Содержание

• Аудиота

Үөһээттэн көрдөххө киэҥ тайҕа нэлэһийэн көстөр. Дьон чугаһынан олорбот буолан, халлаан диэки харбаспыт харыйалар тииттэр лыгыччы үүммүттэр. Эрбэммит чөҥөчөк да мээнэ көстүбэт. Кыараҕас алааска кыра үүтээнтэн бур бур буруо тахсар. Үүтээн аана кыыкынаан аһыллаатын кытта, саас ортолоох киһи таҕыста. Ытын Дружогу аһатта. Манна баар суох доҕоро кини эрэ баар. Бу түҥкэтэх дойдуга хайдах кэлэн хаалла диэтэргит, бу Марат диэн киһи олоҕор табыллыбакка бу дойдуну булбута. Баанданы кытта алтыһааччы буолан, иэһи - күүһү барытын киниэхэ сүктэрбиттэрэ. Кэлэн ыган түүрэн кырбыыр этилэр. Соҕотох утарылаһар кыаҕа суоҕа. Ол иһин күрүүргэ тиийбитэ. Манна түҥ дойдуга егеринэн кэпсэтэн үлэҕэ киирбитэ.Манна кинини ким да ыкпат түүрбэт. Ол эрээри соҕотохсуйуу - муунтуйуу да ханна барыай. Билигин иннигэр, кэннигэр чугас доҕоро диэн ыта Дружок эрэ баар.
Үрэххэ илим үтэн ньырыы балык тутан сиир. Мас көтөрүн да бултуур. Хаһан эмит бөртөлүөт ас аҕалар. Браконьердар билиннэхтэринэ рациянан кэпсэтэр.

Марат мөкү дьаллыктаах, дьарыктаах дьону кытта булсубатаҕа буоллар билигин баҕар дьон сиэринэн ыал буолан, киһилии үлэ булан олоруо эбитэ дуу. Атастарын тылларыгар киирэн биэрэн хаптайбыта. Тугу да үлэлээбэккэ чэпчэки харчыны батыһар дьону кытта куодарыспыта. Холобура ыраах айан массыыналарын тохтотон халыыллара, эбэтэр куттаан туран харчыларын ылаллара. Рынокка турар кытайдартан эмиэ ыган түүрэн нолуок хомуйаллара. Онтон аһара үлүһүйэн, билбэккэ кэнники биир биллэр " Сокуон уоруйаҕын " дьонун халаан түбэспиттэрэ.
Онтон үрүө - тараа ыһыллыбыттара. Ол дьон сүгүн сырытыннарбат буолбуттара. " Биһиги эрэ " диэн халлаан быарын хайыта тэбиэлии сылдьар уолаттар, муостара туйахтара тостубута.

Марат бүгүн эмиэ тыаны чээччэйэ барда. Уонна тугу гыныа баарай үлэтэ ол эрэ. Арай браконьердарга түбэһэр сэрэхтээх. Эрэнэрэ диэн карабина эрэ баар. Армияҕа сулууспалаабыт буолан, сааны - сэби тутта үөрүйэх.

Браконьердар дииллэр даҕаны манна ардыгар тойоттор бөртөлүөтүнэн кэлэн, көҥүл тайахтары, кулааһайдары ытан бараллар.
Рациянан биллэрэн тайах киирэр, кудулуур сирин бэлэмнээ була тур диэннээхтэр. Марат хата ахтыбыт астарын, туустаах сибиинньэ сыатын, халбаһыны, куурусса сымыытын, оҕуруот астарын эҥин сиэһэр. Хайа уонна тойоттор арыгылара баһаам буоллаҕа.

Биирдэ биир тойону кытта кыыл маныы олорбуттара. Киһитэ утуйан мунна тыаһаан барар. Тайаҕы бэйэтэ ыппакка тойоҥҥо эрэ ыттарыахтаах диэн этэ. Ону киһитэ итирэн охтубутун кэннэ бэйэтэ ыппыта. Мунна хаһыҥырыырыттан куотан хаалыа этэ буоллаҕа.
Тойон туран отой өйдөөбөт.Хараҕын

хастар, ыйытар.

– Ким ытта?

– Эн.

– Оннук. Мин буоллаҕа дии. Эн хантан табыаххыный -! диэн буолбута.

Марат чугаһаан иһэн көрбүтэ арай үүтээнигэр кимнээх эрэ көстөллөр. Браконьердар эбитэ дуу , эбэтэр мантан сүүбэччэ көстөөх сиргэ хаайыы баар сурахтааҕа. Туох хаайыытын бу диэн билбэт. Үүтээннэригэр чугаһаан баран дружок үрээри гыммытын, имнэнэн буойда. Ыт арҕаһын түүтүн туруоран, көхсө курдьугунуур. Марат карабинын тирээбитинэн, ааны тэлэйэ баттаата. Көрбүтүн итэҕэйбэтэ арай икки дьахтар олорор. Хантан эрэ ыраахтан кэлбит, сылайбыт көрүҥнээхтэр.

" Кимнээхтэргитий?! Тахсыҥ мантан ! " - Марат саанан тирээбитинэн үөгүлээтэ. Таһырдьа таһаартаата.

– Бырастыы гын биһиги туоххун да тыыппатыбыт. Көннөрү сынньана иттэ түһээри аараатыбыт - диир аҕам саастааҕа.

– Ааһан иһэбит диэ. Өссө отоннуу, сугуннуу сылдьабыт диэҥ! Ким итэҕэйиэн. Муннубут эҥин диэн сымыйалааҥ! - Марат куолаһа кытаатта.

– Туох кистэлэй биһиги хаайыыттан күрээбиппит.
Хаайыы тойоно ыт курдук сыһыаннаһар. Итирэн баран таптаабытынан дьаабыланар.
Кими баҕар күүһүлүүрэ көҥүл.
Эдэр кырасыабай кыргыттары омук сиригэр атыылыыллар. Холобура бу Светаны атыылаары сылдьыбыттара - диэн кэпсиир аҕам саастааҕа..

– Эн туохха буруйданан хаайыыга киирбиккиний? - Марат доппуруостаан эрэрдии ыйытар.

– Мин Галина диэммин. Сааһым 45 . Күтүөтүм итирдэҕин аайы кыыспын кырбыыра. Ону тулуйа сатаан баран, катаай маһынан кэтэххэ сырбаталаабытым.

– Өлөрбүтүҥ дуо?

– Хантан өлүөй. Өйүн сүтэрбитэ. Скорайы ыҥырыахпар диэри хаана барбыта.

– Ол аайы срок биэрэллэр дуо? Дьахтарга саатар условнай…самозащита эҥин. Тугу эрэ кэпсиигин ээ?!

– Күтүөт эчикийэ тойон , хотун баай дьон оҕото. Атаах уолларын көмүскэһэн сууту да атыыластахтара дии. Миигин эрдэттэн сөбүлээбэттэрэ. Кыыспын да сэнииллэрэ.
Уоллара ол мин дьахтар охсуутун аайы улаханнык эчэйбэтэх этэ. Оннооҕор буолуох, аргылаан дьонтон кырбанан кэлэрэ - Галина ытамньыйан ылла.

– Онтон эн туох буруйгар түбэстиҥ? - Марат кыыстан ыйытар.

– Мин аатым Света. Сааһым сүүрбэ биэс.Баанҥа үлэлээбитим. Онно харчыны бэйэлэрэ туттан баран, миэхэ көлбөрүтэн сууттаппыттара.

– Онно төһө сылы биэрбиттэрэй?

– Биир сылы - Света эппитигэр Марат кыыһы тургутардыы көрдө. Кыыс киэҥ ыраас харахтарын көрөн, сымыйалаабатын сэрэйдэ.

Марат ыран быстан кэлбит дьону. Чэйдэтэлээтэ. Аһа диэн ыыһаммыт балык. Эт. Барыанньа. Килиэп оннугар сухари уурда.

– Дьэ уонна эһиги манна бааргытын биллэхтэринэ. Миигин эмиэ түбэһиннэрэҕит - диир Марат.

– Суолу көрдөрөн биэрэриҥ буоллар, сарсыарда барыа этибит.

– Бачча ыраах түҥ сиртэн мин да кыайан барбаппын.

Айан суола чугаһынан суох. Миигин бөртөлүөтүнэн аҕалбыттара да оннук олоробун. Эмиэ бэйэтэ туспа сыылкаҕа кэлбит курдукпун - Марат күллэ.

– Суол суох буоллаҕына иэдээн эбит. Хаайыы Тойоно Калмыгин биһигини, буллаҕына бириигэбэрбитин ааҕар. Бэйэтин буруйун дьоҥҥо кэпсиэхтэрэ диэн - дьахталлар хомойбуттуу саҥата суох иһийэн олордулар.

Марат үүтээнин биир эркиниттэн, биир эркинигэр диэри тилэри былааҕынан наара орон оҥоһуллубут. Эбии тайах тириитин тэбээн киллэрдэ.
Покрывало тэлгээтэ. Чараас суорҕанын бэйэтэ саптан, халыҥын ыҥырыга суох ыалдьыттарыгар биэрдэ. Үһүөн кэчигирэһэн сыттылар. Ыалдьыттара бука ыарахан олохторун, иннилэригэр туох - ханнык дьылҕа күүтэрин санаан ,үөһээ тыынан сыппахтаан баран, сылаалара таайан утуйдулар.
Марат бу көһүппэтэх ыалдьыттарын санаан утуйбакка сытта. Рациянан биллэрэн тыллаабатаҕына, кинини эмиэ сууттуохтара диэн саллар. Уонна бу дьону иккиһин хаайыахтара турдаҕа. Атаартаан биэриэҕин сатыы кыайан тиийбэттэр.
Онтон икки саары икки ардынан саарыы сытта.

“Сүгэ түһүөр диэри дүлүҥ сынньанар " Галиналаах Света онуоха - маныаха диэри Маратка олордулар.
Дьиэҕэ дьахтар баара биллэр буолла. Үүтээн ырааһа - чэнчиһэ. Тэллэй хомуйан тууһаатылар, отон, сугун барыанньата баар буолла.

Биирдэ үһүөн тыаҕа отоннуу бардылар. Киэһэлик кэлэн истэхтэринэ ыттара эрдэ сүүрэн тиийэн, үүтээн диэки үрэр да үрэр.

" дьэ кэллилэр быһыылаах” - диэн хаайыылаах дьахталлар куттаннылар.
Марат кинилэри саһыартаан баран үүтээнигэр чугаһаата. Дружок түннүк диэки үрэр. Марат көрбүтэ түннүгүн туура тардан ылбыттар. Карабинын туппутунан үөмэн чугаһаата. Арай түннүгүнэн эһэ төбөтө былтас гынна. Дружокка ырдьыгыныыр. Марат төбөтүн кыҥаан ытан хабылыннарда. Эһэ иһирдьэ ньимис гынан мөхсөр тыаһа иһилиннэ. Марат күүтэ түһэн баран чугаһаан көрбүтэ, мөхсөрүгэр наара ороннорун тоҕута түһэн кэбиспит. Тыатааҕы сыппахтыы түһэн баран хамсаата. Ону тыынын салҕаары ытыалаата.

Галиналаах кирийэн сытан саа тыаһын истэн ытырыктата санаатылар. Санааларыгар түрмэттэн кинилэри көрдүү кэлбиттэр дии саныыллар. Сотору Марат кэлбитин көрөн үөрдүлэр.

Үүтээнтэн аарыма эһэни үс буолан нэһиилэ ороон таһаардылар. Көмөлөөн астаатылар. Сибиэһэй эмис эти амсайдылар.
Наараларын абырахтаатылар.
" Эһэни тыаҕа көрбөккө гынан баран, дьиэбит иһиттэн бултуурбут дьикти эбит" - дьахталлар сөҕөллөр.

– Дьахтар хаайыыта хайдах эбитий ? - Марат аһыы олорон ыйытар.

– Хайдах буолуой. Син биир эр киһи гиэнин соҕус курдук ини. Эмиэ “өҥнөммүт - түүлэммит” - дьахталлар бааллар. Бастаан бу Светаны буулуур этилэр - диэн кэпсиир Галина.

Тэбэ охсо сылдьан муоста сууйтараллара. Мин тулуйа сатаан баран көмүскэспитим. Хотуннара миэхэ түспүтэ. Күөлэһийэ сылдьан охсуспуппут. Мин оскуолаҕа дзюдонан дьарыктаммытым туһалаабыта.
Онтон ыла тыыппат буолбуттара.

– Онтон эн егерьдээн манна тугу гынаҕын, браконьердары тутаттыыгын дуо?

– Дьиҥэр браконьердар аһара манна кэлбэттэр. Бу эргин көмүс булбуттар, ону хостооһун үлэтэ барыахтаах. Ону чааһынайдар кэлэн хостооботторун курдук маныыбын.

– Массыына суола манна чугаһынан суох дуо?

– Тэйиччи баар.

– Ол диэки баран көрө сылдьыбыт киһи. Баҕар биир эмит үтүө санаалаах түбэстэр барсыа этибит.

Дьахталлар хаайаннар ыһык - өйүө ылан сарсыныгар, суол көрдүү бардылар.

Биноклунан үрэх хаспаҕын, хара сыырыттан көрбүттэрэ, аллараа икки массыына турар. Ханна эрэ тыраахтыр тыаһыыр курдук.

– Биһигини көрдүүр дьон буолбатах ини?- диир Галина.

– Суох. Көрдөххө көмүсчүттэр курдук. Тыраахтырдаахтар эҥин – диир Марат.

– Ол көрөн турдахтарына кэннилэригэр саа затвора тыаһаата. Көрбүттэрэ биир киһи кинилэри кыҥаан турар.

Үһүөннэрин саанан тирээн түһээйигэ аҕалла.

– Һок! Хайа бу киһи бултуйан кэлбит дии. Дьахтара диэн эҥинэ диэн - дьоно эҕэ дьаҕа буола түстүлэр.

Биир сулардыы бытыктаах киһи ынан кэллэ.

– Хантан кэллигит? Хайыы сылдьаҕыт?

– Мунан сылдьар дьоммут - Галина этэр.

– Эн эмиэ муна сылдьаҕын дуо? - Сулар бытык аны Мараттан ыйытар.

– Мунан.

– Эр киһи буолан баран тоҕо дьахталлары муннартыы сылдьаҕын ?! - диэн баран дьонугар эттэ. Онуоха үһүөннэрин маска кэдэрги кэлгийтэлээн кэбистилэр.

Кулуһун оттон көлө тула олорон, аһаатылар, арыгы истилэр. Уонна уку - сакы балааккаларыгар киирэн утуйдулар.
Билиэннэйдэр түүннэри оннук хоннулар. Тоҥон дьагдьайдылар. Күһүҥҥү халлаан суһуктуйуута, күн тахсыыта дьэ халлаан сылыйда. Сарсыарда көҥүлэ суох көмүсчүттэр, хомунан бардылар.

– Оттон бу дьону хайыыбытый? - тараҕай киһи ыйытар.

– Массыына кунгатын иһигэр хаайталаан кэбиһиҥ, кэлэн баран быһаарыахпыт! - Сулар бытык быһаарар. Үһүөннэрин урал массыына кунгатыгар киллэрэн, хатаан кэбистилэр.
Марат кыра түннүгүнэн көрдөҕүнэ биир киһини хаалларбыттар.
Сотору ол киһи ааны арыйан халыгыратта.

– Эй кэл таҕыс эрэ !- диэн Мараты ыҥыран таһаарда. Айаҕыттан арыгы сыта аҥылыйар.

– Ол бүүчээни бултуйдум. Ону сүлэн кэбис эрэ - диир. Марат көлө аттыгар тиийбитэ ыта Дружок сытар.

– Бу мин ыппын өлөрбүккүн дии! - Марат түһүөх курдук буолбутугар охранник саанан тирээтэ.

– Сүл диэтим. Дьоммут кэлэригэр эбиэт буһарыахпыт ! - Маратка быһах биэрдэ.
Марат бэйэтэ бүөбэйдээн улаатыннарбыт ытын, хаһан эмит сүлүөм диэн өйүгэр да суоҕа.
Бу Дружогуттан ураты

манна киниэхэ кимэ да суох. Ыта кинини хаста да, тыатааҕыттан быыһаабыта.
Арай аҕыйах күн иһигэр Светаҕа убанна, кыыс кинини сирэрэ биллибэт.
Ыты өлөрбүт ахыраанньык
массыынаҕа барда.

– Эй ол эдэр кыыс таҕыс эрэ манна ! - диэн Светаны таһаарда.

– Быһаҕыҥ хоппот. Бурууста аҕалыый - диир Марат. Онуоха массыына кабинатын иһигэр хасыһан игии таһаарда.
Маратка биэрээри чугаһаабытыгар ,атахха батары саайда.
Киһи сарылаабытынан саата туспа, бэйэтэ туспа күөлэһийдэ.
Марат илиитин кэдирги тарта.

– Света ол быаны аҕал эрэ - диэбитигэр кыыс аҕалан биэрдэ. Онуоха харыйаҕа кэдирги тардан, кэлгийэн кэбистэ. Урал массыынаны собуоттаан, быылы бурҕата турдулар.

Түҥкүр - таҥкыр суолунан бурҕатыы, массыына төһө сэлээркэлээҕэ биллибэт.

Ахыраанньык кэлгиллэн олорон ,дьонун ыҥыртыыр саҥата ой дуораана буолан эҥсиллэр.

Марат урал массыынаны ыытан иһэн, сиэркилэнэн кэннин көрбүтэ УАЗ игынан экк ирэтэн иһэллэр. Оллур - суолунан барбахтыы түһээт, массыынаттан ойон түһэн, маска хаххаланан карабинынан үстэ ытан субурутта. Үһүс ытааһыныгар көлүөһэҕэ табыллан, эстэн " паш!" гынна. Марат массыынаҕа олоруста. Үһүөн салгыы айаннаатылар. Куораттыыр трассаҕа чугаһаан баран сэлээркэлэрэ бүтэн, массыыналара бөтүгүрээн баран умуллан хаалла.
Сатыы хааман син трассаны буллулар. Таҥастарыттан, дьүһүннэриттэн эбитэ дуу , саа сүгэ сылдьарыттан эбитэ дуу биир даҕаны массыына тохтообот.
Ол иһин Мараттаах Галина саһан эрэн баран, Светаны суолга соҕотохтуу туруордулар. Биир микроавтобус уаз кэлэн хоруйа тэптэ.
Массыыналаах эдэр киһи кыыһы көрөн, эҕэ - дьаҕа буола түстэ. Онтон тыа быыһыттан, Мараттаах ,Галина тахсыбыттарыгар дьүһүнэ уларыйда.

– Эй! кимнээх
тэргитий рэкеттэргит дуо!?

– Суох. Бэйэбитин рэкеттээтилэр. Мин Егерьбин. Браконьердарга түбэстибит.
Чэ куоракка бара охсуохха - Мараттаах киирэн олорунан кэбистилэр. Киһилэрэ хап сабар, иннин диэки айаннаата.
Суолга соҕотох кырасабысса тохтото турарын көрөн, туормастаан хачыгыраппыта, мэктиэтигэр түннүгэр төбөтүнэн " лос!" гына саайбыта.
Билигин өрүкүйбүтэ ааһан саҥата суох айанныыр.

Киэһэлик куоракка кэлэн түстүлэр. Гостиницаҕа хонон баран, сарсыарда Марат Галиналаах Светаҕа үрдүлэригэр кэтэллэригэр, таҥас атыылаһан биэрдэ. Уонна үһүөн үс аҥы дьылҕалара хайдах буолара биллибэккэ тарҕастылар.

Марат Светаны “үс ый срогуҥ хаалбытын ситэри олор. Уонна хаайыыга туох буолбутун барытын кэпсээ. Мин эйигин күүтүөм " - диэн тылыгар киллэрдэ. Света Марат илиитин ыга тутан, ууламмыт хараҕынан көрдө. Марат киниэхэ үлэтин нүөмэрин, адрыһын биэрдэ.
Галина эмиэ баран билинэр буолла.

Марат үлэтин

тэрилтэтигэр тиийэн, көмүсчүттэр тустарынан кэпсээтэ. Утарыласпытын тутан хаайа сылдьыбыттарын, кинилэртэн күрээбитин эттэ. Хаайыылаахтар тустарынан эппэтэ. Үлэҕэ кэтэр форма таҥаһын саҥаны биэрдилэр. Тэринэн бөртөлүөтүнэн көттүлэр.
Үөһээттэн түһээйилэрин булан көрдүлэр. Рупорынан саҥардылар.
Бэриниэх быһыылара көстүбэт.
Саатар бөртөлүөт түһэр дэлээнэ да суох буолан, кыра алааска түһэргэ күһэлиннилэр.
Бөртөлүөттэн уонча буолан түстүлэр.
Үксүлэрэ калашников аптамааттаахтар.
Марат били ытын Дружогу ыппыт киһини бултаһар санаалаах.

---

Галиналаах Светаны тиийбиттэригэр тута түрмэҕэ хаайдылар. Хата начальниктара, силиэдэбэтэллэрэ уларыйбыттар эбит. Хаайыыттан туох сылтахтан күрээбиттэрин кэпсээтилэр. Кыргыттары омук сиригэр атыылыылларын эппиттэрин чинчийиэх буоллулар.

Түрмэҕэ Галиналаах Светаны ,тус туспа хаамыраҕа сытыарбыттара .
Света бастаан соҕотох сыппыта. Онтон биир түөрт уонуттан тахсыбыт саастаах, дьахтары киллэрдилэр.
Кэпсэтэн билсибиттэрэ ол дьахтар эрин быһахтаабыт.
Фрося эрэ иитиэх уолун, ол эбэтэр Фрося бастакы эриттэн уолун, итирдэҕин аайы кырбыыр буолбут. Бэйэтин икки оҕотун тыыппат.
Уон үс саастаах уола тулуйа сатаан баран, швабраны харбаан ылбытыгар, былдьаан ылан түҥнэри дайбаан түһэрэн баттаан сытан хабырҕалаабыт. Фрося ааттаһан элэ была тылын этэ сатаан, тардыалаабыт да истибэт. Уола кэнники сирэйэ көҕөрөн, хараҕын тиэрэ - маары көрөн барбытыгар ыксаан ,куукуна быһаҕын харбаан ылан көхсүгэ сырбаппыт.
Уонна милииссийэни ыҥырбыт. Киниэхэ биэс сылы биэрбиттэр.

– Онтон эн туохха түбэстиҥ ?- Фрося Светаттан ыйытар. Онуоха барытын кэпсиир.

– Зонаттан күрээн эҥин.. дьэ сүрдээх сырыылаах эбиккин. Хаайыы олоҕун туһунан сырдатыаҥ буолаарай? - Фрося саҥа түбэспит киһи билиэн баҕарар.

– Туох үчүгэйэ кэлиэй. Син хаайыы, хаайыы курдук.

– Дьахтар гиэнэ эр киһи хаайыытыттан арыый сымнаҕас ини.

– Дьэ билбэтим. Сороҕо баҕар буолуо.

– Милиис
сийэлэрэ эр дьон дуо?

– Дьахталлар эмиэ бааллар.

– Аһаталлара хайдаҕый? Кыратык сырдатыый.

– Аһаталлара уу ньамаан, бурда хааһы буоллаҕа. Тулуйан сииргэр эрэ тиийэҕин. Отучча киһилээх отделениеҕа биир туалет, биир умывальник баар. Аҥардас онно уочараттыырга ардыгар охсуһуу буолар.

Сорох камераҕа сүүрбэччэ киһилээх, онно бэйэтигэр туалеттаах. Онно хойууҥ, убаҕаһыҥ кэлэн ыксаатаххына даҕаны биир эмит блатная аһыы олорор кэмигэр, чэпчэтиммэккин.

– Дьэ эрэй - муҥ олох буолсу ! - Фрося санаата холлор.

– Хаайыы диэн оннук буоллаҕа. Чэпчэки буоллаҕына буруйу оҥоруу элбиэ.

– Оттон туоҕу үлэлэтэллэр?

– Сыахха таҥас тигэҕин.

– Төлүүллэр дуу?

– Кэппиэйкэ буоллаҕа. Буфеттан шоколад

ылан сиигин ,сок иһэҕин табаххын атыылаһаҕын. Дьахтар туттар тэрилин. Ону кытта ыйдааҕы хамнаһыҥ бүтэр - Света Фросяны аһынан, манабыллар күүһүлүүллэрин, ардыгар омук сиригэр атыылыылларын кэпсээбэтэ.
Фрося ийэтэ суох хаалбыт оҕолорун, хаартыскаларын көрөн ытыы олордо. Хаайыы эрэ харахтаныам, түрмэҕэ эрэ түбэһиэм дии санаабатаҕа. Барыта чыпчылҕан түгэнэ буолбута.

– Фрося санааҕын түһэримэ, үрдүкү суукка үҥсэн көр. Үчүгэй адвокатта бул. Эйигин кыра оҕолордоох диэн бэйэни көмүскэнии курдук, условно хаалларыахтарын син - диэн баран төбөтүн имэрийдэ. Фрося ким эрэ аһынна диэн эмиэ ытаан мэрбэҥнээн иһэн, ханнык эрэ быыһанар суол кылам гыммытыгар, хараҕа арыый сырдаата. Мэрбэҥниир уоһа мичээргэ кубулуйуох курдук буолла.
Хаамыра аанын чуолҕана аһыллан кыыкынаата. Тимир миискэлэргэ перловка хааһы, иккилии быһыы килиэп, чэй биэрдилэр.
Света үөрүйэх муҥутаан сыа сым курдук, сиэн ньэмээритэн кэбистэ. Фрося сиргэммиттии сирэйин мырдыччы туттар.
Олох киһини эрийэн мускуйан, бүтэһигэр барыга бары үөрэтэр. Холобура Света баанҥа куһаҕан дьону кытта алтыһан үлэлиэн иннигэр, кырасабыссалар күрэстэригэр миэстэлэһэ сылдьыбыта. Ол кэмҥэ ама маннык кэрэ бэйэлээх кирдээх миискэттэн, мааны дьон ыта сирэр хааһытын сиэн ньэмээритэн кэбиһиэ диэн, киһи өйүгэр баппата. Хаайыы олоҕо аҕыйах да кэмҥэ оннук үөрэттэҕэ. Онтон бу сиргэммиттии туттар Фрося, холобура түбэһэн, зонаҕа барар түгэнигэр эмиэ үөрэниэ турдаҕа. Онно аны итинник хааһыга ботуччу түбэһэр, саарбах буолуон син. Оо, олох олох …киһини хайдах эрийэн - мускуйан тургутан көрбөтөҕө баарай!

**

Оттон Галина сытар камератыгар атын көстүү этэ. Икки итирик дьахталлары киллэртээн баран ,хатаан хачыгыраттылар. Саҥаларыттан иһиттэххэ быстах кэмҥэ түбэспиттэр. Галина бастаан утаа айманалларын иһин ,кулгааҕын сабы бүрүнэн сыта сатаата.

– Ээй тур эрэ доо! - диэн суорҕанын хастыы тартылар. Туран истэн олоро түстэ. Нуучча дьахталлара маатырылара диэн сүрдээх буоллаҕа. Кими эрэ үөхсэллэр ол быыһыгар милииссийэлэр хаарылыннылар.
Кэнники отой да Галинаны туалет бүтүөнүн, бүөлүү олор сыта кэлэр диэн турдулар. Бу сырыыга Галина тулуйбата. Биирдэстэрин баттаҕыттан умса тардан тобугунан лигийэн биэрдэ. Иккиһи атаҕыттан тардан, наараттан соһон түһэрбитэ, кэтэҕэ муостаҕа титирии түстэ.

Хаамыра аанын кыра төгүрүк чуолҕанынан, өҥөйөн көрөн турбут охранник киирдэ. Дьэ кинилэр кырбаммыт саҕа буолан үҥсэ тоһуйдулар.

– Ити диэн кыра буоллаҕа. Бэйэҕит да уутааҕар чуумпутук туттан олоруҥ. Милииссийэни үөхсүбүккүтүгэр эбии таһыллыаххытын баҕараҕыт дуу? - диэн дубинканы

ыараҥнатан көрдөрдө. Дьахталлар дьэ саҥалара хам барда.

Светаны кытта Галинаны биирдиилээн ыҥыран доппуруостаатылар.
Сарсын сыппыт хаайыыларын начаалныгын Калмыгины кытта көрүһүннэриэх буоллулар.
" Дьэ хайдах буолар” диэн Света санааҕа ылларда.
Салыҥнаах балык курдук киһи, хараҥа дьыалаларыттан халтырытара дуу. Суор суор хараҕын оҥпот. Онон суут кинини өйүөн син .

Мараттаах бөртөлүөттэн түһээт ,тыа устун хааман тиийэн, көҥүлэ суох көмүсчүттэри төгүрүйдүлэр. Аптамаатынан сиирэ халты ытыалаабыттарын кэннэ бэриннилэр. Хапкаас омуктара эбит. Хандалы кэтэрдэн илдьэ бардылар.

Марат үүтээнигэр эмиэ соҕотох хаалла. Светалаах кэлиэхтэрин иннинэ манна, түҥ тыа дойдуга соҕотоҕун син тэһийэн үөрэммитэ этэ. Билигин хайдах эрэ барыта дьэки курус буолбут. Таҥара киниэхэ туох эрэ күндүнү бэлэхтээбитин, сүтэрбит мүччү туппут киһилии нааратыгар умса түһэн сытта. Светалыын ханна хайдах кэпсэппиттэрин тиийэ саныыр. " Күрээбиттэригэр хас сылы биэриэхтэрэй?" диэн санаа үүйэ - хаайа тутар. Марат арбы - сарбы буолан туран таһыгар таҕыста. Санаатыгар дружога кулгааҕын ньылатан, кутуругун куймаҥалатан кэлиэх курдук да иһийбит тыа мэлдьэһэн кэбиһэр. Арай ханна эрэ бөрө улуйара иһиллэр. Суор таҥалайын таҥсынар.

---

Хаамыра аана аһыллан халыгыраата. Светаны конвойдаан следовательгэ иттилэр.
Киирбитэ кинилэр олоро сылдьыбыт, ол эбэтэр күрээбит хаайыыларын тойоно Калмыгин олорор. Түөһүн мөтөтөн киэптээн даххаһыйара ханна да суох буолбут. Кута - сүрэ тостубут көрүҥнээх. Сотору аны Галинаны киллэрдилэр. Галина киирээт да Калмыгины үөҕүстэ.
" Мразь! Бэйэҥ буруйгар түрмэҕэ түүнүгүрүөҥ! Хаайыыга сытыйыаҥ! Силлибэт сиргиттэн ылларыаҥ ! " - диэн кууруссаҕа түһээри гыммыт элиэ курдук сараччы туттан, баттаҕар түһэн эрдэҕинэ тохтоттулар.
Калмыгин хараҥа дьыалатын эрдэ сэрэйэр эбиттэр да, бу диэн көрбүт- истибит, үҥсэр киһи суох буолан хаалан испит. Билигин икки кэрэһит баар буолан сууттанар буолла.

Доппуруос кэннэ Галинаны хаайдылар. Света дьыалатын иккистээн көрүөх буолбуттар. Тоҕо диэтэххэ баан дьонун сорохторун ыган -түүрэн силиэстийэлии, сылдьаллар эбит. Онон Светаны ханна да атын сиргэ барбат гына диэн мэктиэлэтэн, илии баттатан баран суутугар диэри ыыттылар. Дьиэтигэр тиийбитигэр дьоно соһуйдулар, биллэн турар үөрэ - көтө көрүстүлэр.
Адвокат ыларыгар дьоно харчыта суох олороллор эбит. Ол да буоллар онтон - мантан бөрөөн - сөрөөн аҕыйаҕы буллулар.

Кыыстара баанҥа үлэлээн сыаналаах таҥас, күндү көмүс киэргэл ылбыта да биллибэтэҕэ. Наай гыннар бырааттарыгар, балыстарыгар көмөлөһөрө. Ол оннугар атын үлэһиттэр,

массыыналара эҥинэ диэн сүрдээх этэ. Биллэн турар кыыстарын балыйдахтара.
Света суунан - тараанан, парикмахерскайга бүрүчүөскэтин оҥотторон тупсан хаалбытын, оннооҕор силиэдэбэтэл сөҕө сонургуу көрдө. Биллэн турар хаамыраттан тахсыбыт кыыстан атын буоллаҕа.

Света Маратын саныыр. Суута этэҥҥэ ааһан босхолоноро буоллар, киниэхэ барыа этэ. Төһө да ниҥсик сыттаах, сииктээх сороҕор аһара итии эбэтэр тымныы үүтээҥҥэ да буоллар, Мараттыын сылдьыбыт кэмнэрин дьоллоох түгэнинэн ааҕар.
" Света эйиэхэ хас да сылы биэрдиннэр, син биир күүтүөм “диэн Марат сиигирбит хараҕынан сайыспыттыы көрөн хаалбыта. " Эрэйдээҕим билигин түҥ тыаҕа, собус соҕотоҕун олордоҕо. Саатар ытын Дружогун ытан кэбиспиттэрэ” - Света Маратын санаан үөһэ тыынар.
Биир эдэр адвокаты биэрбиттэрэ, ыҥыран ылан кэпсэттэ.
Дьыалатын көрдө.
Света тылынан эмиэ барытын кэпсээтэ.

" Үлэҕэр ол эбэтэр көмүскүүргэр төһөнү көрдүүгүн? " - кыыс албакааттан ыйыппыта, кини харчытыттан икки төгүл элбэх эбит. " Уаай миэхэ ити эппит сыанаҕыттан аҥара эрэ баар " - диэн Света эппитигэр. " Оттон хайдах эрэ кэпсэтиэ этибит буоллаҕа" Ресторан, гостиница эҥин диэн, эрдэттэн хараҕынан кыыһы " сыгынньахтыы олорбут эдэр албакаат , онон манан ханарытан, эргитэн эттэр даҕаны кыыһы
ылыннарардыы көрбөхтүүр, сыстаҥныыр.

Галинаны срогун эппэккэ, хаалбыт сылын олорорго диэн уураахтаан, эмиэ зонаҕа иттилэр. Хаайыыттан күрээн баран, бэйэлэрэ кэлэн билинэн, тыллаабыттара арычча чэпчэтии төрүөтэ буолбут.Галинаны атын дьахтар хаайыытыгар этаптаатылар. Калмыгины буруйун боруостуур гына ,эмиэ сууттаан болдьох биэрдилэр.
Галина этаптанан кэлбит зоната, арычча аҕыйах киһилээх. Аһаталлара арычча үчүгэй, ыраас чэбэр хаайыы эбит. Хаайыыга учууталлар, быраастар, институт дириэктэрэ. Тэрилтэ, банка хотуннара тиийэ бааллар. Үбү - харчыны уҥа хаҥас эргитээһиҥҥэ, куорҕаллааһыҥҥа элбэх буоллаҕа. Судаарыстыба үбүн бэйэҕэ туһанары, билиэхтэрэ суоҕа диэн аһара үлүһүйүү ,ол сылдьан түбэһии. Ким эрэ арыгылаан баран өйдөммүтэ, ыар буруйу оҥорбут буолуо. Онтон кэмсинии кэмиринии. Дьылҕаҥ соһуччу үөйбэтэх - ахтыбатах өттүгүттэн түҥнэрэн, хаайыы харахтаммыттарын, хандалы кэппиттэрин билбэккэ да хаалаллар. Балыырга, угаайыга да түбэспиттэр да бааллар.
Аан дойдуга араас дьон баар. Ханан да кыырпах да кир сыстыбатах, күөх оту тосту үктээбэт, сытар ынаҕы туруорбат килбик кыыс дии санаабытыҥ өлөрүөхсүт буолуон син. Ардыгар киһи дьиктиргиэн иһин, хаайыыттан тахсыахтарын баҕарбат да дьон баар буолаллар эбит. Бука барар сирдэрэ баҕана үүтэ, кэлэр сирдэрэ кэлии үүтэ буолбут

дьон ини.

Этэрээтигэр Галинаны саҥа түбэспит дииллэр быһыылаах. Сэнээбиттии көрөллөр. Үс блатная өҥнөөх дьахталлар кэлэн ыктылар түүрдүлэр. Кинилэргэ нолуок харчы төлүөхтээҕин биллэрдилэр.

– Мин кимиэхэ да иэһим суох төлөөбөппүн !– Галина холкутук эттэ. Ону сөҕө көрдүлэр. Атын хаайыылаахтар туох эрэ “тыас” тахсаары гынна диэбиттии муһуннулар.

– Төлөөбөт буоллаххына эйиэхэ куһаҕан, ыарахан олох саҕаланыаҕа! - диэн баран биирдэстэрэ ытыһынан сирэйгэ биэрбитин, илиитин харбаан ылан, эрийдэ уонна умса анньан, орон тимиригэр хабарҕатынан сыһыары аста. Кэнниттэн биир дьахтар Галинаны , баттаҕыттан харбаан тиэрэ тардан түһэрдэ.

– Охсуһар буоллаххытына, биир бииргэ охсуһуоххутун! Тоҕо көмөлүүгүт !!- диэн көрөөччүлэр араардылар.

– Чэ эрэ оччоҕо мин киириэм! - диэн үһүс дьахтар сутуругун туттан охсуһаары тэйиэккэлиир.
Галина оннук бэйэлээх охсуһа үөрэммэтэх буолан, илиитинэн мээнэ далбаатана сылдьан, утарсааччытын тарбаҕынан хараҕын талбы таарыйда. Көрбөт буолбутугар баттаҕыттан харбаан умса тардан, билэрдии тобугунан сирэйгэ тэбиэлээтэ. Көхсүгэ охсуолаата, ойоҕоско тэбиэлээтэ. Биирдэһэ бэринэн ааттаһар аакка түстэ.

Киэһэ буолан утуйаары сыттылар. Галина сэрэххэ утуйбакка сытта. Онтон нухарыйан эрдэҕинэ, ким эрэ сыттыгынан сирэйин сабы баттаата. Тыына хааттаран мөхсөн тилигирэттэ. Онтон илиитин иминэн тумбочкаттан тимир куруусканы харбаан ылан охсубута. Баттыы сытааччы чэчэҥэйгэ табыллан, орон нөҥүө суулунна. Галина иирбит киһилии сарылаабытынан ,куруусканан төбөҕө сырбаталаата. Хаана тыкпытын кэннэ тохтоото. Айдааны истэн надзиратель киирэн уоту уматта.

Сарсыныгар Галинаны аҕыйах күн карцерга хаайдылар. Тахсыбытын кэннэ дьэ ким да өрө көрбөт буолбут. Кини ханнык да саҥа олоро киирбит буолбатах. Эрдэ олорбут. Хаайыыттан тыанан күрээн,
эбиитин хаайыы начаалныгын сирэйин таһыйбыт - диэн эбэн - сабан, сүрдээн - кэптээн кэпсээбиттэр. Ону истэн сөхпүттүү көрөллөр. Кэнники киниэхэ чугаһаан билсэ сатааччы да элбээтэ.

---

Марат биир сарсыарда туран таһырдьа тахсыбыта, кыраһа хаар түспүт. Били кини аһатар тииҥэ суола хаалар буолбут. Туох эрэ хачыгыраабытыгар көрбүтэ, тииҥэ үүтээн үрдүгэр чэрэллэн олорор.

– Үтүө сарсыарданан доҕор!- килиэп хоруоскатын таһааран биэрдэ. Ытыстан ылан аһыыр буолбут.
Марат сарсыарда тахсан дорооболоһоро бу тииҥчээн эрэ баар. Манна уонна саҥа таһааран кэпсэтэрэ кимэ да суох. Оһоҕун оттон чэйдээн баран, маһа баар да буоллар. Чугастааҕы куруҥнары эрбии барда. Дружба - 4 эрбиитин сүгэн хаамта. Мас охторон эрбээри турдаҕына биир тыатааҕы үөмэн истэ. Дружба тыаһаатаҕына саараан тохтуур. Арбай быыһыгар киирэн саһан манаан олордо.

(Салгыыта суруллуо)

---

Аудиота