Аудиота:

1974 ыам ыйа. Военком:ханныкка сулууспалыаххын баҕараҕыный? - ракетнайга. - эн “Ураган” диэн тягач водителигэр учебкаҕа барыаҕын. Союз соҕуруу уһугар. 11.05.74, 16.00 чааска военкомаакка кэлээр. Итэҕэйбэтим да буоллар ийэм, аҕам бастакы тиэхиньикэ үлэһиттэрэ. Мин да сатыыр буолуохтаахпын, дии санаабытым. Дойдубунан эргийэн Улуу Эбэбит мууһунан сатыы туораан болдьоххо кэллим. Арай параднай, летнай формалаах офицер баар. Эн табылынныҥ, маннык буолуоҥ, барсаҕыҥ диэн буолла. Газ 66 сабыылаахха олорон балай да айаннаан колючай боробулуохалаах кпп киирэн түстүбүт. Манна 2 сыл сулуусбалыаҕын диэн буолла. Баара суоҕа Покровскай тракт 7км эбит. Мин ырааҕынан эргийэр санаалаах киһи хомойдум аҕай. Сатахха караулка аттыгар турар саллааттар хаһыытаһаллар. Ити күөхтэйи биһиэхэ аҕал, кэһэтиэхпит. Туох аатай? 60нус сыллар диэки маҥнай космоска көтүү саҕана тэриллибит режимнэй чаас эбит. Москва, Питер, Казахстан, Казань, Челябинской эргинтэн анал техническэй үөрэҕи бүтэрбиттэр ыҥыраллар эбиттэр. Үрдүк үөрэхтээх саллааттар, Вьетнам сэриитигэр сылдьыбыт эпписиэрдэр бааллар. Ол неразглашении илии баттаппыттара. Киинтэн быһаччы салаллан бэрээдэк кытаанах этэ. Ол саҕана космонавтар сотору-сотору көтөллөрө. Ол аайы боевые работы диэн буолара. Эҥин спутник куйаарга тахсара элбэх. Кистэлэҥ элбэх станция, оборудование, ракетнай эписиэрдэрэ элбэхтэр. Миигин соҕотохтуу Ленинскэй хоһу оҥоттороору сакаастаан ылбыттар. Яху 2 курска үөрэнэ сылдьаммын ыҥырыллыбытым. Кырааскабыт, онтубут мантыбыт баар. Онон штабка хостоохпут. 3 хос колючкаттан дойдугар да буолларгын быкпаккын. Ол куһаҕан. Баанньык өрөмүөнүнэн биир күн залог баанньыгар илтилэр. Дьон суоҕун тэҥэ. Болдьоспуттар быһыылааҕа. Арай 2 сахалар миэхэ харчы биэрдилэр. Пиибэ атыылыыллар онтон ылаҥҥын ис диэн. Мин уолаттардыын иһиэхпит диэн хас да кружканы ыллым. Арай эмискэ патруль кэлэн тараччы тутан ылла. Сонно эппиһиэр харабыллаах төнүннэрдилэр. Ротнай уонна политрук обработкалаатылар. Кииҥҥэ биллэрдибит чп дииллэр. Ротаҕа диэмбэллэр нэрээккэ уктулар. Кэлээт Итириккин, биһиги 2 сыл хааппыланы да иһэ иликпит диэн күнүүлүүллэр. Биирдэ арай көрдөхпүнэ сорохторго гимнастеркаларын көхсүгэр хонохторун Анныттан туора дьураалаахтар. Мин эмиэ өтүүктэнэр кэммэр анньан кэбистим. Дьэ эмиэ айдаан бөҕө буолан ааста. Дембеллэрин бэлиэлэрэ эбит. Онтон аны биир казаҕы дуу, узбегы дуу кытта кыайан нууччалаабакка иди на х.. Диэн кэбистим. Дебели посылаайдаан кэбиспит диэн кырбанным эҥин. Бары муос тоһута сатыыр курдук буоллулар. Тос - мааспын биэрээри.

Ол кэмҥэ сыал ытыыта буолла. 16лаахпар охотбилет ылбыт эрдэттэн Бульчут этим. Бастакы ытыыбын Вьетнам сэриитигэр сылдьыбыт эппиһиэр хайҕаата. В центре десятки, как по циркулю точно-диэн. Ытыыга уонна саахымакка, дуомакка инники этим. Баһыйтарыахтарын төрүт баҕарбаттар. Снайпер аатыра сылдьарбын биир саҥа кэлбит старлей эпписиэрдэр тиэрдэригэр илдьэ барда. Бэстилиэтинэн төһө ыттарбын билээри. Киирэн хараҕым аһыллан хаалла. Сыал бу баардыы үчүгэйдик көстөр. Инники ыппыттар аҕыйах очкону ылаллар. Ээ, кылгас буолан кыра да хамсааһыны билинэн кый бырах буулдьата барар эбит. Онон олох холкутук, чыыбыспын төлө тардыы бар прицелим хайаан да сыалга туруохтаах эбит диэн оҥорон көрдүм. Ытар позицияҕа киирэн бэстилиэппин өндөтоорү гынан истэхпинэ таһырдьаттан 2 подполковник сыал ытаары киирэн кэллилэр. Штаб начальнига Шапкарин “бу саллаат занятияга сылдьыбакка манна тоҕо сылдьарый, марш туда” - диэн үүрэн ыытта. Тыа киһитэ муҥкукпун. “хаһы ыларбын көрбөккүт дуо” - диэх баар эбит. Кэлин баахтаҕа күөн былдьаһыы кэтэх өрүттээҕин билбитим. Онно кырдьаҕас бөрө, кадровай эппиһиэр мин кэннибэр хаалан күлүүгэ барыахтааҕын куотуммут эбит. Тас көрүҥүм хачаайыбын, аны ачыкылаахпын астымматтара да буолуо. Ол гынан сыл буолаат “дед” диэн бигэ аат иҥмитэ. Ол иннинэ биир мучумааҥҥа түбэһэ сылдьыбытым. Дембел альбома өҥнөөхтөр оҥоттороллор. Биир сыралҕаннаах итии күн төбөм ыалдьан хотуолаатым. Санчааска ыыттылар. Ытыс муҥунан эмп биэрэн иһэртилэр. Тута ааһан хаалла. Ол эрээри Санчааска уктулар. 2 медик сержант үөрэллэр аҕай. Нэдиэлэ буолан альбомнарын киэргэттим. Испиир истибит. Эн манна өр сытан больдоххун кылгатыаҥ дииллэр. Тэһицбэккэбин сарсыҥҥытыгар күрээн хааллым. Дьонум сибээс бөҕө эбит. Өстүйэннэр “кэһэтиҥ” - диэбиттэр. Дьэ миигин үргүлдьү нэрээттэн нэрээккэ ыыттылар. 4 эрэ чаас утуйаҕын. Онон уун мунньуллан сылбаахы буолаҕын. Биирдэ ол саллаҥнаан иһэн медик сержаммын көрүстүм. Ну как? Службу понял? Санныбын таптайар. Салҕыы ротаттан Ротаҕа көһөрө сылдьыбыттара. Сорох эпписиэрдэр сөбүлүүллэр этэ. Служба бэрткэ барбыта. 4 бэлиэ күҥҥэ аспыт тупсара. Сөмөлүөт суох да буоллар погоммут халлаан күөҕэ Авиация, космонавт күнүн бэлиэтиибит, ракетные войска стратегического назначения(спутник оҥорон ханна баҕарар түһэрээри, звёздные войны күрэххэ), день СА. Горбачев саҕана космические войска диэн ааттаммыт этэ. Уонча сыллааҕыта Восточнай космодромҥа көһөрбүттэрэ. Хааччыллыы өттө олох үчүгэйэ. Таҥас сап, усиленное северное питание эҥин. Бүтэрим саҕана “биһигини кытта соҕуруу баран үөрэн” диэн хас

да сиргэ ыҥыра сылдьыбыттара. Манна таах хаалыаҕыҥ диэн. Кэнэн эбиппин. Салҕыы билсэр суох. Син Москваҕа, Питергэ кэлин сылдьыталаабытым. Эпписиэрдэр да кэлэ сылдьаар дииллэрэ. Биирдэ суохпар дьиэбэр биир массыына саллаат эписиэрдээх кэлэ сылдьыбыттара. Ракетанан устан Суоттуга кэлэн түһэн кэпсэппиттэр. Билэр убай суоппар тиэйэн аҕалбыт. Ол мин олорор сирбин көрөөрүлэр. Сулуусбалыыр кэммэр элбэҕи билбитим-көрбүтүм. Кэлин биллибитинэн ракеталар ступеннэрэ наар манна түһэриллэр сылдьыбыттар быһыылаах. 12 хас подземнай ядерка оҥоһуллубут. Сир баайын хостооһунугар туттуллубут сүлүһүннээх ууну хаайар холлороон оҥороору диэн сылтаҕынан. Олортон Кратон, Кристалл авариялааннар тохтоппуттара. Ити биллибитинэн. Ол кэмҥэ кыһын олус тымныйталаабыта. Төрөөбүт сирбит тыйыһыгар эбии хаттаҕым. Кыраһа