Сахалар былыр-былыргыттан бэйэлэрин тылларын иччилээх уонна кистэлэҥ күүстээх диэн ааттыыллар. Баай тыллаах уонна тыл күүһүн сатаан туһанар талааннаах дьоннор итини дириҥник баһылааннар бэйэлэрин уус-уран айымньыларыгар киэҥник туһаналлар. Тыл күүһэ ордук чаҕылхайдык хоһоонунан этиллэр уус-уран айымньыларга арыллар. Итини тэҥэ олоҥхоҕо уонна оһуохайга тыл күүһэ элбэх киһиэхэ бииргэ холбуу дьайар уратыланар.
Кэнники кэмҥэ оһуохайдааһын киэҥник сайдан саха тылын күүһүн үгүс оһуохайдааччылар бэйэлэринэн билэллэр. Дорҕооннорунан талан наардаммыт оһуохай тыллара биир тэҥ хамсаныылары кытта дьүөрэлэһэннэр киһини угуйар, киһиэхэ эбиискэ эрчими биэрэр уонна оһуохайдааччылары барыларын бииргэ ситимниир, күүркэтэр курдуктар.
Ити аата тыл хайдах киһиэхэ дьайарый? Маны быһаарарга киһи тылы хайдах көрүҥнээхтик билэриттэн саҕалыахха:
—Аан маҥнай тыл саҥарыллыытын күүһүнэн киһиэхэ иҥэн киирэр. Тылы төһө күүстээхтик, дьиппиэнник уонна түгэхтээхтик саҥарыллар даҕаны оччонон истэр киһиэхэ дьайар күүһэ улаатан иһэр.
—Тылга иҥэн сылдьар бэйэтин суолтата дьон өйүгэр киирэн, ол суолтатын курдук өйдөбүлү хаалларар.
—Тыл дорҕоонноро хайдах иһиллэннэр киһи өйүгэр түһэллэриттэн тутулуктанан тыл өйдөбүлэ күүһүрэн, суолтата уларыйан биэрэр.
—Этиллэр тыллар дорҕооннорун дьүөрэлэһиилэрэ бэйэ-бэйэлэригэр сөп түбэстэхтэринэ тыллар күүрэннэр өйдөнөллөрө эбиллэн иһэр. Айылҕаттан айдарыылаах талааннаах дьоннор тыллар дорҕооннорун сөптөөхтүк дьүөрэлэһиннэрэн, наардаан саҥардахтарына тыллар ураты күүһүрэллэр уонна иччилэнэллэр.
Маннык быһаарыыга бары тылынан уус-уран айымньылар төрүттэрэ олоҕуран айыллалларын тыл үөрэхтээхтэрэ сатаан туттаннар, тупсаҕайдык иһиллэр айымньылары айаллар. Кинилэр ордук хоһоонунан этиллэр уус-уран айымньыларга тыллар күүрүүлэрин сатаан туһаналлар. Биһиги быһаарыыбытыгар итини сөп эбит диэтэхпитинэ, тыл күүһэ дорҕоонноругар баара чуолкайданар. Ол аата ханнык тылга, ханнык дорҕооннор баалларыттан уонна олор бэйэ-бэйэлэрин кытта сөптөөхтүк дьүөрэлэһэллэриттэн тутулуктанан тыл киһиэхэ дьайар күүһэ уларыйан биэрэн иһэр эбит.
Итинник быһаарыыга олоҕуран саха омук төрүт тыллара ханнык дорҕооннортон үөскээбиттэрин чуолкайдыаххайыҥ. Бу тыллары наардыырбытыгар омук өйүгэр-санаатыгар уонна итэҕэлигэр сыһыаннаах тыллары хомуйуоҕуҥ.
Саха омук маннык өйдөбүллэргэ сыһыаннаах төрүт тыллара барылара “а” уонна “и” дорҕооннортон саҕаланар тыллар буолар эбиттэр. Ол иһин бу икки дорҕооннору саха итэҕэлин төрүт дорҕооннорунан ааттыахха сөп.
Ордук сахаларга “и” дорҕоон улахан суолталаах. Бу “и” дорҕоонтон

саҕаланар тыллар саха киһитин өйүгэр-санаатыгар быһаччы дьайар аналлаахтар уонна омук төрүт итэҕэлин кытта ситимнээхтэр. Холобурун ыллахха: иччи, итэҕэл, ийэ, иэйиэхсит, илбис, илгэ, ил, иирбит, итирбит уо. Д. А.
Онтон, “а” дорҕоонтон тахсар тыллар ордук саха омугу күүһүрдэр, эрэллээх, бэриниилээх буоларга ыҥырар суолталаахтар уонна эмиэ итэҕэли кытта ситимнээхтэр. Холобур: андаҕар, аҕа, айхал, айыы, айыыһыт уо. Д. А.
Саха омук олус былыргы төрүттээх омук буолара чуолкайданан турар. Ордук ол иһин саха омук төрүт тыллара уһун үйэлэргэ чочуллан ураты күүстээх уонна иччилээх буолбуттар. Ол иһин тыл иитэр уонна үөрэтэр күүһүн табатык туһанар наадаҕа былыргыттан аналлаах өйдөбүллээх тыллары бэйэлэрин суолталарынан туһаннахха ордук туһалаах буолуоҕа. Оччоҕуна, тыл бэйэтин суолтатыгар дорҕооннорун эбии өйдөбүллэрэ эбиллэннэр ордук өйдөнүмтүө уонна ылынымтыа буолаллара быһаарыллар.
Биһиэхэ кэнники үйэҕэ үгүс саха оҕолоро бэйэлэрин төрөппүттэрин аанньа ахтыбат уонна убаастаабат буоллулар диэн төрөппүттэр айманаллар. Кинилэр бэйэлэрин оҕолорун иитиигэ уонна үөрэтиигэ саха омук төрүт тылларын ытыктабылга иитэр суолталарын туһамматтар эбит.
Оҕолор кыра эрдэхтэриттэн төрөппүттэрин ытыктабыллаахтык “ийээ” уонна “аҕаа” диэн ыҥыра үөрэннэхтэринэ, кинилэр өйдөбүллэригэр төрөппүттэрэ иэйиэхсити уонна айыыһыты кытта эҥэрдэһэннэр, кинилэргэ тэҥнэһэр өйдөбүллэнэллэр. Ол иһин оҕолор төрөппүттэрин ордук убаастыыр уонна ытыктыыр буола улааталлар. Ханнык баҕарар төрөппүт киһи оҕото улаатан өйдөөх-санаалаах бастыҥа уонна көрүҥнээх үтүөтэ буолуон баҕарар. Итинник сыалы ситиһэргэ оҕо аан маҥнайгы саҥарар тылыттан: “Ийээ”, — диэн иэйиэхситтэн төрүттээх тылтан саҕалаан утумнаахтык дьарыктаныахха наада эбит. Дьиэ иһигэр иэйиэхсиккэ сыһыаннаах “ийэ” диэн тыл элбэхтик иһилиннэҕинэ, дьиэни-уоту араҥаччылыыр Иэйиэхсит таҥара чугас сылдьыаҕа уонна кыаҕа баарынан көмөлөһүөҕэ.
Биһиги бэйэбит туспа омук буоларбытын билинэн, омукпут төрүт тылларын харыстыырга билиҥҥиттэн күүскэ турунуоҕуҥ.
Кэлэр үйэҕэ биһиги сахалар “ийэ” уонна “аҕа” диэн төрүт тылларбытын бэйэлэрин оннуларыгар кыайан төннөрбөтөхпүтүнэ кэлэр көлүөнэлэргэ төрөтөр оҕолорбут иитиилэрэ атын омуктардыы буолан барыан сөп. Оччоҕуна кэлэр үйэлэр оҕолоро төрөппүт ийэлэрин уонна аҕаларын, бары былыргы төрүттэрин умнан атын омук буолуохтарын сөп. Дьон-аймах олохторун былыргы остуоруйаларыгар итинниккэ маарынныыр хомолтолоох түгэннэр үгүс омуктарга буолан ааспыттар.
Иван КАЖЕНКИН.
1999 сыл