–Хайа нохоо остуойулаан кэллиҥ дуу тугуй? Бу өҥүрүк куйааска аты сүүрдэ оонньотуҥ?–
Туос төкөөннөн кэлбит ат сэргэҕэ хорус гынарын кытта бэрт чэпчэкитик ыҥыыртан ыстанан түспүт эр бэрдин аҕа кырдьаҕас тайаҕынан охсоору далбаатана- далбаатана күргүйдээн көҥүтэ ыстанна…
–Аҕаа арҕаа кытахха турар атыырбыт үөрэ ходуҺаҕа дагдайа сыталлар, атыыр арҕаҺа түөрт мүҺэтэ уҥуоҕа килэйиэр дылы көмүллэнэн суккуруур тыыра эрэ тураахтыыр,– уола аҕылыырын быыҺыгар кэпсээн бөтүөхтээтэ…
–Туох диэтиҥ нохоо, оонньоотоҕуҥ баҕас тоҕо толооҺой–
Аҕата кыыла туран тайаҕынан охсоору уолугар дугдуруйда…
–Бээ тохтоо эрэ нохоо киҺи кэпсииригэр тиийбэккэ өрөҺөлөнөн түҺэҥҥин–
Айдарыылаах кырдьаҕас кыыҺыран кыбдьырына сылдьар Кытааҕы саба күргүйдээтэ…
–Куттанан үчүгэйдик суолун ииҺин хайбатым, сыт-сымар амырыын дойдута, суор-тураах собулҕаны булан хааҕырҕаҺыы бөҕөлөр–
Бытарҕан дьэ уоскуйан орун-оннунан кэпсээн барда. Бу алдьархай Дьукээбил аҕатын ууҺун тилийэ көтөн араас тыыннаах боотурдар мунньустан истилэр. Чолбон боттурдары кытта арҕаа кытахха киирэн истэрэ үллүбүт өлүктэри чөмөхтөөн атыыры салҕаан улахан кутааҕа уматтылар, Уордаах ойуун кутаа тула кыыран илгиҺиннэ.
Үрүҥ атыыр аатыттан ДьөҺөгөй Айыытыгар сөҺүргэстээн туранан таныктаах тарыыры үҥүстэ, кыллыы кэбилээн үрүҥ тыыннарын үтүмэҥҥэ көтүппүттэрин Үрдүк Айыы дьүүлүгэр хааннаах ирдэбилинэн харыы бырахта. Үтүмэн сыллар тухары үс Саханы үрдүк арҕаҺыгар сүгэн-көтөҕөн кэлбитин махтаралларын оннугар истэрин тыыран хара хааннарын халытан хараҥа аньыыны оҥостубуттарын Таҥара кырыыҺыгар ыытарга үҥэн-сүктэн көрдөстө, эмискэ күүстээх холорук сирилиир тыаҺын кытары кыырай халлаантан үрүҥ атыыр сиэлэ кутуруга сыыйыллан умайа турар кутаа тула иҥэрсийэ-иҥэрсийэ үстэ эргийээт үөҺэ көтөн таҕыста, кэнниттэн буруону кытта араас тураҕас, сиэр өҥнөөх сылгылар буруо буолан көтүстүлэр…
Ойуун кыырар кэмигэр суол хайа барбыт Бөтөстөөх өрө мэҥитэн кэлэн Чолбоҥҥо туох да сибикини булбатахтарын кэпсээтилэр…
–Оо маҥай аллаахтар Хардаҕас аартыгынан тахсан хайыҥ, сиэннэрин таҺыгар суол хаалларыахтара дии санаабыккыт дуо? Урдаах обургу суолларын илбийэн биир туйах үктэнэр суолун хаалларбатах, атыыр атаҕын кыаҺылаан аҺыҥастаах кыылыгар аҺылык оҥостубут, кэнтик кээҺэн суккуруур тыынын хаалларбыт, мэҥиэ гынан бырахпыт. Суоллаатаххытына,,Сорго,,тэбиэм, ааҕыстаххытына ,,Алдьархай,,аанын аҺыам диэн–
Чолбон саҥата суох истэн олорон Куйаар аҕатын ууҺа кэнтик кээспитин сэрэйдэ, халыҥ харса суох халыан уустар кинилэри дьон диэбэттэр, экчи боотурдара элбэҕэ, идэмэрдээх илбистэрэ сыттаҕа, кыҺын-сайын

диэбэккэ сылдьар ыырдарын киэҥэ кыайбыттарын кырган, сэнээбиттэрин сир үрдүттэн сүтэрэн ыарахан ыллыктаан, сор суоллаан хааннаах илбис эҥэрдээн оҕону-дьахтары үүрэн аҕалан кулут чаҕар оҥостоллоро. Урукку сылларга эриэн оҕустуу харсыбакка, хагдан эҺэлии хаҺыырбакка дьыбардаахха тыыммакка уу чуумпутук олорбут бэйэлэрэ аҕыйах сылтах бэттэх үөннэрэ күрдьэҕэлэрэ быгыалаан барда. Ол күн сиригэр көөчүктэнэн түспүт Сыгырыанаттан саҕаламмыта…
Иллэрээ сыл Курдаах баай ыҺыаҕар,,Кыыспын илин күүстээх атах-илии иҥиирдээх боотурга биэрэбин,,диэбитин истэн элбэх да эр бэртэрэ кэлбиттэрэ,Чолбон эмиэ тиийбитэ ыҺыах көрүн көрөөрү. Онно Сыгырыананы көрөөт сүрэҕэ тологуруу мөхсөн тахсан бара сыспыта, истэр этэ Курдаах кыыҺын туҺунан, ол гынан баран маннык эрэ буолуо дии санаабатаҕа. ТүҺүлгэҕэ оллоонноон олордоҕуна ала чуо киниэхэ чороон тутуурдаах көрүөхтэн кэрэ Айыы сирин чыычааҕа дьиэрэҥкэдии тэбэн кымыстаах чороону ууммута. Чолбон айаҕын атан дөйбүт курдук олоро түспүтэ, онтон дьэ өйдөнөн чороону ылбыта. Ол кэннэ Сыгырыананы көрүөҕүттэн кыыла турбута, күүҺүгэр күус эбиллэн тилэҕиттэн сүүрэр атах кычыкаланан ылбыта. ХаҺан да сүрэн- көтөн күүҺүргүү сылдьыбатах Чолбон хаан аймахтарын улаханнык соҺуппута. Чиэппэрдэр тоҥ бүтүн күүстээхтэр бүдүрүтэн көрбөккө бэйэлэрэ ийэ буору булбуттара, кынаттаах быҺыйдар, бэрбээкэй атахтаахтар биэтэккэ хаалбыттара. Чолбон хас кыайыытын аайы Сыгырыана оҕолуу үөрэн илиитин таҺынара. Арай ол аайы Куйаар аҕатын ууҺа хааннара хамсаан, дьүҺүр бодо дьэбин курдук ыар тыыннанан иҺэрэ, эркин курдук эрэммит Эрбэх боотурдара Чолбон иннин бүөлүү түспэтэҕэ, күүскэ күүс кыахтаахха кыах баарын көрбүттэрэ. Курдаах баай эппит тылын бигэргэтэн Чолбону күтүөт гынар баҕата суоҕа, кини халыҥ аҕа ууҺугар кыыҺын биэрэн хаан тардыҺар баҕалааҕа,Эрбэх боотурга эрэннэ да этэ, ол баҕа санаата күл буолан күдэҥҥэ көппүтэ…
–Нохоо илбис эҥэрдэммит аллараттан айдарыылаах Туотаайы тордуох бырахпыт тууларын тыҥкырайын төлө үктээн ачарбааска атыллан иэдээн төрдө эҥэрдэнэн хааннаах ырба ытырыга буолуоххут, суоллуу хайыы сылдьымаҥ. Үрүҥ Айыы ДьөҺөгөйө түҺэн үөрүн ылан көттө, хайдах дьүүлү ылынарын бэйэлэрэ билэллэр, онно орто дойду оҕолоро орооҺор оломмут суох, өйбүт санаабыт да тиийбэт үрдүгэ–
Улуу киҺи омолойбутун кэннэ суол хайа сылдьыахтара дуо төннөн түөьбэлэрин булбуттара, атахтаҺа сытар аҕа уустарын икки ардыларынан хааннаах илибис кыыҺа дьиэрэҥкэй тэппитэ…
Курдаах баай улахан санааҕа ылларан баар суох маанылаах уолун Бахсырыйар ойууну ыҥыттаран ылла, бу атын айылҕалаах кыра сааҺыттан

кимэ туга биллибэт эмиэ бэйэтэ тосту туора тойуктаах ойуур ордуулаах хара тыа харахтаах хаан илбис иччилээҕэ этэ…
–Эппит тылгын энчирэтэн, саҥарбыккын саба тутан кыыскын туора сиргэ ыытан кэрэгэй дьылҕалыаҥ, кэхтэр кэнчээрилиэҥ. Эрбэх боотуру ҮөҺээ Айыылар үтүргэҥҥэ үрдүлэр, ыырын ыстылар. Урдаах ойуунунан Чолбон кутун көтүтээри кэнтик кээспитин Үрдук өҺүөлээх удаҕан төдүн эдьиийдэрэ, ойуун ууҺун аймахтара ДьөҺөгөй оҕолорун толук туттан хаан айахтаабытын иҺин аймахтары эҺиэхтэрэ, Чолбоҥҥо иннин-кэннин кэтии сылдьар бэриэтчиттэри биэрдилэр, кэнэҕэс кэлэр ыырыгар сырдык суолу астылар, онон дьэ бэйэҥ оройгунан ойуулаан, кэтэххинэн кэнэйдээн ыпсаран ыл–
Бахсарыйар ойуун көрүүлэммитин Курдаах дьолоҕойугур оҕустаран да көрбөтөҕө, өссө кырыгыран туран кыыҺын Куйаар аҕатын ууҺун харса суох боотуругар Эрбэххэ сыыттаан кэпсэтиитин хайыы үйэҕэ ыытан сиирин сиэн, аҺыырын аҺаан бүппүтэ…
Сыгырыана барахсан киҺи эрэ таптыы көрүөх оҕото, оҺуохайга төбөтүн тиэрэ соҕус быраҕан дьиэрэҥкэйдээн тэптэҕинэ уоланнар хатааҺыннаах харахтара иҥсэрбиттии хатанара…
–Хотуой эргэ тахсардыы эрдэттэн оҥосто сырыт–
Аҕата биир сарсыарда эппитигэр кыыҺа үөрэ истэн сэгэс гына түстэ имниин тэтэрдэ. Аҕата ыҺыахха эппит тылын өйдөөн кэлэн Чолбону саныы түстэ. Ону баара аҕата атыны туойан иҺэ олорор ымдааныгар чачайа сыста…
–Сарсын Эрбэх боотур аҕатыныын кэлиэҕэ онон эмээхсин кыыҺыҥ сүктэр таҥаҺын бэлэмнээ–
Аргыый киирэ-тахса дьонуттан кистээн Сыгырыана бииргэ үөскээбит дьүөгэтигэр Татыйыкка сибис гынна,,Түүн оройо чараҥмытыгар кэллин,,диэн хамначчыт кыыҺынан илдьит ыытта…
–Чолбон дьонум сөбүлээбэтим үрдүнэн сарсын Эрбэх боотурга эргэ биэрэн ыытар буоллулар. Кыыс оҕо күҥҥэ кэлбит ыра санаам ырааҺа киниэхэ тиксиэн кэриэтэ эйиэхэ биэрэбин. Биир санаа кэннэ туох да буоллун барытын уйуом–
Сыгырыана хаҺан да маннык кута-сүрэ аймаммытын көрө илик буолан Чолбон ыар санааҕа ылларда. Таптыыр күрдү киҺитин илбиҺинэн иирбит хаанынан харахтаммыт өлүүнү утуйарга уурбут урдуска көрбүтүнэн туран биэрэн ыытыан баҕарбата. Курдаах баай бар дьон ортотугар эппит тылын кэҺэр буоллаҕына амырыын аҕа уустарынаан атырдьах салаатыныы арахсарыгар тиийэр…
–Сыгырыана Дьэллик боотурга бара сылдьыахха, ол улуу киҺи ол ыҺыахха баара, эн аҕаҥ эппит тылын энчирэтэр буоллаҕына атын аҕа уустара ыарахан тыыннара ылыныахтара суоҕа–
Саҥардыы акка мэҥэстэн айаннаан истэхтэринэ кэннилэригэр ат туйаҕа тибигирии түстэ, Чолбон кимнээхтэрин сэрэйэн атын быҺа кыпчыйан кэбистэ. Илбистээх ороҕостор инчэҕэйи көрдөөн сиирэ халты көтөн биир оноҕос Чолбон көхсүн хараҕар

хатана түстэ, ат бүдүрүйэн умса хоруйбутугар Сыгырыана часкыйбытынан эҺиллэн хаалла, Чолбон кытыан быыҺыгар оройунан үҥкүрүйдэ сыбыдах ат ойо турда. Дьон саҥата төнүннүлэр Сыгырыананы ылан. Чолбон көхсүгэр оноҕостоох кытыан быыҺыгар сытан хаалла…

–Нохолоор туох өлүтэ алдьархайа буолла, түргэнник ыты ыытан суоллааҥ –
Кырдьаҕас Дьэллик уутун быыҺыгар ыт үрэр саҥатын кытта сылгы иҥэрсийэрин истэн туох үлүгэрэ түүннэри түбүлээтэҕэй диэн тахсыбыта ыҥыыра холборуйбут сыбыдах ат кэлэн турарын көрөөт балаҕан иҺигэр баахтыйан барыларын туруорбута, бу Чолбон баар суох сыыдам сырыылаах миҥэтэ буоларын эндэппэккэ билбиттэрэ…
Чолбону өтөх саҕатыттан булан акка биллэҕэ быраҕан аҕалбыттара. ОтоҺут Огдоо көмүлүөк иннигэр хагдах кыыл тириитигэр умса сытаран Чолбон көхсүгэр харахалыы түспүт оноҕос тулатын уулбут сылаас сылгы сыатынан дэлби сымныар дылы сотто, сытыы быҺычча төбөтүн уокка кытардан оноҕос тулатын кириэстии хайыппытыгар хара бөлөх хаан бөҕө тоҕунна, балачча хаан тохтубутун кэннэ Чолбон тииҺигэр кыра талаҕы хам ытыртарда, икки уол саннын хаптаҕайыттан баттаан турдулар, Огдоо имигэс баҕайытык оноҕоҺу эрийэ тутаат сулбу тардан ылла. Чолбон маҺын хам ытыран кыбдьырынан ылла, эмээхсин айаҕар ыстаан ыллаҥната олорор отун оҥойо сылдьар оноҕос оннугар симэн кэбистэ, эбиитин ботугуруу-ботугуруу үстэ силлээтэ, оноҕоҺу булгу тутта, хайыылаах төбөтүгэр бөлөх хааны биҺээт уокка бырахта…
–Тыын сири таарыйбатах аҺаҕас сиргэ сиэ эбит, талахха дуу, титириккэ дуу охсуллан көнөтүк харахалыы түспэтэх, халыйан санныҥ хаптаҕайын охсубут, дьэ күүстээх эрбэхтээх аҥаабыллаан оноҕоҺу тардыбыт, маннык кыахтаах чугас эргин баарын истибэт этим–
Огдоо мунаарбыттыы ботугураан ылбытын бсры иҺиттилэр. Өр-өтөр буолбата күн ортото бөлөх-бөлөх өрө-таҥнары көрбүт хадаар хааннаах боотурдар элбээн истилэр. Хаан уустар хайыылаах санаалара хамсаан, баар эрэ өрө тутар өргөстөрүн өлөрөөрү харыы бырахпыттарын билигин да баран субай хааннарын сүүрдэн кыа хааннарын кэҺэн кэлээри илбис кээҺэр тарыктарын күүтэ сырыттылар…
–ОроҕоҺу үчүгэйдик одуу быҺан көрбүккүт дуо?-’
Хаардьыт Бэргэн ордоотуу былаан ыйытта…
–Көрөрүн көрбүтүм илбис иҥмит иэдээнин баҺыгар силлээн төттөрү түҺэрбитим, чугас эргин көстүбэтэх чупчурҕан, төбөтүгэр түөрт хаймыылаах, суор куорсунун иҥииринэн иҥиэрбиттэр этэ–
Огдоо хайдах баарынан ойуулаабытыгар Хаардьыт Бэргэн хаҺыыра түстэ…
–Үтүмэн түгэҕэр үтүрүллүбүт хаан олбохтоох, киҺи баҺын төргүлээбит, субай хааны утахтаабыт сиэмэх ойуун сэтиилэммит Хахаарар хаан аймаҕыттан ким күөрэйбит баҕайытай?–
Хаардьыт Бэргэн

хаана оонньоон аҕыйах боотурдаах Курдаах баайга көтөн түстэ, Курдаах туох моҺол буолтун эрдэттэн истэн олороро…
–Курдаах куолайыҥ муҥунан уон аҕа ууҺун үрдүнэн кыыскын толук ууран Үрүк Айыы алгыҺыгар айдаарбытыҥ, ол тылгын тыалга ыспытыҥ иҺин манна эйигин үөрэҕэстээн да таҕыстахпына Айыылар алҕаҺы оҥордуҥ диэхтэрэ суоҕа–
Хаардьыт Бэргэн тайыытын таҥнары тайахтанан туран кыбдьырынна, Курдаах синигэр түҺэн киирбит Хаардьыттан хаана тарта, бу санаабытын ситиҺэр, оҥорбутун толорор хаан илбис иҥмит дьаҕыллаах боотуртан дьулайан кэлэҕэйдээн ылла…
–Хаардьыт төҺө да хабырҕабар хааннаах кылыс кылаан биитинэн таҕайдаргын кураанаҕы куйаарар кыаҕым суох. Сыгырыанам сүппүтэ үҺүс күнэ, көрдөтөн туҺа тахсыбата, Эрбэх Боотур эмиэ мэлийбит, эрэй эҥэрдэнэр дьылҕа хаан тартаҕа эппит тылбын кэҺэммин чыычаахпын күлүктүү сүтэрдим–
Аҕыйах хонукка сытаат Чолбон атаҕар турда, үс күлүк курдук куодарыҺар атахтаах одьунаастара, тарбахтаах талыылара, уугу–уокка уҺаарыллан илбиҺи иҥэриммит боотурдарын илдьэ туос сатыы суоллаан бардылар. Сур бөрө тыыннаах боотур уустарын сундулуйар сындааҺыннаах сотолоох урдустара уллуҥахтарын үрдугэр дугунан күҥҥэ уонунан көҺү түҺэллэрэ…
–Чолбон мин куҺаҕан битим тардар бу үрэх оломун тумнан атын сиринэн туоруохха, уҺуктаах охтор сытыы харахтар кэтэҺэр курдуктар–
Ону маны сылыктыыр Айылҕалаах Сыакаар улахан үрэххэ чвгаҺаан иҺэн сибис гынна, тэйиччи хады баран биирдии уҺун ураҕаҺы быҺыннылар уонна сүүрэн кэлэн онон чиэстэнэн үрэх нөҥүө ойуоккалаатылар. Сыбдыйан үөҺэттэн көрбүттэрэ түөрт бөтөс үрэҕи маныы сыталлара. Илиилэрин атахтарын сиритэ ытыалаан тыыннаах хаалларан баран кимнээхтэрин хантан сылдьалларын туоҺуластылар. ХаҺан эрэ наар халыыр- талыыр адьынаттаах аҕа ууҺа күөрэйэ сылдьыбытын эмиэ бэйэтин курдук баламат сырыылаах кыргыҺыы таныктаах күүстээх аҕа ууҺа күн сириттэн күрэппитэ, айыы сириттэн араарбыта, ол ордубут дьэллик сылдьар боотурдара Эрбэх бэргэнниин эҥэрдэҺэн хааннаах илгэ харахтана сылдьалларын быҺыта орута кэпсээтилэр элбэҕи тугу да эппэтилэр. Батыйаннан бастарын быҺыта сынньаат үрэххэ бырахтылар да салгыы сиэлэ турдулар. Күн дьааҺаҕарыыта үрдүк мырааны өҥөс гыннылар аллара киэҥ үрэх хотоолугар ураҺалар кэчигирэҺэн үрэҕи өҥөйөн туралларын чуҥнаатылар. Туох эрэ үргүппүтүн курдук эмискэ ураҺалар икки ардыларыгар төттөрү–таары сырсыакалаҺыы бөҕө буоллулар.Чолбонноох дьиктиргээн хойуу болбуктаҕа сөрөнөн кэтии сыттылар, үрэх үрдүгэр сылбаҕы мунньан уот астылар, сотору ураҺа иҺиттэн кыаҺаанын кэтэн дүҥүрүн тутан улахан уҥуохтаах ойуун ойон тахсаат кутааны

тула кыыран илгистэн барда. Боотурдар өйдөөбөккө килэччи көрөн сыттылар, сотору ойууннара былаайаҕынан үрэх уҥуорун ыйа-ыйа сатайан туран сахсыллан барда…
–Нохолоох бу хааннаах айах куппутун көтүтээри сүрбүтүн сүүрдэн эрэр–
Тыкаа бэргэн хаҺыырбытынан ойон тураат оноҕоҺун төбөтүгэр үстэ силлээт чаачарын кирсин төлө тардан кэбистэ. Айаҕын атан хантайан кутура сылдьар ойуун бэлэҺинэн түҺэн илбистээх оноҕос кэтэҕин логлу тэбэн таҕыста, ойуун кэннигэр батыйалаах турар боотуру түөҺүн тылынан түҺэн көхсүн хараҕынан таҕыста. Ойуун кутаа үөҺэ күр гына сууллан үрүҥ буруо өрүкүс гынна. Ойууннара охтубутун көрөөт баар дьоннор сарылаҺа түҺээт хара тыаҕа сырыстылар. Маннык кэбэҕэстик арбаҕастаах аарыгырар сэттэ дьүҺүн кубулуйар сиэмэҕинэн куту көтүтэн үйэтигэр үгүс сылы үмүрүйэ туппуту ырбалаах оҕунун охторуохтара диэн икки атах түүлүгэр да көрбөтөх үлүгэрэ…
Чолбонноох аҕыйахтара үрэҕи буурдаан үрдүнэн көтөн нөҥүө кытылга түстүлэр да кылбайар кылыстара, үөгүлүүр үҥүүлэрэ хааннаах ыҺыаҕы ыспытынан барда. ХаҺыытыы-хаҺыытыы хайыта сынньан үөгүлүү-үөгүлүү өтөрүтэ түҺэн үөрэҕэстээн бардылар, ураҺалары түөрэ сүргэйдилэр да Эрбэх бэргэни Сыгырыананы булбатылар…
–Хонук хоммокко эрэ Хордоҕой бэргэни кытта Улар аҕатын ууҺугар ааспыттара, манна ити сиэмэх ойууну хаалларан боотурдарын кытта эҺигини уодьуганныырга соруйбута–
Кырдьаҕас аҕам саастаах киҺи баара барытын ыраас мууска ууран биэрбитэ. Кинилэр түҺүлгэлэрин сиэмэх ойуун Эрбэх боотуру кытта булуоҕуттан түптээх олох диэн суох буолбута, булдунан аҺаан-сиэн олорор дьону хам баттаан үрдүттэн халаан-талаан олорбуттарын Чолбонноох кэлэн хараҥа тыыннарын харахалаан аҕыйах ордубута бастара батарынан куоппута. Түмээ кырдьаҕас сиэнин сирдээ диэн Чолбоннооххо кытыарбытыгар уол үөрэн өттүгүн эрэ үлтү түспэтэҕэ харбас харата боотурдары кытта сылдьыҺарын улахан үөрүүннэн ылыммыта. Хара тыаны курдары түҺэн Улар аҕатын ууҺугар хас да күнүнэн тиийбиттэрэ, бу халыҥ ааттарын курдук улар аймах кураанах көҥдөй бастар этилэр, уҺун-киэҥ өй санаа иҥмэтэх дууҺалара кыайалларын кыйдаан, кыралары кыамматтары кыҺарыйан таптаабыттарынан айаан олорбуттара. Күн курдук кэтэҺэллэрин кытта биэс-алта аттаах киҺи кэлбитэ, Эрбэх боотур Сыгырыана бааллара, улахан хара бэкир баара Сыгырыананы атыттан сулбу тардан түҺэрээт балаҕаҥҥа сүгэн киирээри хааман истэҕинэ Чолбон ырбалаах оҥоҕос төбөтүгэр силлээт такымын иҥиирин сиирэ ытан хара бэкири сырайынан ыыппыта. Дьэ манна буолбута Көөчөөн хааннаах көрө, Дьэргэстэй дьэргэйэр ыҺыаҕа, сүүрэн иҺэн сүөдэҥниири туос тодуйалыы

сиритэ-хайыта ытыалаатыгар, ордубуттара ойуурга түүстүлэр. Кыыс бэрбээкэйин быҺа ыттарбыт хара бэкир хаанынан хардыргыы сытта…
–Толору дьоллоох уола хаан эбиккин, бачча сааспар дылы добук тутта илигим, өлбөт үөстээх өрөгөйдөөн эрдэҕиҥ, үөҥҥэ көйүүргэ сиэппэккэ өбүгэлэрбэр ыытаар. Эрбэх Боотур маны билэн эрдэ дьаадьыйбыт эбит, уу үөн көҥдөй оҕото көттөҕө. Хаардьыт Бэргэни боҕотуннардым диэн кэпсээн оҥостоор.–
Хаардьыт көрдөспүтүн курдук өлүгүн кутааҕа уоттаан кээстилэр. Сыгырыана олох кутталыттан Чолбонтон харыс да хаалбакка сонун тэллэҕиттэн тутуҺа сырытта. Чолбон Сыгырыанатын үксүн сүгэн-көтөҕөн төрөөбүт түөлбэтигэр түҺэрдэ. Айбыт аҕата, иччилээбит ийэтэ чыычаахтара төрөөбүт уйатыгар төннүбүтүгэр бырда суох үөрдүлэр. Түүннэри күннэри икки боотуру көрө сылдьарга анаатылар.

–Нохоо хара түөкүн түүнү харахтанар буолаҥҥын саҺар күлүк буола сылдьаҕын дуо? Сорбутугар төрөөбүт сордоох буолаҥҥын туора көрүллэн тэптиргэҥҥэ тэбиллэн эрэбин, аймаҕынан эстэр аартыкпытын аҺан биэрдиҥ. Баламаккар билбэккэҕин акаарыгар тэптэрэҥҥин дьон дьорҕоотторун, амырыын аймахтары үөҺэттэн үттэриилээх таҥараттан тэҺииннээх өргөстөрүн өрө тута сылдьар кыргыс кылаан биитин үктэнэн олук оҥостубут Өксөкүлээх аймах уоттаах харахтарын утары көрөөрү харыс хардыы оҥосто сылдьаҕын дуо? Кинилэргэ холоотоххо нэтээгигэ тэҥнэҺэҕин күтэр курдук көрдөөбүккүн ылаары күрэстэҺэн эрэҕин дуо? Үнүргү ыҺыахха Чолбону көрөн чахчы киҺи хараҕа туолар ыччата эбит дии санаабытым, итинник Айыылартан айыллан түспүтү утары көрөн мордьоҥноҺон эрдэххит аны эҺигини арбаҕастаах да абыраабат, ханна ситэн үҥүү батас аҺылыга гынан кур уҥуоххутун үйэ тухары үрэйэн кырамтаҕа кубулутуохтара биллибэт, эриэн кыыл эрэй эрдэтинэ түҺүлгэттэн дьүгэлий, биҺигини илбистээх сэп аҺылыгар анньыма, бу түүннэри түбүлээбиккин биллэҕинэ Чолбон хааҥҥа хараҥарбыт боотурдара оҕонньор-оҕо диэбэккэ күлбүтүн таптайан күлэ-күлэ күдэҥэ ыҺыахтара–
Хабытай кырдьаҕас уола Эрбэх бэргэн түүн үөҺэ кэлбитин тэлгэҺэҕэ киллэрбэккэ таҺынан кыйдаата. Эмиэ да сөп ээ тыын-тыыҥҥа харбас, хонук хонор да баҕалаах Эрбэх бэргэн тугу оҥостуммутай да сырыттын, уу чуумпутук син-дьүкээр олорбокко илбиҺинэн иирэн талан ылбыт олоҕор сырыттын. Икки хараҕа бүөлэнээри булан-булан Таҥараҕа мастаммыкка дылы кыргыс хааннаах илбис эҥэрдээх хаан аймахтары аймаан утуйа сыппыт кыылларын уҺугуннардаҕа үҺү. Билигин уллуҥах үктүүр олуктара баарын тухары ир суолларын ирдиэхтэрэ, ыллык суолу үктүүр баарын тухары.
Кырдьаҕас сэрэйбитин курдук ими кытта тэҥҥэ биэс-алта хаҥыл аты миҥэлэммит боотурдар

өрө сүрдэн кэллилэр. Сыгынньах кылыҺы кылбаппытынан түөрт мастаах үүт бүтэйи үрдүнэн көтөн Дьэрэнтэй боотур тэлгэҺэ ортотугар дьирэс гына түстэ, саха киҺитэ утары көрөн туран санаммат ыар тыыннаах буулаҕа бухтыыра батыйатын таҥнары тайахтанан балаҕан аана аҺылларын утары манаан турда. Халҕан аана аҺылынна да хайыта сынньардыы хаҥыл санаата хараҥаран турдаҕына хаар маҥан баттахтаах тоҥхойо кырдьыбыт ытык саас хам баттаабыт эбээ тайахха тэптэрэн нэҺиилэ соҺуллан таҕыста, сибилигин үөрэҕэстиир санаалаах илбистэнэн турбут Дьэрэнтэй сөҺүргэстии түстэ, таҥнары тайанан турбут батыйатын иннигэр туора ууран умса нөрүйэн сүүҺүнэн күөх кырыҺы таарыйда. Чолбонноох бу ытык Ийэ иннигэр бары сөҺүргэстээн умса норүйдүлэр. Бу хас да аҕа ууҺун төрүттээбит Ис Куттаах Ийэ Иэйиэхситэ АйыыҺыттан Айдарыылааҕа, Айылҕаттан этиттэриилээх Эбээлэрин манна эрэ кэлэн хоно сытара буолуо дии санаабатах бөрө тыыннаах боотурдар сытар ынаҕы туруорбат дьон буола түстүлэр. Бары билэллэрэ истэллэрэ даҕаны бу хаппыт куурбут эмээхсин хаҺан эрэ кыыс оҕо кылааннааҕа көтө- дайа сылдьар кэмигэр бэдэр тыыннаах Бэргэни таптал ымыыта оҥостон иҥэҺэҕэ үктэнэн кыргыстары кытта кылаан биитин тута сылдьыбыт кэмнэрдээҕэ. Ол бэйэтин кырдьар да кыайдар мээнэҕэ бу түөлбэҕэ үктэммэтэҕэ буолуо диэн боотурдар эттэринэн-хааннарынан сэрэйдилэр…
–Оҕолорум ыччаттарым Өбүгэлэрбэр үтүө сырайбын көрдөрөн икки илиибин утары уунан ыраас санаа ыллыктанан тиийбэт оҥорон эрэҕит, эҺиги эйэлээх олоххут туҺугар элбэх да эр бэртэрэ эдэр саастарыгар үҥүү-батас аҺылыгар үрүҥ тыыннара быстыбыта буолуой, түптээх олоҕу олорбокко оҕо-уруу төрөппөккө төлкөлөрө түҥнэстэн түөрэхтэрэ ыҺыллыбытай. Искит тотон оҺоҕоскут сыаланан хааннаах илбиҺинэн иирэн эрэргитигэр оҺол төрүт уола, иирэр мэнэгэй кыыҺа төҺө эрэ үөрэн үөҺээ халлаан урсунан дьиэрэҥкэйдээн эрэллэр–
Эмээхсин билигин да уота өҺө илик өҺөс хараҕынан умса нөрүйэр олорор боотурдары батарыта көрөттүү-көрөттүү энчирэппэт тылларынан этэн-тыынан ылла. Биир да боотур төбөтүн өндөтөн утары биир тылы тыымматылар…
–Эрбэх Боотуру эккирэтэн кыыллаамаҥ, киҺи буолар кэскилэ киирдэҕинэ кэлиэҕэ, үс түүннээх күнүнэн түөрэҕэ түспүт тэлгэҺэтигэр олук үктээн киирбэтэҕинэ уҺуктаах ырбаҕа ооҕуй кута ыйанан суолга собулҕалыы охтуоҕа. ҮөҺээ Айыыларга оҥорбут аньыыта харата харахалыы сылдьар, арай тэлгэҺэтин буллаҕына түөрэҕэ түспүт төлкөтүн Аан Алахчын аҕаҺа араҥаччылаан ылыа, ону оройдуур мэйиилээҕэ дуу, илбис иччитигэр соргутун сүгэҺэр гына сүктэрэ сылдьара дуу?–
Кырдьаҕас Эбээлэрэ сиэннэрэ, кэнчээри ыччаттара

кылааннааҕы кылбатан уҺуктааҕы уунан, кирис быатын тардан тыын былдьаҺа сылдьалларын көрө-истэ сылдьар буолан хом санаатын хобдьоорон ылла, бу оҕолообут оҕолорун түөрэх үктээн түҺэллэрин бу баар курдук хараҕар ойуулаан көрөөхтүүр, онтуктара борбуйдарын көтөҕөөт хаан аймаҕы хаҥатар оннугар аҕа уустарын аймаан эрэллэрэ дууҺатын аймаан утуйар уута да көтө сылдьаахтыыр. Эрбэх Боотурга эбээтэ эппит тылларын тиэрдибиттэрэ да түөлбэтигэр төннөр санаата суох бэйэтин курдук быстах санаа баҺыйбыт төбөттөрүн булсуҺан халыыр-талыыр айдааныгар сылдьыбыта. Илдьит тылы истиминэ төрдүс түүнүгэр ыҥыыр үрдүттэн ытыллыбыт суор курдук биир тыла суох суолга сууллан кыыл-сүөл аҺылыга буолбута, уҺун уҥуоҕун уҥа-хаҥас тутан ытыра-ытыра сырсыбыттара. Ити курдук биир саха чулуу ыччата сыыҺа суолу үктэнэн киниэхэ анамматах ыраас тапталы күүс өттүнэн күөнтээн ылаары үрүҥ тыына үөр буолан үйэлэр тухары эрэйгэ-кыҺалҕаҕа тэбиллибитэ…
Кыыс оҕо кэрэтин кууҺа сытан имэҥнээх таптал таҕылыгар уйдара көтөөрү Сыгырыанаҕа кыахтаах өттүн уоттаах ымсыы хараҕа хатанара истиҺэ-истиҺэ элбээн испитэ. Эппитин энчи толотторор, санаабытын сыыҺа тутан ытыҺыттан ыыппат хадаар халыҥ аймахтаах Түлүрбэх аҕатын ууҺуттан мин бэрпин дэнэр Хардаҕас Бэргэн аттанан атыырданан чаҕарданан, боотурданан Курдаах баайга Сыгырыананы сыыттаҺа тиийдилэр. Сурах хоту истэрин илэ хараҕынан имэиийэ көрөн кыыс оҕо кэрэтэ кыталыктыы дайан киирбитигэр маннык кэрэ сир сибэккитинии силигилии ситэн Орто Дойду олоҕор Олоҥхоҕо эрэ ойууланара буолуо дии санаабыта онтуката кубалыы устан хаппахчыга ааспытыгар айаҕын атан олорбохтуу түҺэн ылла…
–Курдаах кырдьаҕас эйигин кытта хаан аймах буолаары ханыылаҺа кэлэн олоробут, уолбутугар Хардаҕас Бэргэҥҥэ хоонньоҺо сытар холоонноох доҕор оҥостон иитэр оҕотун иччилээтин төрөтөр оҕотун төлкөлөөтүн диэн кэскил тэринээри кэллибит–
Маанылаах сандалыга аҺаан-сиэн бахсырыйа олорор аҕа кырдьаҕастара айах атан кэлбит кыҺалҕатын кэпсээтэ. Курдаах баай бу дьон тугу сыал-сорук оҥостон кэлбиттэрин сэрэйдэр да сээбэҥнии олорбута. Бу ыҥырыллыбатах ыалдьыттар кэлиэхтэриттэн иҺигэр куҺаҕан битэ тардара, тугу эрэ түүйэрдии тараҺа тардыалаан ылара…
–Этэрин эттигит да оҕом окко түспүт оҥоҺуутун АйыыҺыт аҕаҺа Үрүҥ Тунах ЫҺыаҕар аттаран аналлааҕын булан турар, тыл баран Иэйиэхситэ араҥаччылаан анаабытын утарсар кыаҕа суох Сир үөнэ буолабын, онон баалаамаҥ–
Дьэ манна буолан хаалан турда баламат быҺыы, хаҺан да биҺиги бэйэлээх тылбытын-өспүтүн киэр анньан тыаллыы тыбыырыахтара диэн санаа түүлүгэр да киирбэтэх Хардаҕас Бэргэн

аҺаан–сиэн ньалҕарыйа олорбут бэйэтэ соҺуйбут омунугар ордоотообутунан ойон тураат ыарахан сутуругунан сандалы сырайын охсон кибилиннэрдэ. Дьиэлээхтэр ортон дьулайан үрүө тараа ыстаннылар…
–Биир тобугар ииктиир кыыс оҕону кыайан иитиэ суоҕа диэҥҥит мин бэйэлээх ыйааҺыннаах тылбын ылан киэр быраҕан киэбирдигит дуо? Ыйыппакка эрэ ылан бараары кэлэн турабын, утарбыты умса ууран сытыы кылыс хаанаах аҺылыга харахтыам, иҥииргитин сыыйан көхсүгүт өҺөҕүн көҥү тардан көҥүс гынан сүүрдүөм–
Хахайдыы хаҺыыра-хаҺыыра балаҕан иҺигэр кылаан кылыстаах тэлэкэчийэ сырытта, былыр былыргыттан өбүгэ өргөстөөхтөрө кэрэҕэ мааныга тардыҺаллара, ханна эрэ кэрэ сибиккэлии тыллыбыт кыыс оҕо баарын иҺиттилэр да өлөрсүүлээх үтүмэн түгэнэ түөрэ ыстанара. Кэрэ туҺугар түөлбэни түҥнэрэллэрэ төҥүргэҺиттэн ыҺаллара. Сирдэрииттэн ордук сааттаах быҺыы хаан аймах үрдүрэн хараҥа былыттыы халыйан улахан охсуулаах буолара, онтон сылтаан аҕа ууҺа эстэр түгэннэрэ үөскүүрэ. Дэлэҕэ Өбүгэлэр өс тыллара хаалыа дуо,,Кыыс оҕо барахсан уорҕатыгар уон уоттаах,,диэн. Ким умсугуйбат буолуой кэрэ бэйэлээх таптыы көрбүт кыыҺын, дьахтарын кууҺа сытан истиҥ таптал биҺигэр уйдаран уҺун түүн имэҥнээх тапталга устарын. Хардаҕас Бэргэн бу кэрэ кыталыга атын киҺи анала буолан тэллэххэ тиэрэ түҺэ сытарын санаатаҕына өйүттэн тахсыар дылы өҺүргэнэн кини эрэ анныгар ынчыктыы сытыан баҕарталаан сибилигин даҕаны анныгар хам баттаары хараҕа хараҥарталаан ылла. Алаас иҺигэр аймалҕан бөҕө буоллулар этиҺии охсуҺуу. Саатар кыҺайбыт курдук эр дьон онно-манна баран биэрбит кэмнэрэ буолан аҥардастыы айбардаатылар, кыраны кыамматы кырыы диэкки кыйдаатылар. Хантан истибиттэрэ буолла арҕаа аартыгынан икки ат кыл тыынынан уунаҥнатан Курдаах баай тэлгэҺэтигэр хорус гынааттарын кытта биирдэрэ атыттан түҺэр да бокуойа суох ыҥыырыттан тэбинээт тэлгэҺэ ортотугар,,Дьирэс,,гынаат Сыгырыананы баттаҕыттан соҺон иҺэр Хардаҕас Бэргэни батыйа хаптаҕайынан иэдэскэ тыаҺаппыта ыраах эҺиллэн баҕалыы баран түстэ, баҺылылыктара бачча кэбэҕэстик былдьаппытын көрөн атыттара тобуктуу түстүлэр. Хаардьык Бэргэн хаана хамсаан илбиҺигэр иирэн батыйалаах тэлэкэчийэн истэҕинэ кэниттэн Чолбон хаҺыытаан тохтотто, оҕо сааҺын доҕорун билбэт бэйэлээх буолуо дуо омунугар киирдэҕинэ оруо маҺы ортотунан барарын, Хаардьыт кыра сааҺыттан Чолбону эрэ истэрэ, киэҥ-холку ыллыктаах санаалаах атаҺын ытыктыыра тылыттан тахсааччыта суох. Сыгырыана барахсан төлө туттараат сүүрэн кэлэн Чолбону кууҺа түстэ, ис иҺиттэн иэйэн уйа хайа суох ытаан барда, Чолбон онтон уйадыйан кыра оҕолуу икки илиитинэн көтөҕөн ылла…

Арыылаах,С.