэлээх рояль испиири уунна. Марат ылан, иһиллибит бытыылкалары сайҕаан онно испиири уулаата. Ол кэннэ мээнэ аһаан чалбарыйан, киһиргээн түөһү охсунуу суох буолла. Си дьүгээр олорон дьон сиэринэн кэпсэттилэр. Арыгыны да мээнэ киэптээбэккэ истилэр.
Тойоттор наара ороҥҥо өттүгэстээн нухарыйа түһэн ыллылар. Онтон өйдөнөн туран " тайаҕы аныгыскыга бултуур инибит” - диэн буолла. Эһэ үөһүн тириитин ылан барарга тэриннилэр.
Марат " киистэрбин туттаран, таҥас - сап атыылаһыам, ас - үөл ылыныам " - диэн барсарыгар тиийдэ. Ытын оҕотун ылла. Тииҥчээнэ батыһан иһэн, сайыспыттыы көрөн хаалла.
Куоракка билэр киһитигэр түһэн, ытын оҕотун киниэхэ хаалларда. Киистэрин туттаран харчыланна. Үүс бэргэһэтэ эргэрбит. Ол иһин күндү түүлээҕи тутааччыттан, киис бэргэһэ атыыласта.
Оптуобуһунан Света эппит аадырыһыгар тиийбитин биир уол тахсан " суох манна олорбот " - диэтэ. Гостиницаҕа тиийэн хос уһулла. Тэһийбэккэ тулуйбакка эмиэ оптуобуска олорон, Света эппит адрыһыгар тиийдэ. Санаатыгар баҕар били уолтан, квартиратын сыыһа ыйыппыт, буолуон сөп дии саныыр. Тохтобулга түһэн сороҕун сатыы барда. Халлаан хараҥарбыт. Марат саҥа киис бэргэһэтигэр иҥсэрэн ,оптуобустан үс уол түһэн кэнниттэн хааман иһэллэр. Ситэн кэлэн тохтотон табах көрдөөтүлэр. Түөһүн сиэбин хастан, биэриэх курдук буолан эрдэҕинэ сыҥааҕа “ньир!” гынна. Охторон түһэрэн тэбиэлээн баран, бэргэһэтин ыллылар. Мараты дьон көрбөт сиригэр состулар уонна бара турдулар.
Марат халыҥ хомурах устун сыылан иһэр. Ыраах уот көстөр " онно тиийдэрбин ханнык " - диэн санаалаах. Чугаһаан истэҕин аайы тэйэн биэрэр. Нэһиилэ үнүөхтээн аны үүтээнигэр кэлбит эбит. Ким эрэ оһоҕун тигинэччи оттон кэбиспит. Тоҥмута ааһан аны ип итии буолла. Ытын оҕото ыҥырҕаан хоонньугар киирэ сатыыр. Тииҥчээнэ санныгар тахсан, кутуругунан
муннун кычыгалатар. " Бары баар эбиккит дии, аны Света кэлиэн наада " диир.
" Баарбын ээ. Манна кэлиий " диэн Света саҥата иһиллэр.
Ол кэннэ кимнээх эрэ киирэн үүтээниттэн, таһырдьа соһон таһаардылар. Марат өйдөнөн кэлбитэ ханнык эрэ дьиэ анныгар сытар. Онтон сыылан тахса сатыыр. Уулусса банаарын сырдыгар көрөн, ааһар дьону ыҥыра сатыыр. " Итирик киһи сытар быһыылаах " диэн ааһа тураллар. Марат саҥара сатыыр да тыла бөҕүөстэн булдьуйан хаалар. Сонун саҕатынан кулгааҕа тоҥорун бүөлүү сатыыр. Онтон эмиэ үүтээнин оһоҕор иттэ олорордуу, эт этэ бүтүннүү итийэн хаалар.
Света бөртөлүөтүнэн кэлээтин кытта, дьиэтигэр ыыппыттара. Били буранынан кэлбит дьон, сууттан куота сылдьар дьон эбит. Света быһахтаабыт киһитэ бааһа халымыр буолан, эмтээн үтүөрдүбүттэр. Силиэдэбэтэлгэ " бураанынан тыа быыһынан баран иһэн маска атыллыбытым " диэбит. Бука кыыһы күүһүлүү сатаабыта биллэн, хос дьыалаҕа эриллиэн баҕарбатах буолуохтаах. Маска атыллааһын, уонна быһах суоллара да атын буоллаҕа. Ону хасыһа сатаабакка хаалларбыттар. Бэйэлэрин буруйдаах дьыалаларын хаһыспыттар. Онон Света бастакы көмөнү оҥорбут курдук буолбут. Эчэйбит киһи куомуннааҕа күрүөйэх, эмиэ туох диэн үҥсүөҕэй. Бэйэлэрэ буруйдаахтар буоллаҕа. Онон Света дьыалата ыраас хаалла.
" Маратым төһө эрэ санаарҕаата. Хайдах эрэ баран үөрдэр киһи " дии саныыр. Света Марат үлэтин хонтуоратыгар тиийэ сырытта. Лүөтчүктэн ыйыппыта, Марат манна кэлбитин биллэ.
Маратка аадырыһын эппитэ ол иһин, тиийбитэ буолуо диэн дьиэтигэр тиийдэ. Дьонуттан ыйыппыта билбэттэр. Арай уон биэс саастаах быраата, хойутуу кэлбитигэр ыйытта.
– Ким эрэ кэлэн эйигин ыйыппыта - диир быраата.
– Хайдах таҥастааҕый?
– Унтылаах …саҥа киис бэргэһэлээх.
– Киис бэргэһэ буолбата ини. Үүс бэргэһэ буолуо.
– Суох. Киис…
– Миигин ыйыппытыгар туох диэтиҥ?
– Суох манна олорбот! - диэбитим.
– Тууй сиэ!
– Хас киһини билиэхпиний!!
Света Мараты көрдөөн гостиницаҕа тиийдэ. Онно суруттарбыт, уонна бэйэтэ суох. Кыыс күүтэн олорбохтуу түстэ. Кини Мараты буллаҕына “манна куоракка хаалан олохсуҋуохха” диир санаалаах. Эрдэ эмиэ кэпсэппиттэрэ.
" Марат бу манна үүтээҥҥэ оҕобутун хайдах төрөтүөхпүтүй? Акушер да туох да усулуобуйа суох. Оҕоҕо таҥас сап да хантан булабыт?" - диэбитэ. Онуоха Марат саҥарбатаҕа. Туох эрэ ырааҕы анааран эрэрдии, санааҕа түспүт быһыылааҕа. Туох да кыаҕа суоҕуттан үөһээ тыынара.
Кини бу үүтээни да бас билбэт. Карабина, ботуруона таҥаһа да үлэтин гиэнэ. Арай ити утуйан буккуруу сытар үтүлүк саҕа ыттарын оҕото эрэ бэйэлэрин гиэннэрэ.
Марат тула өттө бүтүннүү хаар маҥан. Ол эрээри тоҥон титириирэ
ааспыт. Өйдөнөн кэлбитэ маҥан эркиннээх палатаҕа сытар. Аттыгар эмиэ маҥан таҥастаах Света олорор. Мараты төбөтүн имэрийэр. Марат ойон тураары өгдөҥөлөөбүтүгэр ,кыыс оргууй түөһүттэн анньан сытыарда. Марат ойоҕоһо, агдатын иһэ нүөлүйэн ыалдьар.
Нэдиэлэ курдук балыыһаҕа сытан таҕыста. Света дьиэтигэр бааллар. Үлэтиттэн кэлэ сылдьыбыттарын, уурайабын диэн рапорт суруйда.
Ыттарын оҕолорун аҕалбыттарыгар, Света балтыта кимнээҕэр үөрдэ. Света уон биэс саастаах быраата, Мараттан тоҕо эрэ сирэйин кистиир. Марат көрөн билэ сатыыр. Били киниэхэ түспүт уолаттартан биирдэстэрэ курдук.
Биирдэ таһырдьа сырыттаҕына муннукка ыкта. " Үчүгэйинэн бэргэһэбин аҕалыҥ! " - диэн уолга кыбдьырынна. Уол кулук - халык туттан саҥарбатаҕа. Чахчы кини эбит. Кэнники Марат рюкзягар киис бэргэһэтэ баар буолбут.
– Хайа бэргэһэҕин хантан буллуҥ? Үнүр былдьаатылар диэбитиҥ дии - Света сөҕөр.
– Аҕалан уурбуттар. Им дьим баар буолбут " Быраатыҥ миигин кырбыылларыгар кыттыгастаах эбит " - диэн эппэтэ.
– Дьикти эбит. Кимнээх эбитэ буолла, сууттаһыахха баара ! - Света эппитин Марат истибэтэҕэ буолар.
Мараты үлэтигэр ыҥыран сөбүлэҥин ыла сатаатылар.
– Марат атын киһи булуохпутугар диэри үлэлээн эрбэккин дуо?
– Кэргэним оҕолоноору сылдьар. Уонна дьиэ көрдөнүөхпүн наада.
– Биһиги кэргэҥҥэр ,хос булан биэриэ этибит буоллаҕа.
– Суох кэбис. Мин онно соҕотоҕун тыаҕа түҥкэтэхсийэ сыстым. Хаста да тыатааҕы сии сыста. Мантан саас торҕонноон тахсыахтара. Саатар ытым да суох.
– Талбыт ыккын биэриэхпит.
– Ээ кэбис. Ыттааҕар кэргэммин, оҕобун талабын һэ, һэ - диэн Марат хамнаһын аахсан уурайан таҕыста.
Икки хостоох дьиэ куортамнаатылар. Биир маҕаһыыҥҥа кэпсэтэн Света атыыһытынан, Марат таһаҕас сүөкээччинэн, таһааччынан олбуор ыраастааччынан үлэҕэ киирдилэр.
Сааһыары Света иһэ биллэр буолбутугар, Марат үлэтиттэн ууратта. Балыыһаҕа бэйэтин харыстанарыгар диэн киллэрдэ. Күн аайы онно баран көрсөр. Биир күн сарсыарда тиийбитин көрүһүннэрбэтилэр. Көрүһүннэрэллэрэ да диэн, дьиэҕэ киллэрбэккэ түннүк нөҥүө маҥаа кэпсэтэҕин.
Эбиэт кэннэ эмиэ тиийдэ. Ааны тоҥсуйбутугар “түннүккэ бар”- диэтилэр. Түннүккэ тиийбитэ Света турар. Икки тарбаҕын көрдөрөр.
– Икки күнүнэн тахсаҕын дуо? Оттон оҕобут?
– Суох акаарыллай. Икки оҕолоннуҥ диибин дии! - диир эбит.
– Кырдьык дуо? Ханныктарый? - Марат үөгүлээн ыйытар.
– Уоллаах кыыс – диир Света. Марат үөрүүтүттэн хаарга төкүнүйэр. Хаарга Света аатын суруйар, сүрэх уруһуйдуур.
– Чэ бүт эрээ дьон көрүө - диэн Света күлэр.
Марат соторутааҕыта эрэ тыаҕа ниҥсик сыттаах үүтээҥҥэ " сыалай семья буолуохпут " диэн ыраланар этэ. Эрдэ кэпсээҥҥэ
суруллубута. Онтон кырдьык, икки игирэ оҕоломмут.
Марат балыыһа тымныы түннүгүн, үрэн кырыа таһааран баран " Света эйигин таптыыбын " диэн суруйда.
" Оттон оҕолоргун? " диэн ыйыппытын. Икки кырачааннары уруһуйдаан баран сүрэх туруорда.
Күндү ааҕааччым. Кэпсээммит аата сүөргү да буоллар, кинилэр да киһилэр. Кинилэр да олохторо көнө суолунан тыргыллар, бүдүрүйбүттэрэ көнөр. Светалаах Марат олохторун эрэйдээх - буруйдаах суоллара кэннилэригэр хаалан, иннилэригэр дьоллоох олох тосхойор.
Бу дьон олохторо көнөрүгэр баҕаран, тулуйан кэтэстигит, долгуйан аһынан да ыллыгыт. Онтон үтүө өттүнэн түмүктэммитигэр ,тэҥҥэ үөрсэн саҥа аллайан ыллыгыт. Болҕомтоҕут иһин махтал.
Бары үтүөнү кытта Ородьумаан.
Бүттэ.
Укажите e-mail или номер телефона для связи:
Опишите причину жалобы:
Аудиота:
🎵 Хаайыылаах дьахталлар — Кэпсиэ
Содержание
Үөһээттэн көрдөххө киэҥ тайҕа нэлэһийэн көстөр. Дьон чугаһынан олорбот буолан, халлаан диэки харбаспыт харыйалар тииттэр лыгыччы үүммүттэр. Эрбэммит чөҥөчөк да мээнэ көстүбэт. Кыараҕас алааска кыра үүтээнтэн бур бур буруо тахсар. Үүтээн аана кыыкынаан аһыллаатын кытта, саас ортолоох киһи таҕыста. Ытын Дружогу аһатта. Манна баар суох доҕоро кини эрэ баар. Бу түҥкэтэх дойдуга хайдах кэлэн хаалла диэтэргит, бу Марат диэн киһи олоҕор табыллыбакка бу дойдуну булбута. Баанданы кытта алтыһааччы буолан, иэһи - күүһү барытын киниэхэ сүктэрбиттэрэ. Кэлэн ыган түүрэн кырбыыр этилэр. Соҕотох утарылаһар кыаҕа суоҕа. Ол иһин күрүүргэ тиийбитэ. Манна түҥ дойдуга егеринэн кэпсэтэн үлэҕэ киирбитэ.Манна кинини ким да ыкпат түүрбэт. Ол эрээри соҕотохсуйуу - муунтуйуу да ханна барыай. Билигин иннигэр, кэннигэр чугас доҕоро диэн ыта Дружок эрэ баар.
Үрэххэ илим үтэн ньырыы балык тутан сиир. Мас көтөрүн да бултуур. Хаһан эмит бөртөлүөт ас аҕалар. Браконьердар билиннэхтэринэ рациянан кэпсэтэр.
Марат мөкү дьаллыктаах, дьарыктаах дьону кытта булсубатаҕа буоллар билигин баҕар дьон сиэринэн ыал буолан, киһилии үлэ булан олоруо эбитэ дуу. Атастарын тылларыгар киирэн биэрэн хаптайбыта. Тугу да үлэлээбэккэ чэпчэки харчыны батыһар дьону кытта куодарыспыта. Холобура ыраах айан массыыналарын тохтотон халыыллара, эбэтэр куттаан туран харчыларын ылаллара. Рынокка турар кытайдартан эмиэ ыган түүрэн нолуок хомуйаллара. Онтон аһара үлүһүйэн, билбэккэ кэнники биир биллэр " Сокуон уоруйаҕын " дьонун халаан түбэспиттэрэ.
Онтон үрүө - тараа ыһыллыбыттара. Ол дьон сүгүн сырытыннарбат буолбуттара. " Биһиги эрэ " диэн халлаан быарын хайыта тэбиэлии сылдьар уолаттар, муостара туйахтара тостубута.
Марат бүгүн эмиэ тыаны чээччэйэ барда. Уонна тугу гыныа баарай үлэтэ ол эрэ. Арай браконьердарга түбэһэр сэрэхтээх. Эрэнэрэ диэн карабина эрэ баар. Армияҕа сулууспалаабыт буолан, сааны - сэби тутта үөрүйэх.
Браконьердар дииллэр даҕаны манна ардыгар тойоттор бөртөлүөтүнэн кэлэн, көҥүл тайахтары, кулааһайдары ытан бараллар.
Рациянан биллэрэн тайах киирэр, кудулуур сирин бэлэмнээ була тур диэннээхтэр. Марат хата ахтыбыт астарын, туустаах сибиинньэ сыатын, халбаһыны, куурусса сымыытын, оҕуруот астарын эҥин сиэһэр. Хайа уонна тойоттор арыгылара баһаам буоллаҕа.
Биирдэ биир тойону кытта кыыл маныы олорбуттара. Киһитэ утуйан мунна тыаһаан барар. Тайаҕы бэйэтэ ыппакка тойоҥҥо эрэ ыттарыахтаах диэн этэ. Ону киһитэ итирэн охтубутун кэннэ бэйэтэ ыппыта. Мунна хаһыҥырыырыттан куотан хаалыа этэ буоллаҕа.
Тойон туран отой өйдөөбөт.Хараҕын
хастар, ыйытар.
– Ким ытта?
– Эн.
– Оннук. Мин буоллаҕа дии. Эн хантан табыаххыный -! диэн буолбута.
Марат чугаһаан иһэн көрбүтэ арай үүтээнигэр кимнээх эрэ көстөллөр. Браконьердар эбитэ дуу , эбэтэр мантан сүүбэччэ көстөөх сиргэ хаайыы баар сурахтааҕа. Туох хаайыытын бу диэн билбэт. Үүтээннэригэр чугаһаан баран дружок үрээри гыммытын, имнэнэн буойда. Ыт арҕаһын түүтүн туруоран, көхсө курдьугунуур. Марат карабинын тирээбитинэн, ааны тэлэйэ баттаата. Көрбүтүн итэҕэйбэтэ арай икки дьахтар олорор. Хантан эрэ ыраахтан кэлбит, сылайбыт көрүҥнээхтэр.
" Кимнээхтэргитий?! Тахсыҥ мантан ! " - Марат саанан тирээбитинэн үөгүлээтэ. Таһырдьа таһаартаата.
– Бырастыы гын биһиги туоххун да тыыппатыбыт. Көннөрү сынньана иттэ түһээри аараатыбыт - диир аҕам саастааҕа.
– Ааһан иһэбит диэ. Өссө отоннуу, сугуннуу сылдьабыт диэҥ! Ким итэҕэйиэн. Муннубут эҥин диэн сымыйалааҥ! - Марат куолаһа кытаатта.
– Туох кистэлэй биһиги хаайыыттан күрээбиппит.
Хаайыы тойоно ыт курдук сыһыаннаһар. Итирэн баран таптаабытынан дьаабыланар.
Кими баҕар күүһүлүүрэ көҥүл.
Эдэр кырасыабай кыргыттары омук сиригэр атыылыыллар. Холобура бу Светаны атыылаары сылдьыбыттара - диэн кэпсиир аҕам саастааҕа..
– Эн туохха буруйданан хаайыыга киирбиккиний? - Марат доппуруостаан эрэрдии ыйытар.
– Мин Галина диэммин. Сааһым 45 . Күтүөтүм итирдэҕин аайы кыыспын кырбыыра. Ону тулуйа сатаан баран, катаай маһынан кэтэххэ сырбаталаабытым.
– Өлөрбүтүҥ дуо?
– Хантан өлүөй. Өйүн сүтэрбитэ. Скорайы ыҥырыахпар диэри хаана барбыта.
– Ол аайы срок биэрэллэр дуо? Дьахтарга саатар условнай…самозащита эҥин. Тугу эрэ кэпсиигин ээ?!
– Күтүөт эчикийэ тойон , хотун баай дьон оҕото. Атаах уолларын көмүскэһэн сууту да атыыластахтара дии. Миигин эрдэттэн сөбүлээбэттэрэ. Кыыспын да сэнииллэрэ.
Уоллара ол мин дьахтар охсуутун аайы улаханнык эчэйбэтэх этэ. Оннооҕор буолуох, аргылаан дьонтон кырбанан кэлэрэ - Галина ытамньыйан ылла.
– Онтон эн туох буруйгар түбэстиҥ? - Марат кыыстан ыйытар.
– Мин аатым Света. Сааһым сүүрбэ биэс.Баанҥа үлэлээбитим. Онно харчыны бэйэлэрэ туттан баран, миэхэ көлбөрүтэн сууттаппыттара.
– Онно төһө сылы биэрбиттэрэй?
– Биир сылы - Света эппитигэр Марат кыыһы тургутардыы көрдө. Кыыс киэҥ ыраас харахтарын көрөн, сымыйалаабатын сэрэйдэ.
Марат ыран быстан кэлбит дьону. Чэйдэтэлээтэ. Аһа диэн ыыһаммыт балык. Эт. Барыанньа. Килиэп оннугар сухари уурда.
– Дьэ уонна эһиги манна бааргытын биллэхтэринэ. Миигин эмиэ түбэһиннэрэҕит - диир Марат.
– Суолу көрдөрөн биэрэриҥ буоллар, сарсыарда барыа этибит.
– Бачча ыраах түҥ сиртэн мин да кыайан барбаппын.
Айан суола чугаһынан суох. Миигин бөртөлүөтүнэн аҕалбыттара да оннук олоробун. Эмиэ бэйэтэ туспа сыылкаҕа кэлбит курдукпун - Марат күллэ.
– Суол суох буоллаҕына иэдээн эбит. Хаайыы Тойоно Калмыгин биһигини, буллаҕына бириигэбэрбитин ааҕар. Бэйэтин буруйун дьоҥҥо кэпсиэхтэрэ диэн - дьахталлар хомойбуттуу саҥата суох иһийэн олордулар.
Марат үүтээнин биир эркиниттэн, биир эркинигэр диэри тилэри былааҕынан наара орон оҥоһуллубут. Эбии тайах тириитин тэбээн киллэрдэ.
Покрывало тэлгээтэ. Чараас суорҕанын бэйэтэ саптан, халыҥын ыҥырыга суох ыалдьыттарыгар биэрдэ. Үһүөн кэчигирэһэн сыттылар. Ыалдьыттара бука ыарахан олохторун, иннилэригэр туох - ханнык дьылҕа күүтэрин санаан ,үөһээ тыынан сыппахтаан баран, сылаалара таайан утуйдулар.
Марат бу көһүппэтэх ыалдьыттарын санаан утуйбакка сытта. Рациянан биллэрэн тыллаабатаҕына, кинини эмиэ сууттуохтара диэн саллар. Уонна бу дьону иккиһин хаайыахтара турдаҕа. Атаартаан биэриэҕин сатыы кыайан тиийбэттэр.
Онтон икки саары икки ардынан саарыы сытта.
“Сүгэ түһүөр диэри дүлүҥ сынньанар " Галиналаах Света онуоха - маныаха диэри Маратка олордулар.
Дьиэҕэ дьахтар баара биллэр буолла. Үүтээн ырааһа - чэнчиһэ. Тэллэй хомуйан тууһаатылар, отон, сугун барыанньата баар буолла.
Биирдэ үһүөн тыаҕа отоннуу бардылар. Киэһэлик кэлэн истэхтэринэ ыттара эрдэ сүүрэн тиийэн, үүтээн диэки үрэр да үрэр.
" дьэ кэллилэр быһыылаах” - диэн хаайыылаах дьахталлар куттаннылар.
Марат кинилэри саһыартаан баран үүтээнигэр чугаһаата. Дружок түннүк диэки үрэр. Марат көрбүтэ түннүгүн туура тардан ылбыттар. Карабинын туппутунан үөмэн чугаһаата. Арай түннүгүнэн эһэ төбөтө былтас гынна. Дружокка ырдьыгыныыр. Марат төбөтүн кыҥаан ытан хабылыннарда. Эһэ иһирдьэ ньимис гынан мөхсөр тыаһа иһилиннэ. Марат күүтэ түһэн баран чугаһаан көрбүтэ, мөхсөрүгэр наара ороннорун тоҕута түһэн кэбиспит. Тыатааҕы сыппахтыы түһэн баран хамсаата. Ону тыынын салҕаары ытыалаата.
Галиналаах кирийэн сытан саа тыаһын истэн ытырыктата санаатылар. Санааларыгар түрмэттэн кинилэри көрдүү кэлбиттэр дии саныыллар. Сотору Марат кэлбитин көрөн үөрдүлэр.
Үүтээнтэн аарыма эһэни үс буолан нэһиилэ ороон таһаардылар. Көмөлөөн астаатылар. Сибиэһэй эмис эти амсайдылар.
Наараларын абырахтаатылар.
" Эһэни тыаҕа көрбөккө гынан баран, дьиэбит иһиттэн бултуурбут дьикти эбит" - дьахталлар сөҕөллөр.
– Дьахтар хаайыыта хайдах эбитий ? - Марат аһыы олорон ыйытар.
– Хайдах буолуой. Син биир эр киһи гиэнин соҕус курдук ини. Эмиэ “өҥнөммүт - түүлэммит” - дьахталлар бааллар. Бастаан бу Светаны буулуур этилэр - диэн кэпсиир Галина.
Тэбэ охсо сылдьан муоста сууйтараллара. Мин тулуйа сатаан баран көмүскэспитим. Хотуннара миэхэ түспүтэ. Күөлэһийэ сылдьан охсуспуппут. Мин оскуолаҕа дзюдонан дьарыктаммытым туһалаабыта.
Онтон ыла тыыппат буолбуттара.
– Онтон эн егерьдээн манна тугу гынаҕын, браконьердары тутаттыыгын дуо?
– Дьиҥэр браконьердар аһара манна кэлбэттэр. Бу эргин көмүс булбуттар, ону хостооһун үлэтэ барыахтаах. Ону чааһынайдар кэлэн хостооботторун курдук маныыбын.
– Массыына суола манна чугаһынан суох дуо?
– Тэйиччи баар.
– Ол диэки баран көрө сылдьыбыт киһи. Баҕар биир эмит үтүө санаалаах түбэстэр барсыа этибит.
Дьахталлар хаайаннар ыһык - өйүө ылан сарсыныгар, суол көрдүү бардылар.
Биноклунан үрэх хаспаҕын, хара сыырыттан көрбүттэрэ, аллараа икки массыына турар. Ханна эрэ тыраахтыр тыаһыыр курдук.
– Биһигини көрдүүр дьон буолбатах ини?- диир Галина.
– Суох. Көрдөххө көмүсчүттэр курдук. Тыраахтырдаахтар эҥин – диир Марат.
– Ол көрөн турдахтарына кэннилэригэр саа затвора тыаһаата. Көрбүттэрэ биир киһи кинилэри кыҥаан турар.
Үһүөннэрин саанан тирээн түһээйигэ аҕалла.
– Һок! Хайа бу киһи бултуйан кэлбит дии. Дьахтара диэн эҥинэ диэн - дьоно эҕэ дьаҕа буола түстүлэр.
Биир сулардыы бытыктаах киһи ынан кэллэ.
– Хантан кэллигит? Хайыы сылдьаҕыт?
– Мунан сылдьар дьоммут - Галина этэр.
– Эн эмиэ муна сылдьаҕын дуо? - Сулар бытык аны Мараттан ыйытар.
– Мунан.
– Эр киһи буолан баран тоҕо дьахталлары муннартыы сылдьаҕын ?! - диэн баран дьонугар эттэ. Онуоха үһүөннэрин маска кэдэрги кэлгийтэлээн кэбистилэр.
Кулуһун оттон көлө тула олорон, аһаатылар, арыгы истилэр. Уонна уку - сакы балааккаларыгар киирэн утуйдулар.
Билиэннэйдэр түүннэри оннук хоннулар. Тоҥон дьагдьайдылар. Күһүҥҥү халлаан суһуктуйуута, күн тахсыыта дьэ халлаан сылыйда. Сарсыарда көҥүлэ суох көмүсчүттэр, хомунан бардылар.
– Оттон бу дьону хайыыбытый? - тараҕай киһи ыйытар.
– Массыына кунгатын иһигэр хаайталаан кэбиһиҥ, кэлэн баран быһаарыахпыт! - Сулар бытык быһаарар. Үһүөннэрин урал массыына кунгатыгар киллэрэн, хатаан кэбистилэр.
Марат кыра түннүгүнэн көрдөҕүнэ биир киһини хаалларбыттар.
Сотору ол киһи ааны арыйан халыгыратта.
– Эй кэл таҕыс эрэ !- диэн Мараты ыҥыран таһаарда. Айаҕыттан арыгы сыта аҥылыйар.
– Ол бүүчээни бултуйдум. Ону сүлэн кэбис эрэ - диир. Марат көлө аттыгар тиийбитэ ыта Дружок сытар.
– Бу мин ыппын өлөрбүккүн дии! - Марат түһүөх курдук буолбутугар охранник саанан тирээтэ.
– Сүл диэтим. Дьоммут кэлэригэр эбиэт буһарыахпыт ! - Маратка быһах биэрдэ.
Марат бэйэтэ бүөбэйдээн улаатыннарбыт ытын, хаһан эмит сүлүөм диэн өйүгэр да суоҕа.
Бу Дружогуттан ураты
манна киниэхэ кимэ да суох. Ыта кинини хаста да, тыатааҕыттан быыһаабыта.
Арай аҕыйах күн иһигэр Светаҕа убанна, кыыс кинини сирэрэ биллибэт.
Ыты өлөрбүт ахыраанньык
массыынаҕа барда.
– Эй ол эдэр кыыс таҕыс эрэ манна ! - диэн Светаны таһаарда.
– Быһаҕыҥ хоппот. Бурууста аҕалыый - диир Марат. Онуоха массыына кабинатын иһигэр хасыһан игии таһаарда.
Маратка биэрээри чугаһаабытыгар ,атахха батары саайда.
Киһи сарылаабытынан саата туспа, бэйэтэ туспа күөлэһийдэ.
Марат илиитин кэдирги тарта.
– Света ол быаны аҕал эрэ - диэбитигэр кыыс аҕалан биэрдэ. Онуоха харыйаҕа кэдирги тардан, кэлгийэн кэбистэ. Урал массыынаны собуоттаан, быылы бурҕата турдулар.
Түҥкүр - таҥкыр суолунан бурҕатыы, массыына төһө сэлээркэлээҕэ биллибэт.
Ахыраанньык кэлгиллэн олорон ,дьонун ыҥыртыыр саҥата ой дуораана буолан эҥсиллэр.
Марат урал массыынаны ыытан иһэн, сиэркилэнэн кэннин көрбүтэ УАЗ игынан экк ирэтэн иһэллэр. Оллур - суолунан барбахтыы түһээт, массыынаттан ойон түһэн, маска хаххаланан карабинынан үстэ ытан субурутта. Үһүс ытааһыныгар көлүөһэҕэ табыллан, эстэн " паш!" гынна. Марат массыынаҕа олоруста. Үһүөн салгыы айаннаатылар. Куораттыыр трассаҕа чугаһаан баран сэлээркэлэрэ бүтэн, массыыналара бөтүгүрээн баран умуллан хаалла.
Сатыы хааман син трассаны буллулар. Таҥастарыттан, дьүһүннэриттэн эбитэ дуу , саа сүгэ сылдьарыттан эбитэ дуу биир даҕаны массыына тохтообот.
Ол иһин Мараттаах Галина саһан эрэн баран, Светаны суолга соҕотохтуу туруордулар. Биир микроавтобус уаз кэлэн хоруйа тэптэ.
Массыыналаах эдэр киһи кыыһы көрөн, эҕэ - дьаҕа буола түстэ. Онтон тыа быыһыттан, Мараттаах ,Галина тахсыбыттарыгар дьүһүнэ уларыйда.
– Эй! кимнээх
тэргитий рэкеттэргит дуо!?
– Суох. Бэйэбитин рэкеттээтилэр. Мин Егерьбин. Браконьердарга түбэстибит.
Чэ куоракка бара охсуохха - Мараттаах киирэн олорунан кэбистилэр. Киһилэрэ хап сабар, иннин диэки айаннаата.
Суолга соҕотох кырасабысса тохтото турарын көрөн, туормастаан хачыгыраппыта, мэктиэтигэр түннүгэр төбөтүнэн " лос!" гына саайбыта.
Билигин өрүкүйбүтэ ааһан саҥата суох айанныыр.
Киэһэлик куоракка кэлэн түстүлэр. Гостиницаҕа хонон баран, сарсыарда Марат Галиналаах Светаҕа үрдүлэригэр кэтэллэригэр, таҥас атыылаһан биэрдэ. Уонна үһүөн үс аҥы дьылҕалара хайдах буолара биллибэккэ тарҕастылар.
Марат Светаны “үс ый срогуҥ хаалбытын ситэри олор. Уонна хаайыыга туох буолбутун барытын кэпсээ. Мин эйигин күүтүөм " - диэн тылыгар киллэрдэ. Света Марат илиитин ыга тутан, ууламмыт хараҕынан көрдө. Марат киниэхэ үлэтин нүөмэрин, адрыһын биэрдэ.
Галина эмиэ баран билинэр буолла.
Марат үлэтин
тэрилтэтигэр тиийэн, көмүсчүттэр тустарынан кэпсээтэ. Утарыласпытын тутан хаайа сылдьыбыттарын, кинилэртэн күрээбитин эттэ. Хаайыылаахтар тустарынан эппэтэ. Үлэҕэ кэтэр форма таҥаһын саҥаны биэрдилэр. Тэринэн бөртөлүөтүнэн көттүлэр.
Үөһээттэн түһээйилэрин булан көрдүлэр. Рупорынан саҥардылар.
Бэриниэх быһыылара көстүбэт.
Саатар бөртөлүөт түһэр дэлээнэ да суох буолан, кыра алааска түһэргэ күһэлиннилэр.
Бөртөлүөттэн уонча буолан түстүлэр.
Үксүлэрэ калашников аптамааттаахтар.
Марат били ытын Дружогу ыппыт киһини бултаһар санаалаах.
Галиналаах Светаны тиийбиттэригэр тута түрмэҕэ хаайдылар. Хата начальниктара, силиэдэбэтэллэрэ уларыйбыттар эбит. Хаайыыттан туох сылтахтан күрээбиттэрин кэпсээтилэр. Кыргыттары омук сиригэр атыылыылларын эппиттэрин чинчийиэх буоллулар.
Түрмэҕэ Галиналаах Светаны ,тус туспа хаамыраҕа сытыарбыттара .
Света бастаан соҕотох сыппыта. Онтон биир түөрт уонуттан тахсыбыт саастаах, дьахтары киллэрдилэр.
Кэпсэтэн билсибиттэрэ ол дьахтар эрин быһахтаабыт.
Фрося эрэ иитиэх уолун, ол эбэтэр Фрося бастакы эриттэн уолун, итирдэҕин аайы кырбыыр буолбут. Бэйэтин икки оҕотун тыыппат.
Уон үс саастаах уола тулуйа сатаан баран, швабраны харбаан ылбытыгар, былдьаан ылан түҥнэри дайбаан түһэрэн баттаан сытан хабырҕалаабыт. Фрося ааттаһан элэ была тылын этэ сатаан, тардыалаабыт да истибэт. Уола кэнники сирэйэ көҕөрөн, хараҕын тиэрэ - маары көрөн барбытыгар ыксаан ,куукуна быһаҕын харбаан ылан көхсүгэ сырбаппыт.
Уонна милииссийэни ыҥырбыт. Киниэхэ биэс сылы биэрбиттэр.
– Онтон эн туохха түбэстиҥ ?- Фрося Светаттан ыйытар. Онуоха барытын кэпсиир.
– Зонаттан күрээн эҥин.. дьэ сүрдээх сырыылаах эбиккин. Хаайыы олоҕун туһунан сырдатыаҥ буолаарай? - Фрося саҥа түбэспит киһи билиэн баҕарар.
– Туох үчүгэйэ кэлиэй. Син хаайыы, хаайыы курдук.
– Дьахтар гиэнэ эр киһи хаайыытыттан арыый сымнаҕас ини.
– Дьэ билбэтим. Сороҕо баҕар буолуо.
– Милиис
сийэлэрэ эр дьон дуо?
– Дьахталлар эмиэ бааллар.
– Аһаталлара хайдаҕый? Кыратык сырдатыый.
– Аһаталлара уу ньамаан, бурда хааһы буоллаҕа. Тулуйан сииргэр эрэ тиийэҕин. Отучча киһилээх отделениеҕа биир туалет, биир умывальник баар. Аҥардас онно уочараттыырга ардыгар охсуһуу буолар.
Сорох камераҕа сүүрбэччэ киһилээх, онно бэйэтигэр туалеттаах. Онно хойууҥ, убаҕаһыҥ кэлэн ыксаатаххына даҕаны биир эмит блатная аһыы олорор кэмигэр, чэпчэтиммэккин.
– Дьэ эрэй - муҥ олох буолсу ! - Фрося санаата холлор.
– Хаайыы диэн оннук буоллаҕа. Чэпчэки буоллаҕына буруйу оҥоруу элбиэ.
– Оттон туоҕу үлэлэтэллэр?
– Сыахха таҥас тигэҕин.
– Төлүүллэр дуу?
– Кэппиэйкэ буоллаҕа. Буфеттан шоколад
ылан сиигин ,сок иһэҕин табаххын атыылаһаҕын. Дьахтар туттар тэрилин. Ону кытта ыйдааҕы хамнаһыҥ бүтэр - Света Фросяны аһынан, манабыллар күүһүлүүллэрин, ардыгар омук сиригэр атыылыылларын кэпсээбэтэ.
Фрося ийэтэ суох хаалбыт оҕолорун, хаартыскаларын көрөн ытыы олордо. Хаайыы эрэ харахтаныам, түрмэҕэ эрэ түбэһиэм дии санаабатаҕа. Барыта чыпчылҕан түгэнэ буолбута.
– Фрося санааҕын түһэримэ, үрдүкү суукка үҥсэн көр. Үчүгэй адвокатта бул. Эйигин кыра оҕолордоох диэн бэйэни көмүскэнии курдук, условно хаалларыахтарын син - диэн баран төбөтүн имэрийдэ. Фрося ким эрэ аһынна диэн эмиэ ытаан мэрбэҥнээн иһэн, ханнык эрэ быыһанар суол кылам гыммытыгар, хараҕа арыый сырдаата. Мэрбэҥниир уоһа мичээргэ кубулуйуох курдук буолла.
Хаамыра аанын чуолҕана аһыллан кыыкынаата. Тимир миискэлэргэ перловка хааһы, иккилии быһыы килиэп, чэй биэрдилэр.
Света үөрүйэх муҥутаан сыа сым курдук, сиэн ньэмээритэн кэбистэ. Фрося сиргэммиттии сирэйин мырдыччы туттар.
Олох киһини эрийэн мускуйан, бүтэһигэр барыга бары үөрэтэр. Холобура Света баанҥа куһаҕан дьону кытта алтыһан үлэлиэн иннигэр, кырасабыссалар күрэстэригэр миэстэлэһэ сылдьыбыта. Ол кэмҥэ ама маннык кэрэ бэйэлээх кирдээх миискэттэн, мааны дьон ыта сирэр хааһытын сиэн ньэмээритэн кэбиһиэ диэн, киһи өйүгэр баппата. Хаайыы олоҕо аҕыйах да кэмҥэ оннук үөрэттэҕэ. Онтон бу сиргэммиттии туттар Фрося, холобура түбэһэн, зонаҕа барар түгэнигэр эмиэ үөрэниэ турдаҕа. Онно аны итинник хааһыга ботуччу түбэһэр, саарбах буолуон син. Оо, олох олох …киһини хайдах эрийэн - мускуйан тургутан көрбөтөҕө баарай!
**
Оттон Галина сытар камератыгар атын көстүү этэ. Икки итирик дьахталлары киллэртээн баран ,хатаан хачыгыраттылар. Саҥаларыттан иһиттэххэ быстах кэмҥэ түбэспиттэр. Галина бастаан утаа айманалларын иһин ,кулгааҕын сабы бүрүнэн сыта сатаата.
– Ээй тур эрэ доо! - диэн суорҕанын хастыы тартылар. Туран истэн олоро түстэ. Нуучча дьахталлара маатырылара диэн сүрдээх буоллаҕа. Кими эрэ үөхсэллэр ол быыһыгар милииссийэлэр хаарылыннылар.
Кэнники отой да Галинаны туалет бүтүөнүн, бүөлүү олор сыта кэлэр диэн турдулар. Бу сырыыга Галина тулуйбата. Биирдэстэрин баттаҕыттан умса тардан тобугунан лигийэн биэрдэ. Иккиһи атаҕыттан тардан, наараттан соһон түһэрбитэ, кэтэҕэ муостаҕа титирии түстэ.
Хаамыра аанын кыра төгүрүк чуолҕанынан, өҥөйөн көрөн турбут охранник киирдэ. Дьэ кинилэр кырбаммыт саҕа буолан үҥсэ тоһуйдулар.
– Ити диэн кыра буоллаҕа. Бэйэҕит да уутааҕар чуумпутук туттан олоруҥ. Милииссийэни үөхсүбүккүтүгэр эбии таһыллыаххытын баҕараҕыт дуу? - диэн дубинканы
ыараҥнатан көрдөрдө. Дьахталлар дьэ саҥалара хам барда.
Светаны кытта Галинаны биирдиилээн ыҥыран доппуруостаатылар.
Сарсын сыппыт хаайыыларын начаалныгын Калмыгины кытта көрүһүннэриэх буоллулар.
" Дьэ хайдах буолар” диэн Света санааҕа ылларда.
Салыҥнаах балык курдук киһи, хараҥа дьыалаларыттан халтырытара дуу. Суор суор хараҕын оҥпот. Онон суут кинини өйүөн син .
Мараттаах бөртөлүөттэн түһээт ,тыа устун хааман тиийэн, көҥүлэ суох көмүсчүттэри төгүрүйдүлэр. Аптамаатынан сиирэ халты ытыалаабыттарын кэннэ бэриннилэр. Хапкаас омуктара эбит. Хандалы кэтэрдэн илдьэ бардылар.
Марат үүтээнигэр эмиэ соҕотох хаалла. Светалаах кэлиэхтэрин иннинэ манна, түҥ тыа дойдуга соҕотоҕун син тэһийэн үөрэммитэ этэ. Билигин хайдах эрэ барыта дьэки курус буолбут. Таҥара киниэхэ туох эрэ күндүнү бэлэхтээбитин, сүтэрбит мүччү туппут киһилии нааратыгар умса түһэн сытта. Светалыын ханна хайдах кэпсэппиттэрин тиийэ саныыр. " Күрээбиттэригэр хас сылы биэриэхтэрэй?" диэн санаа үүйэ - хаайа тутар. Марат арбы - сарбы буолан туран таһыгар таҕыста. Санаатыгар дружога кулгааҕын ньылатан, кутуругун куймаҥалатан кэлиэх курдук да иһийбит тыа мэлдьэһэн кэбиһэр. Арай ханна эрэ бөрө улуйара иһиллэр. Суор таҥалайын таҥсынар.
Хаамыра аана аһыллан халыгыраата. Светаны конвойдаан следовательгэ иттилэр.
Киирбитэ кинилэр олоро сылдьыбыт, ол эбэтэр күрээбит хаайыыларын тойоно Калмыгин олорор. Түөһүн мөтөтөн киэптээн даххаһыйара ханна да суох буолбут. Кута - сүрэ тостубут көрүҥнээх. Сотору аны Галинаны киллэрдилэр. Галина киирээт да Калмыгины үөҕүстэ.
" Мразь! Бэйэҥ буруйгар түрмэҕэ түүнүгүрүөҥ! Хаайыыга сытыйыаҥ! Силлибэт сиргиттэн ылларыаҥ ! " - диэн кууруссаҕа түһээри гыммыт элиэ курдук сараччы туттан, баттаҕар түһэн эрдэҕинэ тохтоттулар.
Калмыгин хараҥа дьыалатын эрдэ сэрэйэр эбиттэр да, бу диэн көрбүт- истибит, үҥсэр киһи суох буолан хаалан испит. Билигин икки кэрэһит баар буолан сууттанар буолла.
Доппуруос кэннэ Галинаны хаайдылар. Света дьыалатын иккистээн көрүөх буолбуттар. Тоҕо диэтэххэ баан дьонун сорохторун ыган -түүрэн силиэстийэлии, сылдьаллар эбит. Онон Светаны ханна да атын сиргэ барбат гына диэн мэктиэлэтэн, илии баттатан баран суутугар диэри ыыттылар. Дьиэтигэр тиийбитигэр дьоно соһуйдулар, биллэн турар үөрэ - көтө көрүстүлэр.
Адвокат ыларыгар дьоно харчыта суох олороллор эбит. Ол да буоллар онтон - мантан бөрөөн - сөрөөн аҕыйаҕы буллулар.
Кыыстара баанҥа үлэлээн сыаналаах таҥас, күндү көмүс киэргэл ылбыта да биллибэтэҕэ. Наай гыннар бырааттарыгар, балыстарыгар көмөлөһөрө. Ол оннугар атын үлэһиттэр,
массыыналара эҥинэ диэн сүрдээх этэ. Биллэн турар кыыстарын балыйдахтара.
Света суунан - тараанан, парикмахерскайга бүрүчүөскэтин оҥотторон тупсан хаалбытын, оннооҕор силиэдэбэтэл сөҕө сонургуу көрдө. Биллэн турар хаамыраттан тахсыбыт кыыстан атын буоллаҕа.
Света Маратын саныыр. Суута этэҥҥэ ааһан босхолоноро буоллар, киниэхэ барыа этэ. Төһө да ниҥсик сыттаах, сииктээх сороҕор аһара итии эбэтэр тымныы үүтээҥҥэ да буоллар, Мараттыын сылдьыбыт кэмнэрин дьоллоох түгэнинэн ааҕар.
" Света эйиэхэ хас да сылы биэрдиннэр, син биир күүтүөм “диэн Марат сиигирбит хараҕынан сайыспыттыы көрөн хаалбыта. " Эрэйдээҕим билигин түҥ тыаҕа, собус соҕотоҕун олордоҕо. Саатар ытын Дружогун ытан кэбиспиттэрэ” - Света Маратын санаан үөһэ тыынар.
Биир эдэр адвокаты биэрбиттэрэ, ыҥыран ылан кэпсэттэ.
Дьыалатын көрдө.
Света тылынан эмиэ барытын кэпсээтэ.
" Үлэҕэр ол эбэтэр көмүскүүргэр төһөнү көрдүүгүн? " - кыыс албакааттан ыйыппыта, кини харчытыттан икки төгүл элбэх эбит. " Уаай миэхэ ити эппит сыанаҕыттан аҥара эрэ баар " - диэн Света эппитигэр. " Оттон хайдах эрэ кэпсэтиэ этибит буоллаҕа" Ресторан, гостиница эҥин диэн, эрдэттэн хараҕынан кыыһы " сыгынньахтыы олорбут эдэр албакаат , онон манан ханарытан, эргитэн эттэр даҕаны кыыһы
ылыннарардыы көрбөхтүүр, сыстаҥныыр.
Галинаны срогун эппэккэ, хаалбыт сылын олорорго диэн уураахтаан, эмиэ зонаҕа иттилэр. Хаайыыттан күрээн баран, бэйэлэрэ кэлэн билинэн, тыллаабыттара арычча чэпчэтии төрүөтэ буолбут.Галинаны атын дьахтар хаайыытыгар этаптаатылар. Калмыгины буруйун боруостуур гына ,эмиэ сууттаан болдьох биэрдилэр.
Галина этаптанан кэлбит зоната, арычча аҕыйах киһилээх. Аһаталлара арычча үчүгэй, ыраас чэбэр хаайыы эбит. Хаайыыга учууталлар, быраастар, институт дириэктэрэ. Тэрилтэ, банка хотуннара тиийэ бааллар. Үбү - харчыны уҥа хаҥас эргитээһиҥҥэ, куорҕаллааһыҥҥа элбэх буоллаҕа. Судаарыстыба үбүн бэйэҕэ туһанары, билиэхтэрэ суоҕа диэн аһара үлүһүйүү ,ол сылдьан түбэһии. Ким эрэ арыгылаан баран өйдөммүтэ, ыар буруйу оҥорбут буолуо. Онтон кэмсинии кэмиринии. Дьылҕаҥ соһуччу үөйбэтэх - ахтыбатах өттүгүттэн түҥнэрэн, хаайыы харахтаммыттарын, хандалы кэппиттэрин билбэккэ да хаалаллар. Балыырга, угаайыга да түбэспиттэр да бааллар.
Аан дойдуга араас дьон баар. Ханан да кыырпах да кир сыстыбатах, күөх оту тосту үктээбэт, сытар ынаҕы туруорбат килбик кыыс дии санаабытыҥ өлөрүөхсүт буолуон син. Ардыгар киһи дьиктиргиэн иһин, хаайыыттан тахсыахтарын баҕарбат да дьон баар буолаллар эбит. Бука барар сирдэрэ баҕана үүтэ, кэлэр сирдэрэ кэлии үүтэ буолбут
дьон ини.
Этэрээтигэр Галинаны саҥа түбэспит дииллэр быһыылаах. Сэнээбиттии көрөллөр. Үс блатная өҥнөөх дьахталлар кэлэн ыктылар түүрдүлэр. Кинилэргэ нолуок харчы төлүөхтээҕин биллэрдилэр.
– Мин кимиэхэ да иэһим суох төлөөбөппүн !– Галина холкутук эттэ. Ону сөҕө көрдүлэр. Атын хаайыылаахтар туох эрэ “тыас” тахсаары гынна диэбиттии муһуннулар.
– Төлөөбөт буоллаххына эйиэхэ куһаҕан, ыарахан олох саҕаланыаҕа! - диэн баран биирдэстэрэ ытыһынан сирэйгэ биэрбитин, илиитин харбаан ылан, эрийдэ уонна умса анньан, орон тимиригэр хабарҕатынан сыһыары аста. Кэнниттэн биир дьахтар Галинаны , баттаҕыттан харбаан тиэрэ тардан түһэрдэ.
– Охсуһар буоллаххытына, биир бииргэ охсуһуоххутун! Тоҕо көмөлүүгүт !!- диэн көрөөччүлэр араардылар.
– Чэ эрэ оччоҕо мин киириэм! - диэн үһүс дьахтар сутуругун туттан охсуһаары тэйиэккэлиир.
Галина оннук бэйэлээх охсуһа үөрэммэтэх буолан, илиитинэн мээнэ далбаатана сылдьан, утарсааччытын тарбаҕынан хараҕын талбы таарыйда. Көрбөт буолбутугар баттаҕыттан харбаан умса тардан, билэрдии тобугунан сирэйгэ тэбиэлээтэ. Көхсүгэ охсуолаата, ойоҕоско тэбиэлээтэ. Биирдэһэ бэринэн ааттаһар аакка түстэ.
Киэһэ буолан утуйаары сыттылар. Галина сэрэххэ утуйбакка сытта. Онтон нухарыйан эрдэҕинэ, ким эрэ сыттыгынан сирэйин сабы баттаата. Тыына хааттаран мөхсөн тилигирэттэ. Онтон илиитин иминэн тумбочкаттан тимир куруусканы харбаан ылан охсубута. Баттыы сытааччы чэчэҥэйгэ табыллан, орон нөҥүө суулунна. Галина иирбит киһилии сарылаабытынан ,куруусканан төбөҕө сырбаталаата. Хаана тыкпытын кэннэ тохтоото. Айдааны истэн надзиратель киирэн уоту уматта.
Сарсыныгар Галинаны аҕыйах күн карцерга хаайдылар. Тахсыбытын кэннэ дьэ ким да өрө көрбөт буолбут. Кини ханнык да саҥа олоро киирбит буолбатах. Эрдэ олорбут. Хаайыыттан тыанан күрээн,
эбиитин хаайыы начаалныгын сирэйин таһыйбыт - диэн эбэн - сабан, сүрдээн - кэптээн кэпсээбиттэр. Ону истэн сөхпүттүү көрөллөр. Кэнники киниэхэ чугаһаан билсэ сатааччы да элбээтэ.
Марат биир сарсыарда туран таһырдьа тахсыбыта, кыраһа хаар түспүт. Били кини аһатар тииҥэ суола хаалар буолбут. Туох эрэ хачыгыраабытыгар көрбүтэ, тииҥэ үүтээн үрдүгэр чэрэллэн олорор.
– Үтүө сарсыарданан доҕор!- килиэп хоруоскатын таһааран биэрдэ. Ытыстан ылан аһыыр буолбут.
Марат сарсыарда тахсан дорооболоһоро бу тииҥчээн эрэ баар. Манна уонна саҥа таһааран кэпсэтэрэ кимэ да суох. Оһоҕун оттон чэйдээн баран, маһа баар да буоллар. Чугастааҕы куруҥнары эрбии барда. Дружба - 4 эрбиитин сүгэн хаамта. Мас охторон эрбээри турдаҕына биир тыатааҕы үөмэн истэ. Дружба тыаһаатаҕына саараан
тохтуур. Арбай быыһыгар киирэн саһан манаан олордо.
Эдэр албакаат Светаны угаайыга киллэрэн, сыллыан ууруон баҕарар. Араастаан сыстаҥныыр.
– Ыыт эрэ, ыл эрэ илиигин . Сарсын кэлээр мин токкуйданыам – диэн кыыс албаһырда.
Сарсыныгар албакаат аатыгар үҥсүү сурук суруйбутун көрдөрдө.
Онуоха албакаат манньыйа мичээрдээн испит сирэйэ дьэбин уоһуйда.
Дуоһунаһынан туһанан кыыһы, бэйэтин дьалыҥынан дьаҥсыйаары, имэҥинэн илгистээри гыммыта суруллубутун ааҕан аҕала сатаан күлбүтэ буолла.
Инньэ гынан албакаат сыанатын аҥарыгар көмүскээтэ.
Суут син өр буолла. Баан үлэһиттэрэ үксүлэрэ бааллар. Баан дириэктэрэ буруйа биллэн, ботуччу соҕус болдьох, ыбылы соҕус ыстараап ылла.
Светаны буруйа суоҕунан ааҕан босхолоотулар.
Ол да буоллар " хаайыылаах " диэн дьаралыга хара мэҥ буолан сылдьар курдук. Бииргэ үөрэммит кылааһын оҕолорун кытта көрүстүлэр. Света санаатыгар кинини хайдах эрэ туора көрөр курдуктар. Кубалар ортолоругар аҥыр түһэн олорорун курдук, хобдох. Дьэки - курус.
Кыыс тайҕаҕа үүтээҥҥэ Маратыгар барыан баҕарар. Ол эрээри хайдах онно тиийиэн саарыыр.
Марат мас эрбээн баран чууккаларын чөмөхтүү быраҕа туран, көрбүтэ эһэ турар. Кини диэки биирдэ, иккитэ ойуолаан баран, түүрүллэн туран ырдьыгынаата.
Марат дружбатын собуоттаабытыгар, эһэ икки атаҕар туран олоотоото. Марат бэс маһы эрбээтэ. Ортото эмэҕирбит аарыма бэс адаарыйан ,кыыкынаан - хааҕынаан, лабаалара өрө барчалана түстэ. Эһэ тыатын быыһыгар ньимис гынна. Марат ытын дружогун суохтаата. Тыатааҕы үөмэн сыбдыйан кэлэн үрдүгэр түһүөн син. Ыт барахсан үрэн биллэрэр буоллаҕа дии.
" Арҕаҕар киирбэккэ тугу үөмэн сыбдыйа сылдьар баҕайыный!" - Марат иһигэр мөҕүттэр.
Салааскатыгар чууккалары тиэйдэ, үрдүгэр дружбатын уурда. Уонна үүтээнигэр барда.
Тиийэн үүтээнигэр мас хайытан киллэрдэ. Арай иһиттэҕинэ туох эрэ тыаһыыр. Тииҥэ тыбыгырайан тахсан санныгар олордо.
" Иһит эрэ чэрэгэр кулгаах туох тыаһыырый?" - тииҥин имэрийэр.
Бөртөлүөт кэлэн иһэрэ билиннэ. Алааһы тула эргийэн баран алаас ортотугар түстэ.
Марат бөртөлүөккэ бараары гынан баран, оһох оттор аакка түстэ. " Эмиэ тойоттор кэлбэтилэр ини?" дии саныыр. Ас үөл, дьон баара ордук гынан баран, итирэн ньаҕайданалларын сөбүлээбэт. Кинилэри бултатарыгар дэлби сылайан хаалар. Саатар тайаҕы сүлсүбэттэр.
Сотору икки лүөтчүк киирдилэр.
" Здорово Тарзан!" диэн дьээбэлээбитинэн киирдилэр.
Фонарик батареята,чүмэчи бурдук, чэҋ, сахар, мас арыыта аҕалбыттар. Уонна Человек и Закон, Огонек сурунааллар бааллар.
– Марат эйиэхэ биир сюрприз аҕаллыбыт. Таай эрэ туох буолуон сөбүй?
– Туох буолуон сөбүй? Хамнаспын дуо?
– Суох. Ону аныгыскыга буолуо.
– Саҥа саа?
– Суох.
– Ыт оҕото?
– Суох. Тохтоо эрэ тахсыма билигин киллэриэм - диэтэ лүөччүк.
" Туох буолуон сөбүй?" Марат мунааран турдаҕына арай. Аан аһыллаатын кытта Света киирэн кэллэ. Мантан барбытынааҕар эбии тупсубут.
Атын кэм эбитэ буоллар Марат баҕар дьонтон кыбыстыа эбитэ дуу.
Эбэтэр эмискэччи, соһуччу үөрбүтүттэн эбитэ дуу ,ойон туран Светаны кууһан сыллаан ылла.
Баҕар лүөччүктэр “түҥ тыаҕа олорор, дьахтар диэни умнубут киһи аанньа буолуо дуо” диэхтэрин син. Ол эрээри оннук буолбатах, Марат Светаны дьиҥнээхтии таптыыр. Кыраһа хаарга кини аатын хаста суруйбута буолуой. Кини босхолоноругар таҥараҕа үҥпүтэ. Онто туолан бу кини аттыгар чэмэличчи көрөн олорор.
– Мин эйиэхэ кэһиим бу баар - диэн Света кып кыра түү мөчөкө, ыт оҕотун хоонньуттан хостоото.
– Оо бу ханнык боруоданый?
– Чихуа хуа дии.
– Нихуа хуа!
– Эс спаниель оҕото дии - диэн ырыталлар, дьээбэлэнэллэр.
– Билбэтим ээ рыноктан атыыласпытым - диир Света.
– Тымныыны тулуйуо да дьэ.
– Чэ этэҥҥэ буолуҥ - биһиги бардыбыт - дэһэн лүөччүктэр таҕыстылар.
– Ама эн кэллиҥ дуо бу. Итэҕэйбэппин дии Света.
– Ыалдьар да?- Света Марат сирэйин кымаахтыыр.
– Ыалдьар.
– Вот.Оччоҕо түүл буолбакка илэ буоллаҕа дии - диир Света. Иккиэн күлсэн баран уурастылар.
Үүтээн оһоҕо тигинэччи оттулунна. Оһох ураатынан хара буруо, өрүһүспүттүү халлаан диэки харбаһар. Ыһаарыламмыт эт сыта үүтээҥҥэ тарҕанна.
Ыт оҕото аччыктаан ыйылаан баран, бороһуок үүт иһэн, уонна эт сиэн баран утуйан буккураата.
– Мин эйиэхэ өссө биир кэһиилээхпин, сонуннаахпын таай эрэ - диир Света.
– Уонна таайарым туох да хаалбата. Миэхэ сүрүнэ диэн эн бааргын - диир Марат.
– Көр эрэ бу манна туох баара буолуой? - диэн иһин туттарар.
– Тыый оҕолоох буолаары сылдьабыт дуо?
– Да.
– Дьэ элбииһибит. Сыалай дьиэ кэргэн.
– Ол кимнээҕий?
– Бу ыппыт Тузик уонна белка - диэбитигэр иккиэн күлүстүлэр.
Нэдиэлэ курдук иккиэн олордулар. Хаар түһэн үллүктээбит. Марат эргэ тозовканы кытта карабинын сүгэн тыаҕа хаама барда. Ыта суох буолан кииһи буларга эрэйдээх. Ол да буоллар, икки киистээх уонна биир улары ытан кэллэ.
Арай үүтээнигэр чугаһаан көрбүтэ биир буран турар. Үөмэн чугаһаан кэллэ. Арай үүтээн иһигэр кимнээх эрэ айманаллар. Онтон эмискэ Света сарылыыра иһилиннэ.
Света үүтээн иһигэр олорон, буран тыаһын истэн бастаан бөртөлүөт кэллэ дии санаабыта. Таҥнан тахсыах курдук буолан эрдэҕинэ икки киһи киирбитэ. Биирэ ыт иккиһэ бөрө тириитэ саҕынньахтаахтар. Бастаан кинилэри ыалдьыттар курдук санаан чэйдэтэлээбитэ. Ыҥырыга суох ыалдьыттар буокка испиттэрэ. Кэнники холуочуйан саҥалара
- иҥэлэрэ элбээбитэ. Биирдэһэ Светаҕа сыстаҥныах курдук буолан барбыта.
" Чэ барыҥ. Билигин кэргэним кэлиэ! " диэн көрбүтүн истибэттэр. Биирдэһэ иккиһигэр мэһэйдэтэн эбитэ дуу , иккиэн тахсан тугу эрэ сүбэлэһэр этилэр. Света туох эрэ мөкүнү сэрэйэн остуолтан быһаҕы ылан, сыттыгын анныгар уктубута. Сэрэйбит курдук биирдэһэ киирэн ,кыыс үрдүгэр түһэн сыгынньахтыы сатыыр. Таҥаһын хайыта тарта. Света сарылыы сатаата, ааттаһан да көрдө. Онтон сыттык анныттан быһаҕы хостоон, тиэрэ баттаан сытар киһини ойоҕоско " ньим!" - гыннарда. Киһи сарылаабытынан ойоҕоһун харбанна, наара аллара үҥкүрүйдэ. Онуоха иккис киһи киирэн Света быһаҕын былдьыы сатыыр. Эмискэ аан тэлэллэ түстэ да Марат киирдэ. Кини диэки хайыһан эрэр киһини, карабин прикладынан сүүскэ биэрдэ, онуоха сүгэнэн сүүскэ бэриллибит идэһэ сүөһү курдук , хараҕын өҥүргэһинэн көрбүтүнэн наара ороҥҥо, илиитин быластаан тиэрэ таһыллан сытта. Марат сааларын таһааран хаарга кистэтэлээтэ. Өйдөнөн тура сатыыр киһини, соһон түһэрэн илиитин кэдэрги тардан атаҕар кэлгийдэ.
Света быһахтаабыт киһитэ хаанынан устубутун көрөн " дьэ дьиҥнээх хаайыылаах буолуом " диэн ыксаата. Мараттыын дьуотунан сотон, бэрэбээскилии сатаатылар. Хаана иһигэр барбыт быһыылаах.
– Света бөртөлүөтү ыҥырыахха - Марат таһырдьа тахсыбыттарыгар этэр.
– Оччоҕо миигин илдьэ бараллар буоллаҕа.Бу сырыыга баҕас түбэһэбин. Оҕо төрөтөн киһилии ыал буолан олоруохпут дии санаабытым ! - Света олоҕуттан барытыттан тууйуллан уйа - хайа суох ытаата.
– Мин бэйэбэр ылыныам. Уонна кинилэр бэйэлэрэ буруйдаахтар буоллаҕа дии - Марат кууһан төбөтүн имэрийэн уоскута сатыыр.
– Марат мин эйигин эрэйдиибин аҕай быһыылаах. Барыта мин хаайыылааҕым айдаана! Оҥорбут буруйбар бэйэм эппиэттиэм. Эн бэйэҥ аналлааххын булаар. Миигин кытта эрэй эрэ эҥэрдэнииһигин! Чэ ыҥыр бөртөлүөккүн - Света сирэйэ - хараҕа турбут. Марат туох диэн булбакка алааран турда. Света үүтээни өҥөйөн баран - Чэ бөртөлүөккүн ыҥыра оҕус. Ол киһибит таттаран эрэр. Тыыннаах эрдэҕинэ ыҥыра оҕус!
Марат рацияны холбоон бөртөлүөтү ыҥырда.
Хаайыылаах дьахталлар
11.
Марат тахсан бөртөлүөтү иһиллиир. Тииҥэ санныгар олорсо сылдьан, туоҕу эрэ кирэн чэчиргэтэр. Тииҥ дьэ өйдөөх кыыл. Кыһын сиэм диэн күһүн эриэхэ, тэллэй хаһаанар. Эһэ курдук бөскөйөн баран утуйа сыппат.
Туу тоноҕос көтөн иһэрин курдук ,илин саҕах үрдүнэн көһүннэ. Онтон тыаһа бирилээн бөртөлүөт чугаһаан кэлэн, салбахтарынан куһуйан алааһы эргийэ көттө. Марат хаарын ыраастаабыт сиринэн түһүнэн кэбистэ.
Бөртөлүөттэн быраас, милииссийэ түстүлэр. Ыҥырыга суох ыалдьыттартан
биирдэһин, наһыылканан иккиһин конвойдаан бөртөлүөккэ киллэрдилэр.
Светаны эмиэ илдьэ бардылар.
Марат эмиэ үтүлүк саҕа ытын оҕотун, тииҥчээнин кытта бэйэлэрэ хааллылар.
Үүтээнигэр киирдэҕинэ Света, истиҥ мичээринэн көрсүбэт барыта дьэки курус.
Марат киэһэ аайы Светатын, биллэ улаатан эрэр иһин бигээн көрөрө. Манна күндүттэн күндү киһи баарын бүтэйдии сэрэйэн, ымманыйа таптаан эрэрдии мичээрдиирэ.
Устунан утуйан хаалан түһүүрэ. Арай түһээтэҕинэ, хатыҥ туоһун хастаан биһик оҥорбут. Оҕолоро ытыыра бэрдин иһин туран бигиир. Оҕотун эмтэрээри Светаны уһугуннара сатыыр да, кубарыйан хаалан баран сытар. Уһуктан кэлбитэ ытын оҕото ыйылыыр эбит. Туран оһоҕун оттон биэрдэ.
Эмиэ соҕотохсуйуу - муунтуйуу, санаа оноо баттыгаһа. Марат оһоҕо умайан тачыгырыырын көрөн, санаарҕаан олордо." Хайдахтаах дьон дьиэ уот тэринэн, оҕо уруу төрөтөн олороллоро эбитэ буолла?!"
Түүлүгэр Света кубарыйбыт сирэйин көрбүтүн санаан, ытырыктатан ылла.
Бүгүн рацианан “биир тайахта кытта биир эһэтэ бултаа”- диэн, тойоно бирикээстиир курдук эттэ. Эһэ үөһэ наада буолбут.
Кинилэргэ эттэххэ дөбөҥ. Тайаҕы ыарҕаҕа киирэн турары ытыахха син. Оттон тыатааҕыны соҕотох киһиэхэ сэрэхтээх буолуо. Саатар ыта да суох. " Ытта аҕалыҥ " диэбэккэ дии саныыр.
Ол да буоллар бултуу барарга сорунна.
Үүтээн үрдүттэн туут хайыһарын түһэрэн кэттэ. Карабинын кытта баҕар киис ытыам диэн, туосапкатын эмиэ сүктэ. Барбахтыы түһээт биир саарба ,көҥдөй дүлүҥҥэ киирбитин көрдө. Көҥдөй куруҥ мас иэһэрдии түспүт мас үрдүгэр охтон, төбөтө булгу барбыт. Киис онон тахсыбыта көстүбэт. Марат мас төрдүн уоттаабытыгар киис мас төбөтүнэн былтас гынна. Онуоха саа луоһунан " лос!" гыннаран ылла.
Туут хайыһарын кэтэн салгыы айаннаан иһэн, саҥа барбыт киис суолугар түбэстэ. Сотору атаҕын анныттан сулбу ойон тахсан, синньигэс титириккэ таҕыста. Төбөтүгэр тахсыбыта титиригэ хамсыыр.
Ытаары туран көрбүтэ арай, хаар бөлкөйө кырыарбыт. Марат эһэ арҕаҕа буоларын тута биллэ. Кииһэ санаатыттан көтөн, санаата барыта тыатааҕыга буолла. Арҕаҕы тула хааман чинчийэн иһигэр иччилээҕин биллэ. Киис көрө истэ олорбохтуу түһээт, ойон түһэн бурҕайа турда.
Марат уһуну - киэҥи быһаара барбакка сылбырҕа быстан, арҕаҕы буккуйда. Иһигэр курдьугуруур саҥа иһилиннэ.
Сотору тыатааҕы төбөтө быган көрдө. Ытаары гынан баран, арҕах иһиттэн соҕотоҕун кыайан хостуом суоҕа диэн ыппата. Эһэ саатар тахсыа буоллар тахсыбат. Быган көрөөт, төттөрү ньимис гынан хаалар. Онуоха эмиэ арҕах үрдүгэр тахсан сылбырҕатынан анньыалыыр. Субу тахсыа диэн саатын харбаан ылар. Оннук өр соҕус бэрэлэммитин
кэннэ, эһэ дьэ таҕыста.
Карабин тыаһа түптэ саалла түстэ да эһэ түөһүн тылынан түүтэ бурҕас гынна. Табыллан баран киһиэхэ утары кэлэр. Нэһиилэ көөһөлдьүйэр курдук этэ да сылбырҕата сүрдээх эбит. Кэлин атаҕар туран бу киһиэхэ сабы түһэн эрэр. Марат охтон иһэн өссө биирдэ ытан хабылыннарда.Эһэ умса баран кинини баттыы түстэ. Хата халыҥ хаарга түбэһэн эчэйбэтэ. Эһэ анныттан нэһиилэ оронон таҕыста. Ыта суох бултуур эрэй эбит. Эбиитин үүтээниттэн аһара тэйиччитэ суох. Саас торҕоннообут эһэлэр сэрэхтээх буолаллар.
Марат үүтээнигэр тиийэн ,били ыҥырыга суох ыалдьыттар бураннарын собуоттаан, тыатааҕытын состорон аҕалла.
Аны тойоно “эһэ тириитин тыҥырахтарын,уонна төбөтүн тириитин хаалларан сүлээр”- диэбитэ.
" Тойон дьиэлээх" бука ханна эрэ атыылаары гыммыта дуу. Эбэтэр киэҥ - куоҥ дьиэтин эркинигэр иилээри гыммыта буолуо. Баҕар эһэ тэллэххэ даххаһыйаары гыммыта буолуо. Туох билиэй.
“Соҕотоҕун кыайан бултуом, тыаттан кыайан аҕалыам дуо?” - диэн этэн көрбүтүн , “тириитин кытта үөһүн эрэ ылаар, этин баҕар быраҕаар " диэн халы мааргытык тылласпыта. Айылҕа, кыыл - сүөл харыстабылын тойонуттан итинниги истэн кэлэйбитэ ыраатта.
Онтон бүгүн эрийэн ыарҕаҕа тайахтар баар сибикилэрин эппитин, хата бэйэлэрэ кэлэн бултуох буоллулар.
Үүтээн остуолугар өтөрүнэн, бэлэмнэммэтэх ас бэлэмнэммит. Халбаһы, туустаах сыа, оҕурсу, помидор, салат. Куурусса, сибиинньэ этэ. Уонна коньяк бытыыкката хоройор. Марат чэй кутталаан баран олорон аһаста. Коньяк куттахтарына түһэрэн баран, сирэйин мырдыччы туттар. Кинини таһынан летчик кытта икки тойон баар. Чыыннаах дьон бэйэлэрин икки ардыларыгар кэпсэтэн баран, Борденко Мараты саҥа көрбүттүү быһыччы көрөр.
– Эн манна хаайыылаах дьахталлары хорҕотон сытыарбытыҥ дуо? - диэн малтаччы ыйытар киһи буолан биэрдэ.
– Тоҕо хорҕотуохпунуй! Сылдьан ааспыттара. Уонна баран билиммиттэрэ дии. Хаайыы тойоно буруйугар билигин бэйэтэ хаайыыга сытар.
– Оттон эн биирдэстэрин ойох ылбытыҥ дуо? - тойон Борденко тииһин быыһынан сыыйар.
– Суутун кэннэ холбоспуппут. Буруйа суоҕар балыырга түбэспит…холбоспокко…ону бэйэбит билэбит. Хаайыылаах да киһи буоллаҕа дии.
– Хаайыылаах дьахтар туох үчүгэйдээх үһү. Барыта буруйа суоҕар түбэспит эҥин буолан иһэр. Ким итэҕэйиэн. Өссө үнүр киһини быһахтаан түбэспит быһыылааҕа. Дьэ силлибэт сириттэн ылларар ини!
– Оттон эһиги туох да буруйа суохпут диигит дуо? Көмүс көрдөөрү тыаны соруйан уоттатаҕыт! Кыылы сүөлү харыстыыбыт диигит да бэйэҕит кырган атыылыыгыт! Бэйэҕитин үҥсэр киһи кыра куораты таарыйбакка хаайыыга барыа этигит! Мин да тулуйа сатаатым сөп буолуо!
- Марат тымтан турда. Тууйуллан сылдьыбыт санаатын төлү биэрдэ.
Борденко көһүппэтэх өттүттэн, соһуччута бэрдиттэн айаҕар толору эт симпитин төттөрү тибиириэхтии, хараҕын үрүҥүнэн - харанан көрдө.Онтон айаҕар уоппутун ыйыстан дьүккүҥнээтэ. Төгүрүк сирэйэ ытаары гыммыт баччыр оҕо курдук кубулуйда. Сирэйэ дэлби барыахтыы үллэ кытарда. Ууга чачайбыт киһилии төбөтүн илгистэн, тугу эрэ этиэх курдук буолан эрдэҕинэ үөлээннээҕэ быһа түстэ.
– Кэбис доҕоттор мөккүһүмэҥ. Бу Марат үчүгэй уол. Ааспыттааҥы били бандалары тутаттыырга, хорсун быһыытын иһин, наҕараадаҕа түһэриэххэ наада. Бэйи тиийдэххэ быһаарсыллыа - иккис тойон уҕарыталаары ньуолбаарда.
– Оннук ээ. Марат киһи оонньоон эттэҕинэ өһүргэнимэ доҕор. Мэ хата маны уулаа эрэ - диэт Борденко литрэлээх рояль испиири уунна. Марат ылан, иһиллибит бытыылкалары сайҕаан онно испиири уулаата.
Ол кэннэ мээнэ аһаан чалбарыйан, киһиргээн түөһү охсунуу суох буолла. Си дьүгээр олорон дьон сиэринэн кэпсэттилэр. Арыгыны да мээнэ киэптээбэккэ истилэр.
Тойоттор наара ороҥҥо өттүгэстээн нухарыйа түһэн ыллылар.
Онтон өйдөнөн туран " тайаҕы аныгыскыга бултуур инибит” - диэн буолла. Эһэ үөһүн тириитин ылан барарга тэриннилэр.
Марат " киистэрбин туттаран, таҥас - сап атыылаһыам, ас - үөл ылыныам " - диэн барсарыгар тиийдэ. Ытын оҕотун ылла. Тииҥчээнэ батыһан иһэн, сайыспыттыы көрөн хаалла.
Куоракка билэр киһитигэр түһэн, ытын оҕотун киниэхэ хаалларда. Киистэрин туттаран харчыланна.
Үүс бэргэһэтэ эргэрбит. Ол иһин күндү түүлээҕи тутааччыттан, киис бэргэһэ атыыласта.
Оптуобуһунан Света эппит аадырыһыгар тиийбитин биир уол тахсан " суох манна олорбот " - диэтэ.
Гостиницаҕа тиийэн хос уһулла. Тэһийбэккэ тулуйбакка эмиэ оптуобуска олорон, Света эппит адрыһыгар тиийдэ. Санаатыгар баҕар били уолтан, квартиратын сыыһа ыйыппыт, буолуон сөп дии саныыр.
Тохтобулга түһэн сороҕун сатыы барда. Халлаан хараҥарбыт. Марат саҥа киис бэргэһэтигэр иҥсэрэн ,оптуобустан үс уол түһэн кэнниттэн хааман иһэллэр. Ситэн кэлэн тохтотон табах көрдөөтүлэр. Түөһүн сиэбин хастан, биэриэх курдук буолан эрдэҕинэ сыҥааҕа “ньир!” гынна. Охторон түһэрэн тэбиэлээн баран, бэргэһэтин ыллылар. Мараты дьон көрбөт сиригэр состулар уонна бара турдулар.
Марат халыҥ хомурах устун сыылан иһэр. Ыраах уот көстөр " онно тиийдэрбин ханнык " - диэн санаалаах. Чугаһаан истэҕин аайы тэйэн биэрэр. Нэһиилэ үнүөхтээн аны үүтээнигэр кэлбит эбит. Ким эрэ оһоҕун тигинэччи оттон кэбиспит. Тоҥмута ааһан аны ип итии буолла. Ытын оҕото ыҥырҕаан хоонньугар киирэ сатыыр. Тииҥчээнэ санныгар тахсан, кутуругунан
муннун кычыгалатар. " Бары баар эбиккит дии, аны Света кэлиэн наада " диир.
" Баарбын ээ. Манна кэлиий " диэн Света саҥата иһиллэр.
Ол кэннэ кимнээх эрэ киирэн үүтээниттэн, таһырдьа соһон таһаардылар.
Марат өйдөнөн кэлбитэ ханнык эрэ дьиэ анныгар сытар. Онтон сыылан тахса сатыыр. Уулусса банаарын сырдыгар көрөн, ааһар дьону ыҥыра сатыыр. " Итирик киһи сытар быһыылаах " диэн ааһа тураллар. Марат саҥара сатыыр да тыла бөҕүөстэн булдьуйан хаалар. Сонун саҕатынан кулгааҕа тоҥорун бүөлүү сатыыр. Онтон эмиэ үүтээнин оһоҕор иттэ олорордуу, эт этэ бүтүннүү итийэн хаалар.
Света бөртөлүөтүнэн кэлээтин кытта, дьиэтигэр ыыппыттара. Били буранынан кэлбит дьон, сууттан куота сылдьар дьон эбит. Света быһахтаабыт киһитэ бааһа халымыр буолан, эмтээн үтүөрдүбүттэр. Силиэдэбэтэлгэ " бураанынан тыа быыһынан баран иһэн маска атыллыбытым " диэбит. Бука кыыһы күүһүлүү сатаабыта биллэн, хос дьыалаҕа эриллиэн баҕарбатах буолуохтаах. Маска атыллааһын, уонна быһах суоллара да атын буоллаҕа. Ону хасыһа сатаабакка хаалларбыттар. Бэйэлэрин буруйдаах дьыалаларын хаһыспыттар.
Онон Света бастакы көмөнү оҥорбут курдук буолбут. Эчэйбит киһи куомуннааҕа күрүөйэх, эмиэ туох диэн үҥсүөҕэй. Бэйэлэрэ буруйдаахтар буоллаҕа.
Онон Света дьыалата ыраас хаалла.
" Маратым төһө эрэ санаарҕаата. Хайдах эрэ баран үөрдэр киһи " дии саныыр.
Света Марат үлэтин хонтуоратыгар тиийэ сырытта.
Лүөтчүктэн ыйыппыта, Марат манна кэлбитин биллэ.
Маратка аадырыһын эппитэ ол иһин, тиийбитэ буолуо диэн дьиэтигэр тиийдэ. Дьонуттан ыйыппыта билбэттэр. Арай уон биэс саастаах быраата, хойутуу кэлбитигэр ыйытта.
– Ким эрэ кэлэн эйигин ыйыппыта - диир быраата.
– Хайдах таҥастааҕый?
– Унтылаах
…саҥа киис бэргэһэлээх.
– Киис бэргэһэ буолбата ини. Үүс бэргэһэ буолуо.
– Суох. Киис…
– Миигин ыйыппытыгар туох диэтиҥ?
– Суох манна олорбот! - диэбитим.
– Тууй сиэ!
– Хас киһини билиэхпиний!!
Света Мараты көрдөөн гостиницаҕа тиийдэ. Онно суруттарбыт, уонна бэйэтэ суох.
Кыыс күүтэн олорбохтуу түстэ.
Кини Мараты буллаҕына “манна куоракка хаалан олохсуҋуохха” диир санаалаах.
Эрдэ эмиэ кэпсэппиттэрэ.
" Марат бу манна үүтээҥҥэ оҕобутун хайдах төрөтүөхпүтүй? Акушер да туох да усулуобуйа суох. Оҕоҕо таҥас сап да хантан булабыт?" - диэбитэ. Онуоха Марат саҥарбатаҕа. Туох эрэ ырааҕы анааран эрэрдии, санааҕа түспүт быһыылааҕа. Туох да кыаҕа суоҕуттан үөһээ тыынара.
Кини бу үүтээни да бас билбэт. Карабина, ботуруона таҥаһа да үлэтин гиэнэ. Арай ити утуйан буккуруу сытар үтүлүк саҕа ыттарын оҕото эрэ бэйэлэрин гиэннэрэ.
Марат тула өттө бүтүннүү хаар маҥан. Ол эрээри тоҥон титириирэ
ааспыт. Өйдөнөн кэлбитэ маҥан эркиннээх палатаҕа сытар. Аттыгар эмиэ маҥан таҥастаах Света олорор. Мараты төбөтүн имэрийэр. Марат ойон тураары өгдөҥөлөөбүтүгэр ,кыыс оргууй түөһүттэн анньан сытыарда. Марат ойоҕоһо, агдатын иһэ нүөлүйэн ыалдьар.
Нэдиэлэ курдук балыыһаҕа сытан таҕыста. Света дьиэтигэр бааллар. Үлэтиттэн кэлэ сылдьыбыттарын, уурайабын диэн рапорт суруйда.
Ыттарын оҕолорун аҕалбыттарыгар, Света балтыта кимнээҕэр үөрдэ.
Света уон биэс саастаах быраата, Мараттан тоҕо эрэ сирэйин кистиир. Марат көрөн билэ сатыыр. Били киниэхэ түспүт уолаттартан биирдэстэрэ курдук.
Биирдэ таһырдьа сырыттаҕына муннукка ыкта. " Үчүгэйинэн бэргэһэбин аҕалыҥ! " - диэн уолга кыбдьырынна. Уол кулук - халык туттан саҥарбатаҕа.
Чахчы кини эбит. Кэнники Марат рюкзягар киис бэргэһэтэ баар буолбут.
– Хайа бэргэһэҕин хантан буллуҥ? Үнүр былдьаатылар диэбитиҥ дии - Света сөҕөр.
– Аҕалан уурбуттар. Им дьим баар буолбут " Быраатыҥ миигин кырбыылларыгар кыттыгастаах эбит " - диэн эппэтэ.
– Дьикти эбит. Кимнээх эбитэ буолла, сууттаһыахха баара ! - Света эппитин Марат истибэтэҕэ буолар.
Мараты үлэтигэр ыҥыран сөбүлэҥин ыла сатаатылар.
– Марат атын киһи булуохпутугар диэри үлэлээн эрбэккин дуо?
– Кэргэним оҕолоноору сылдьар. Уонна дьиэ көрдөнүөхпүн наада.
– Биһиги кэргэҥҥэр ,хос булан биэриэ этибит буоллаҕа.
– Суох кэбис. Мин онно соҕотоҕун тыаҕа түҥкэтэхсийэ сыстым. Хаста да тыатааҕы сии сыста. Мантан саас торҕонноон тахсыахтара. Саатар ытым да суох.
– Талбыт ыккын биэриэхпит.
– Ээ кэбис. Ыттааҕар кэргэммин, оҕобун талабын һэ, һэ - диэн Марат хамнаһын аахсан уурайан таҕыста.
Икки хостоох дьиэ куортамнаатылар. Биир маҕаһыыҥҥа кэпсэтэн Света атыыһытынан, Марат таһаҕас сүөкээччинэн, таһааччынан олбуор ыраастааччынан үлэҕэ киирдилэр.
Сааһыары Света иһэ биллэр буолбутугар, Марат үлэтиттэн ууратта. Балыыһаҕа бэйэтин харыстанарыгар диэн киллэрдэ.
Күн аайы онно баран көрсөр.
Биир күн сарсыарда тиийбитин көрүһүннэрбэтилэр.
Көрүһүннэрэллэрэ да диэн, дьиэҕэ киллэрбэккэ түннүк нөҥүө маҥаа кэпсэтэҕин.
Эбиэт кэннэ эмиэ тиийдэ. Ааны тоҥсуйбутугар “түннүккэ бар”- диэтилэр.
Түннүккэ тиийбитэ Света турар. Икки тарбаҕын көрдөрөр.
– Икки күнүнэн тахсаҕын дуо? Оттон оҕобут?
– Суох акаарыллай. Икки оҕолоннуҥ диибин дии! - диир эбит.
– Кырдьык дуо? Ханныктарый? - Марат үөгүлээн ыйытар.
– Уоллаах кыыс – диир Света.
Марат үөрүүтүттэн хаарга төкүнүйэр. Хаарга Света аатын суруйар, сүрэх уруһуйдуур.
– Чэ бүт эрээ дьон көрүө - диэн Света күлэр.
Марат соторутааҕыта эрэ тыаҕа ниҥсик сыттаах үүтээҥҥэ " сыалай семья буолуохпут " диэн ыраланар этэ. Эрдэ кэпсээҥҥэ
суруллубута.
Онтон кырдьык, икки игирэ оҕоломмут.
Марат балыыһа тымныы түннүгүн, үрэн кырыа таһааран баран " Света эйигин таптыыбын " диэн суруйда.
" Оттон оҕолоргун? " диэн ыйыппытын. Икки кырачааннары уруһуйдаан баран сүрэх туруорда.
Күндү ааҕааччым. Кэпсээммит аата сүөргү да буоллар, кинилэр да киһилэр. Кинилэр да олохторо көнө суолунан тыргыллар, бүдүрүйбүттэрэ көнөр.
Светалаах Марат олохторун эрэйдээх - буруйдаах суоллара кэннилэригэр хаалан, иннилэригэр дьоллоох олох тосхойор.
Бу дьон олохторо көнөрүгэр баҕаран, тулуйан кэтэстигит, долгуйан аһынан да ыллыгыт. Онтон үтүө өттүнэн түмүктэммитигэр ,тэҥҥэ үөрсэн саҥа аллайан ыллыгыт.
Болҕомтоҕут иһин махтал.
Бары үтүөнү кытта Ородьумаан.
Бүттэ.
Аудиота
🎵 Хаайыылаах дьахталлар 1, 2 Чааһа - Ааҕар Татыйык
🎵 Хаайыылаах дьахталлар 3, 4 Чааһа - Ааҕар Татыйык
🎵 Хаайыылаах дьахталлар 5, 6 Чааһа - Ааҕар Татыйык