(Кэпсээн)

Дьөһөгөй тойон сэнээн дуу, аанньа болҕомтотун уурбакка дуу – Боспоох Ала Чуоҕур атыыр үөрүгэр саамай ороһулаан төрөөбүтэ. Атын кулунчуктар аҕаларын курдук кынталдьыһан, хороҕолдьуһан киһи эрэ таптыах курдук буоллахтарына, кини сары-саллаҕар бастаах, сиикэй муруннаах, төрүөҕүттэн чоккуруос харахтаах, кылгас атахтардаах, тулаайах оҕо баттаҕын курдук адаарыйталаан тахсыбыт түүлээх, күһүн идэһэ буоларга бастакы хандьытаат этэ.

Сатаан бардахха, ийэтин эмиийин тигээйи тигэн, онто соллурҕаан уолан хаалбыта. Атын кулунчуктар курдук ийэтин эмээри тиийдэҕинэ, биирдэрэ тэбэн ыытара. Онон эмиий үүтэ диэни билбэккэ отунан эрэ аһыы сылдьаахтаабыта. Ийэлэрин эмэн сабырҕата сылдьар, улахан сылгы саҕа буолбут убаһаларга тэҥнээтэххэ күһүн отой быычыкаайык этэ.

Сылгыһыт Көнтөс Өлөөкө кыратын иһин сэнээн:

– Боспойо сытыйаҥҥын сылгы да бөҕөҕүн. Боспоох! – диэбитэ.

Ол күнтэн ыла Боспоох диэн аат иҥэн хаалбыта. Ийэтин эмпэтэх, наар мэччийэн аһыы сылдьыбыт сордоох хаар түһүүтэ даҕаны кып-кыра этэ. Убаһаны биэттэн араарыы сүрдээх түбүктээх үлэ. Убаһалаах биэлэри уһун синньигэс күрүөнэн аһараллар, ийэ биэни биир аанынан сыһыыга, биитэр атын хааччахха таһаараллар, убаһа чугаһаатаҕына, ол ааны саба охсон убаһа хааччаҕын аанын арыйаллар.

Боспоох кырата бэрт буолан, убаһа хааччаҕар сыһыары кыбыылаах окко кыбылла-кыбылла киирэн хаалбыта. Убаһалары аһатааччы Көнтөс Өлөөкө Боспооҕу кыбыылаах окко көрбүтэ да, төһө бэйэлээх оту сиэн хоротуой диэн кыһаллыбатаҕа.

Онтон атыыр убаһалар үөстэрин тардалларыгар өйдөөн кэлэннэр идэһэ оҥостоору гыммыттарыгар, Көнтөс Өлөөкө көмүскэһэн турбута:

– Ээ, кыраката бэрт, төһө бэйэлээх эт-ас буолуоҕун. Ол кэриэтин эһиил, тый буолтун кэннэ…

Атын сылгыһыттар Өлөөкө тылын ылынан сапсыйан кэбиспиттэрэ: «Сырыттын!» – диэн буолбута. Инньэ гынан тыыннаах хаалан холкуос баайын учуоттуур быалаах кинигэҕэ «Боспоох – атыыр убаһа» диэн сурукка киирбитэ. Сурукка киирии биир уратылаах – холкуос энчирээбэт баайа буола түһэр. Онон Боспоох ороһулаан төрөөбүтэ – олоххо дьоло буолбута.

Ааспыт сайыны быһа ардаан аанньа оттообокколор холкуос ото ынахха эрэ тиийэр туруктааҕа. Ол даҕаны ардахха ылларан сытыйбыт-ымыйбыт буолан бурҕаҥныы сылдьар, хап-хара, улаханнык аччыктаабыт эрэ сүөһү сиэн сөптөөх ото этэ. Ол иһин уонча үөр сылгыны элбэх хаһыылаах сиргэ Нуотара салаатыгар Кустаах Элгэҕэ кыстатарга дьаһайбыттара. Үс сылгыһыкка тойонунан Көнтөс Өлөөкө анаммыта.

Боспоох ийэтин батыспытыгар Көнтөс Өлөөкө:

– Сордоох аара суолга охтоҥҥун суор собулҕата буолаахтыыгын дуу, хайа үөдэн. Чэ-чэ, барыс! – диэбитэ.

Уонтан тахса көс сири барыахтаахтара. Айаннаабыттара иккис күнүгэр Боспоох сордоох ыран иннинэн да, кэннинэн да барбат буолан хаалбыта. Көнтөс Өлөөкө убаһаны сүтүктээн төннөн кэлбитэ. Хайыай, ыҥыырыгар төргүүлэнэ сылдьар куулуттан эбиэс оҕото кутан биэрбитэ.

– Нохоо, сэниэ киирдэҕинэ, батыһаар… – диэн дьаһайан баран сылгыларыгар төннүбүтэ.

Боспоох турбахтыы түһэн баран сиикэй уоһунан эбиэһи хомуйан сиэбитэ. Арыый сэниэ киирэн батыһыах буолта – маҥнай оччо сэниэтэ суох үрэх сиккиэрэ күүһүрэн силлиэҕэ кубулуйбута. Боспоох, күүстээх тыалтан байааттаҥныы-байааттаҥныы, хахха сири көрдүү сатаабыта. Хата, кини дьолугар, турбут сириттэн чугас, икки хайа хаххалаах салаа үрүйэ тахсара. Тыала суох сири булан онно бүкпүтэ…

Икки хонон баран Көнтөс Өлөөкө убаһа сылгы үөрүгэр кэлбэтэҕин иһин сылгыны учуоттуур тэтэрээтигэр Боспоох аатын утары харандааһынан «көнньүнэн өллө» диэн суруйан бадьаалаппыта.

Ый аҥаара ааспытын кэннэ Көнтөс Өлөөкө аара куобах суола чааччахай курдук элбэҕин бэлиэтии көрбүт үрүйэтигэр туһах иитээри кэлбитэ. Туһах иитэ сылдьан сылгы хаспытын өйдөөн көрөн, үрүйэни өрө баппыта. Талах кэннигэр сылгы аһыы турарыгар чугаһаан истэҕинэ, анараата соһуйан утуруктуу түһэн баран туора ойбута. Өйдөөн көрбүтэ, «көнньүнэн өлөн суор собулҕата буолла» диэбит убаһата – Боспоох! Били, аара суолга охтоору хаалбыт убаһата ый аҥаарын иһигэр түүтэ-өҥө тупсан, иһэ кэлэн, мээчик курдук төкүнүйэн, сылгы сылгынан буолбут этэ. Көнтөс Өлөөкө сөрү диэн сөхпүтэ.

Атыгар төргүүлэнэ сылдьар куулуттан эбиэс куппута:

– Нохоо-уо! Боспоо-уох! Кэ-ээл! Кэ-ээл!

Боспоох, тойонун саҥатын истэн тэһиитэ ааһан, эбиэс сиэри тиийэн кэлбитэ. Убаһа эбиэс сии турдаҕына, Өлөөкө Боспоох көхсүн хаарын тэбии туран саалын, арҕаһын тутан көөртө – саала сыалаах, эрбии тииһин курдук тахса сылдьар арҕаһын, сиһин уҥуохтара сүтэн хаалбыттар, холбураан хаалбыт самыыта лары-ласпаҕар буолбут.

Боспоох эбиэһи сии турдаҕына, сыҥааҕын анныттан күп-күөх салаа от көстөн кээлтэ. Ону муодарҕаан Көнтөс Өлөөкө хаары тэбиэлээбитэ – кыһыннары хаар анныгар күөх сытар сиибиктэ этэ!

– Бу дьаабалы көр! Сиибиктэни булан күннүү сылдьар эбит дии! – Көнтөс Өлөөкө үөрэн, бэккиһээн Боспооҕу арҕаһыттан илигирэппитэ. – Боспоох да Боспоох!

Боспоох сылгыһыт эйэргэспитин сөбүлээбэккэ таныытын тыаһаппыта.

– Көр эрэ! Өссө таныытын тыаһатар дуу?! Уонча хонуктааҕыта холоон да тойооску этиҥ!..

Боспооҕу үрүйэтигэр хаалларан баран үүтээнигэр төннүбүтэ.

Уолаттарын кытта сүбэлэһэн баран нөҥүө күнүгэр отой охтор туруктаах уон убаһаны Боспоох үрүйэтигэр үүрэн аҕалбыттара. Онтон ыла урут аата суох үрүйэ Боспоох үрүйэтэ диэн ааттанан, бэл, сурукка киирбитэ.

– Нохоо, Боспоох, дойдулаах киһи бу убаһалары көр-иһит, араҥаччылаа! – Көнтөс Өлөөкө дьаһайбыта.

Байааттаҥнас буолбут убаһаларга холоотоххо, Боспоох күүс-сэниэ бөҕө, өрө тэбэ, ыстаҥалыы сылдьар буоллаҕа. Онон ырбыт убаһаларга барыларыгар баһылык тойон буола түспүтэ. Ким үөрэппитэ буолла? Хааныгар баара дуу? Убаһалар хаһыыны эккирэтэн ыһыллан хаалаары гыннахтарына, бөрүөрэрэ. Истимээри гыннахтарына таныытын тыаһатара, наһаалаатахтарына тииһинэн арҕастарыгар түһэрэ. Түүнүн хонуктуулларыгар барыларын биир сиргэ чөмөхтөөн туруорара.

Өтөр буолаат аҕыйах хонуктааҕыта өлөр турукка киирбит убаһалар отой көнөн, улаатар, төлөһүйэр аакка барбыттара. Иккилии хоно-хоно, Көнтөс Өлөөкө Боспоох үрүйэтигэр кэлэн билсэн барара. Убаһаларга эбиэс хабыалатара. Боспоох Көнтөс Өлөөкө отой мааны оҕото буолбута.

– Нохоо-уо! Боспоо-уох! Кэ-ээл! Кэ-ээл! – диэн хаһыыны иһиттэр эрэ төһө да ыраахтан үөрүн үүрэн-түрүйэн илдьэ кэлэрэ.

Ол курдук кыһыны этэҥҥэ туораан, саас сылгы сэлээһининин саҕана дойдуларыгар төннүбүттэрэ. Көнтөс Өлөөкө уолаттарын кытта биир да сылгыны энчирэппэтэхтэрин иһин бэрэссэдээтэлтэн махтал бөҕөнү ылбыттара.

Тымныы кыһын ааһан сааскы быстарык сылгыга саамай ыарахан кэм. Кырдьаҕас атыырдар мыраан хаара уулларын кыраҕытык кэтииллэр. Харалдьыт тахсан хаар быһыта сиэстэр эрэ сылгы-ынах барыта мыраан сирэйигэр талаһар. Мыраан сирэйигэр үүнэр сүмэһиннээх эһэ хаппыыстата – быстарыкка ааттаах аһылык.

Дьэ онтон хаар харааран, күөх от бытыгыраан, күн сырылас уотугар бигэнэн, от хамсыы-хамсыы үүнэн барар. Топпут-хаммыт, көҥүл-босхо барбыт киһини сахалар сөҕөн дуу, сиилээн дуу «күөххэ үктэммит сылгы курдук» диэччилэр. Күөххэ үктэммит сылгы маҥнай утаа күп-күөх сыптарыҥынан ыыта сылдьар буолар. Онтон аҕыйах хоноот иһэ көнөн, куҥа-таһа тупсан барар. Ону сэргэ атыырдар оонньуулара саҕаланар.

Саха сылгыта уратыта элбэх. Кыһын тымныыга атыыр сымыыта түү быыһыгар саһан хаалар. Онтон саас сылыйдаҕына тахсан кэлэр. Оччоҕуна атыыр сүүлэ киирэн харса суох ойох көрдүүр. Төрөөбүт биэлэри биирдии нэдиэлэ буолааттарын кытта сабыталаан барар. Бэйэтин үөрүн сабан баран аны атын үөртэн тыһы былдьаһар аакка түһэр. Сүрүннээн былдьаһыылаах бытта сыата тыһы тиҥэһэлэр, кытыттар буолаллар. Дьэ онно саҕаланар атыырдар дуолан охсуһуулара! Өрө тура-тура табыйсыы, эргийэ биэрээт кэлин атахтарынан тэбиэлэһэн кибиргэтиһии, кистии-кистии тиистэринэн хабырыйсыы! Хотторбут, баһын булкуйа-булкуйа, дьалты туораан биэрэр. Кыайбыт атыыр киһиргээн дьэргэлдьийэн, үтүөмсүйэн кынталдьыйан саҥа тыһылары үөрүгэр холбуур. Өр-өтөр буолбат харса суох сабыталаан барар…

Боспоох – эдэр соноҕос бэйэтэ үөрдээх атыыр буолар амтанын саҥа билэн эрдэҕинэ, маҥнай хаан аҥаардаах, дыабайбыт уһун атахтаах тураҕас соноҕос сүүһүгэр сулустаах саамай сөбүлүүр тиҥэһэ киирэрин көрдөрбүтүнэн былдьаан илдьэ барбыта. Онтон аҕата буолуохсут Ала Чуоҕур быһыта тэбиэлээн, икки кэлин атаҕар тура-тура табыйан, хайа түбэһиэх тииһинэн хадьырыйан, баһынан сиэлийэн кытыттарын былдьаан ылбыта. Боспоох сордоох утарылаһан көрбүтэ да – атыырдар охсуһууларын үөрэҕин ааспыт кырдьаҕас атыыр киһилиэ дуо?!.

Ол кэмҥэ үөһэттэн түһээн түһэрэннэр, геологтар экспедицияларыгар таһаҕас таһыытыгар уонча аты илдьэ барбыттара. Экспедицияҕа барбыт сылгы хаһан да төннүбэт буолара. Боспоох сордоох экспедицияҕа барар сылгылар испииһэктэригэр киирэн төннүбэт төлкөлөммүтэ. Туттарымаары туора көтө сырыттаҕына, Көнтөс Өлөөкө кэлбитигэр туран биэрбитэ. Хайыай, сэтиигэ холбонуллан Уус Майалаабыта. Онтон баарсаҕа тиэллэн Ньылханнаабыта.

Ньылхаҥҥа үс хонукка аһаппакка да, уулаппакка да хааччахха хаайан сыһытан баран айааһаабыттара. Айааһаабыттара диэн этэргэ кэрэгэй – илин-кэлин атахтарыттан, кутуругуттан-моонньуттан хамсаабат курдук ыга тардан, таһаҕас төргүүлэнэр хаҥха ыҥыыры арҕаһыгар олордон баран, түөһүн тылыттан самыытыгар, арҕаһыттан, иһиттэн ыбылы тартаран хамсаабат гына хам баайан кэбиспиттэрэ.

Нөҥүө күнүттэн сылгы буолан төрөөбүттэрин умнар күннэрэ-түүннэрэ үүммүттэрэ. Хаҥха ыҥыырдарыгар геологтар малларын-салларын, аһыыр астарын махчайа түһүөхтэригэр диэри ыҥырдан, төргүүлээн баран ыраах айаҥҥа туруммуттара. Ол курдук устар сайыны быһа Дьугдьуур аартыктарынан, күүстээх күрүлгэн сүүрүктээх таас үрэхтэринэн, куталаах маардарынан, сылгы тумнастар элбэх бырдаҕар, курулас ардахха, өҥүрүк куйааска ынчыктыы-ынчыктыы геологтар малларын, астарын үрдүк арҕастарынан сүгэ-таһа сылдьыбыттара. Биир сылгы үрэҕи кыайан туораабакка охтон, дохсун сүүрүк илдьэн буруукка тимирдибитэ, биир кутаҕа түһэн өлбүтэ, икки сыралара-сылбалара эстэн көлөттөн хаалан баран турбатахтара. Инньэ гынан таһаҕаһы барытын хаалбыт сылгыларга тарҕаппыттара.

Күһүн хаар түһүүтэ геологтар бэйэлэрэ да илистибиттэрэ. Килэгир баһыттан Ньаабалдьаҕа түһүүгэ биир аттара кутаҕа түспүтүн хостуу сатаан эрэй бөҕөнү көрөн, сылайыы бөҕөтүн сылайан, бэл, ыҥыырдартан таһаҕастары эрэ түһэрэн, аттарын сыбыдахтаабакка, балаакка да туруорбакка, балааккаларынан саптан утуйар аакка барбыттара.

Өлүү түбэлтэлээх ол иннинээҕи күн Килэгир кытылыгар биир эдэр уол карабинынан үрэх уҥуор сылдьар кыра эһэни ыппыта. Эһэ оҕото таптаран баран симэлэххэ түһэн хаалбыта. Ытааччы муустаах уулаах үрэҕи туоруу сорумматаҕа. Дьонун куоттарымаары салгыы айанныы турбута.

Оҕотун өлөттөрбүт ийэ эһэ, оҕотун көмөн баран, өлөрүөхсүттэри ириэнэх суолларын ирдээн, тоҥ суолларын тордоон барбыта. Саҥа түспүт хаарга суоллара бу дьэргэйэ сыттаҕа дии!

Түүн куттал суоһаабытын билэн аттар хаһыҥыраһа, өрө мөхсө түспүттэрэ. Геологтар ыттара, кутталыттан ыйылыы-ыйылыы, дьон саптан сытар балааккаларыгар киирэ сатаабыта. Оҕотун сүтэрэн кыыллыйбыт ийэ эһэ утуйа сытар үс киһини балаакка нөҥүө тутаттаан кэбиспитэ.

Боспоох эһэттэн дьиэгэнийэн сүрдээх күүскэ кэннинэн түһүтэлээбитигэр баһын быата быстан хаалта. Көҥүл-босхо барбыт соноҕос муҥ кыраайынан, туос бөтөрөҥүнэн үрэҕи таҥнары түһэ турбута.

Дойдум бу туһаайыынан баар диэн сүрэҕинэн сэрэйэн тус хоту айаннаабыта. Ыт мунна баппат сыбардарынан, уһун атахтаах атыллаабат лааҥкыларын тайах тэпсибит ыллыктарынан тумна-тумна балачча уһуннук айаннаабыта. Аччыктаатаҕына тохтоон хаһан аһыыра. Алдан өрүскэ кэлэригэр кыһын оройо буолан, өрүс туран, дойдутун диэки тэбинэн кэбиспитэ…

Көнтөс Өлөөкө куолутунан Кустаах Элгэҕэ кыстыы олорон ырбыт убаһалары сиибиктэҕэ ыытаары Боспоох үрүйэтигэр кэлбитэ – Боспоох хаһан аһыы сылдьара! Арҕаһыгар хаҥха ыҥыырдааҕа. Көнтөс Өлөөкө соһуйан, бэккиһээн саҥа аллайбыта:

– Бу дьаабалы көр! Бу сатана уолун көр! Боспоох да, Боспоох!..

Боспоох эбиэс сии турдаҕына, сэрэнэн сытыы быһаҕынан хаҥха ыҥыыр быаларын бысталаабыта. Ыҥыыры устубутугар, соноҕос, ыарыытыттан хаһыҥырыы түһэн баран, саҕынньаҕын сиэҕиттэн хабан ылбыта.

– Бээ-бээ! Аргыый буол, доҕор!

Боспоох арҕаһа хаҥха ыҥыыр олорбут сиринэн барыта сиикэй баас этэ!

Көнтөс Өлөөкө нөҥүө күнүгэр үүтээниттэн эһэ сыатын аҕалбыта. Боспоох бааһын сыанан сотоору гыммытыгар эһэ сытын ылан дьиэгэнийэ түспүтэ. Сылгыһыт соноҕос эһэҕэ түбэһэ сылдьыбытын сэрэйбитэ.

– Бээ-бээ, доҕор! Тыатааҕы буолбатах! Сыата эрэ дии! Бааскын эмтиэхпит!

Күн аайы эһэ сыатынан эмтэнэн сиикэй баас сотору хаҕылыйбыта. Онтон оһон оруобуна хаҥха ыҥыыр олорбут сиригэр, арҕаһыттан сиһинэн самыытыгар тиийэ, маҥан түү үүммүтэ. Экспедицияттан, эргиллибэт сириттэн тыыннаах ордон күрээн кэлбит, тыатааҕы ардай аһыытыттан мүччү туттарбыт Боспоох үһүйээҥҥэ киирэр дьоруой буолбута. Бас билэр үрүйэтигэр убаһалар, тиҥэһэ киирэрдэр тойонноро буола түспүтэ. Эмиэ уруккутун курдук убаһалар хаһыыны эккирэтэн ыһыллан хааллахтарына бөрүөрэрэ. Истибэтэхтэринэ, таныытын тыаһатара, наһаалаатахтарына, тииһинэн арҕастарыгар түһэрэ. Түүнүн хонуктуулларыгар барыларын биир сиргэ чөмөхтөөн туруорара.

– Нохоо-уо! Боспоо-уох! Кэ-ээл! Кэ-ээл! – диэн Көнтөс хаһыытын иһиттэр эрэ төһө да ыраахтан үөрүн үүрэн-түрүйэн илдьэ кэлэрэ.

Биирдэ Көнтөс Өлөөкө ороһуйан кэлбитэ.

– Дьэ, нохоо, икки бөрө сылдьар. Сэрэнэн-сэрбэнэн бэйэ бодоҕун тардына сырыт!..

Боспоох иччитэ тугу этэрин өйдөөбөтөҕө да, Көнтөс саҥатын дорҕоонуттан улахан куттал суоһуурун сэрэйбитэ.

Хас да хонон баран үөр барыта биир сиргэ чөмөхтөһөн хонуктуу турдаҕына, уҥа мыраантан икки бөрө үөмпүтэ. Бөрөлөрү көрөн биир тиҥэһэ хаһыҥырыы түспүтэ. Сылгылар уолуйан үрүө-тараа сырсаары гыммыттарын Боспоох хадьырыйталаан, сиэлийтэлээн биир сиргэ түмпүтэ. Бэйэтэ үөрүн тула сүүрэ сылдьыбыта. Бөрөлөр, сүрүн утарсааччы атыыр соноҕос буоларын өйдөөн, кинини бултаспытынан барбыттара. Биир бөрө соноҕос арҕаһыгар хатаммыта, биир такымыгар түһэ сатаабыта. Молуон бөҕө саҕаламмыта. Такымҥа түһэ сатыыр бөрө сүргүөх курдук аһыыта соноҕос хойуу кутуругар иҥнэн хаалбытынан туһанан, Боспоох кэлин атаҕынан тэбиэлээн куһурҕатан бөрө түөһүн көтүрү, баһын хампы тэппитэ.

Соноҕос арҕаһыгар хатаммыт бөрө аһыыта Боспоох бөчөхтөспүт хойуу сиэлин хотуппатаҕа. Боспоох бөрөлүүн баҕастыын тас уорҕатынан баран, бөрө үрдүгэр күөлэһийбэхтээн ылбыта. Онтон ойон туран тураары үнүөхтээн эрэр бөрөнү хамнаабат буолуор диэри харса суох тэбис да тэбис буолбута…

Сарсыарда Көнтөс Өлөөкө Боспоох үрүйэтигэр кэлбитигэр Боспоох туох да буолбатаҕын курдук үөрдэрин кытта тэйиччи соҕус хаһан аһыы сылдьара. Ата сиргэнэн туора ыстаммытыгар ыҥыырын хоҥсуоччутуттан тутуһан охтубатаҕа.

– Бу сылгы туох буолла?! – тэһииниттэн ыга тардыбыта.

Онтон чугас-чугас икки бөрө өлө сытарын өйдөөн көрбүтэ!

– Нуо-аа! Бу тугуй? – атыттан түһэн Боспоох бөрөлөрү кытта охсуспут суолун сыныйан көрбүтэ.

– Дьэ, Боспоох да Боспоох!.. – соһуйан, бэккиһээн саҥа аллайбыта. – Тоойуом! Боспоо-уох! Кэ-ээл! Кэ-ээл! Оҕобор эбиэс биэриэм!

Боспоох эбиэс сиэри үөрүн барытын үүрэн илдьэ кэлбитэ.

– Боспоох! Боспоох! Маладьыас! – Көнтөс Өлөөкө атыыры имэрий да имэрий, таптай да таптай буолбута.

Үүтээнигэр (бары сылгыһыттар курдук төргүүтүгэр илдьэ сылдьар хатыс өтүүтүнэн) икки бөрө соһуулаах тиийэн дьонун улаханнык соһуппута. Дьэ доҕор, ол киэһэ сылгыһыттар үүтээннэригэр үөрүү-көтүү, малааһын бөҕө буоллаҕа дии!

Ол курдук Боспоох бөрөлөрү кыайан үһүйээҥҥэ киирбит сылгы буолбута.

Киниттэн Сүүһүгэр Сулустааҕы былдьаабыт Тураҕас соноҕос сүүрүгүнэн аатыран отой туспа көрүүгэ-харайыыга барбыта. Боспоох экспедицияҕа эрэйи-буруйу көрө сырыттаҕына, Сүүһүгэр Сулустааҕы Тумус Маҥааһа диэн ааттаах атыыр бэйэтин үөрүгэр холбообута.

Тумус Маҥааһа күүс-уох бөҕө, быһыы-таһаа мааны сылгыта этэ. Атыырдар охсуһууларыгар биир да биэни биэрбэт мөккүөрдээҕэ. Боспоох саҥа үөр атыыра буолан баран Тумус Маҥааһыттан Сүүһүгэр Сулустааҕы былдьаһан көрбүтэ да кыайтарбыта.

Ол да гыннар Боспоох быыс-арыт булан Сүүһүгэр Сулустааҕы үөрүттэн быһа тутан ылан ойуур кэннигэр, аппаҕа киллэрэн таҕылын таһаарара. Сүүһүгэр Сулустаах ууламмытыгар Тумус Маҥааһа сытырҕалаан кини оҕото буолбатаҕын билэн быһыта тэбиэлээн кулуннатан кэбиспитэ…

Түөрт-биэс сааһыгар Боспоох даҕаны ситэн-хотон, модун түөстээх, кылгас гынан баран күүстээх, модьу атахтардаах, сиһин ороҕун икки өттүнэн экспедиция хаҥха ыҥыыра бэлиэ хаалларбыт маҥан түүлээх, уһун систээх, лары-ласпаҕар кэтит самыылаах, хараҕар саба түһэ сылдьар хойуу көҕүл быыһынан чаҕылыҥныыр уоттаах чоккуруос харахтаах, сиэлэ, кутуруга бурҕаллан мардьаллан атыыр да атыыр буолбута. Мээнэҕэ саҥа таһааран кистээбэт этэ. Биирдэ эмэ кистээтэҕинэ, киһи этин сааһынан дьырылаан киирэн, уйулҕата хамсыар диэри эҥсилгэннээхтик, имэҥнээхтик кистиирэ.

Сүүһүгэр Сулустаах кулуннаабыт сааһыгар Боспоох анаан-минээн Тумус Маҥааһыттан Сүүһүгэр Сулустааҕы былдьаһа барбыта. Тумус Маҥааһын үөрүттэн Сүүһүгэр Сулустааҕы илдьэн истэҕинэ, Тумус Маҥааһа эккирэтэн батыгыратан кэлбитэ. Тумус Маҥааһа Сүүһүгэр Сулустааҕы былдьаһа кэлиэхтээҕин билэр буолан, Боспоох кыһыал да буоллар аппа үрдүнэн баран испитэ. Тумус Маҥааһа аппанан ситэн кэлбитигэр суос-соҕотохто үөһэттэн аллара ыстанан модун күөнүнэн түҥнэри көппүтэ. Уонна туруох бокуой хаалларбакка, үөс-батааска биэрбэккэ тиэрэ таһыллан тэбиэлэнэ сытар Тумус Маҥааһын сымыытын быһа хадьырыйан кэбиспитэ!..

Инньэ гынан Боспоох үөрүгэр Сүүһүгэр Сулустааҕы иннигэр уктан, кэннигэр өссө икки кытыт биэ батыһыннарыылаах төннүбүтэ. Ол да гыннар Сүүһүгэр Сулустааҕы биирдэ да төрөппөккө таҕылын тарҕатар тапталлаах биэ оҥостубута.

Оттон Тумус Маҥааһа эрэйдээх атыыр буолар кыаҕыттан тахсыбытын билэн – аттаан, айааһаан, хомуут кэтэрдэн, сыарҕаҕа көлүйэн холкуос таһаҕасчыта оҥостубуттара… Урукку Тумус Маҥааһа ааттаах атыыр киэбирбит быһыыта холбураан, хас күн аайы холкуос хотонуттан ынах сааҕын таһан, самыыта аат эрэ харата хоймоҥнуура…

Боспоох үөрүттэн биир да биэни энчирэппэтин, төрүөҕү биэрэрин, оҕолоох биэлэри харыстыырын, көрөрүн-истэрин иһин Көнтөс Өлөөкө маанылааҕа буолбута.

Сүүрүк Тураҕас уонча сыл куоратынан-тыанан араас улахан күрэхтэһиилэргэ сүүрэн иннин кимиэхэ да биэрбэккэ, кини аатыгар укпут дьоҥҥо быһый атаҕынан сүүйүү бөҕөнү тэбэн биэрэн баран, сааһыран улахан сүүрүүттэн тохтообута. Инньэ гынан сылгы үөрүгэр төннүбүтэ. Кэлээт Боспоохтон Сүүһүгэр Сулустааҕы былдьаһан көөртө да – Боспоох бу сырыыга атын Боспоох буолан биэртэ! Хас саас аайы атыырдар охсуһууларыгар буспут-хаппыт Боспоох сүүрэртэн атыны билбэт Сүүрүк Тураҕаһы өрө тура-тура илин атахтарынан үлтү сынньан, кэлин атахтарынан быһыта тэбиэлээн, кини үөрүн ырааҕынан тумнар оҥорбута.

Бу сырыыга Сүүһүгэр Сулустаах үтүөмсүйэ-үтүөмсүйэ икки ааттаах атыыр кинини былдьаһан охсуһалларын тэйиччиттэн кэтээн көрөн турбута. Боспоох кыайбытыгар оонньоһон моонньунан атыыр моонньун аалбыта. Боспоох Сүүһүгэр Сулустааҕы эргитэ баттаат, имэҥиттэн кистии-кистии, сабан кибиргэппитэ…

Хас сыл аайы күһүн, кыһын, саас, сайын кэлэ турар эрээри – дьыл дьылга хаһан да майгыннаабат. Сорох дьыл хаардаан баран ардаан, онтон эмискэ тоҥорон сылгы хаһыыта суох буолар. Сорох дьыл улахан тымныылар түһүөхтэригэр диэри хаар түспэккэ сылгылар суоһаан охтоллор, биитэр уулаары күөл мууһугар киирэн үөр үөрүнэн муус анныгар барар. Сааһын хара хапсыыр түһэн аһаабакка хоргуйан сылгы бөҕө охтор.

Ол эрээри хайа да түгэҥҥэ Боспоох үөрэ син биир үчүгэй туруктаах буолар! Хаардаан баран тоҥорбут дьылыгар дулҕалаах, ойуурдаах сири булан, дулҕа сиэлин кирдэрэр, от-мас хаххалаан муус буолбатах хаһыылаах сири булар. Тымныы түһүөр диэри хаардаабатах дьылыгар кыһыннары тоҥмокко сүүрүгүрдэ сытар бэйэтэ эрэ билэр сыккыстарыгар тиийэр. Хара хапсыырга үрэх бастарынан хаххалаах, кэнчээрилээх сирдэринэн дугуйданар.

Сылгыһыттар икки ардыларыгар аат-суол былдьаһар түгэннэрдээхтэр. Өрүүтүн Көнтөс Өлөөкөттөн үтүөтүн былдьаһа сатыыр Өппөөрүҥ Көөстө биир күһүн өрүс туруута биир үүрбэҕэ уон икки үөрү биирдэ туораппыт аатыраары ыһыытаан-хаһыытаан сылгылары өрүскэ киллэрбитэ. Боспоох үөрүн өрүскэ туох иһин киллэрбэккэ, Өппөөрүҥ төһө да уһун кымньыынан таһыйан улахан үөргэ холбуу сатаабытын үрдүнэн туора көтөн биэрэ сылдьыбыта. Онтон атын үөрдэр ыһыллаары гыммыттарын бөрүөрэ барбытынан туһанан, Боспоох үөрүн кытта өрүс кытылыгар үүммүт хойуу харыйалар быыстарыгар киирэн хаалбыта.

Өппөөрүҥ Боспоох үөрэ куоппутун көрөн маатыралаан баран, эккирэтэ соруммакка атын уҥуоргу кытыл диэки салайбыта. Улахан үөр маҥнайгы сылгылара туораан кытылга үктэниилэригэр өрүс ортотугар чараас муус тостон үс үөр муустаах ууга булкулла түспүттэрэ. Өппөөрүҥ, сылгылар ууга түспүттэрин көрөөт, атын эргитэ баттаан туос бөтөрөҥүнэн төттөрү ыстаннарбыта. Аймалҕан бөҕө буолбута: муустаах ууга өлөн эрэр сылгылар көмө көрдүүр аймалҕаннара, убаһалар ытаан эрэр курдук кистэһиилэрэ! Ол курдук көрдөрбүтүнэн отучча сылгы муус анныгар баран хаалбыта!..

Боспоох бу сырыыга эмиэ үөрүн тыыннаах хаалларбыта.

Хас да сыл буолан баран саас үөрүн Силипиэн арыытыгар мэччитэ сылдьан өрүс эстээри гыммытын сэрэйэн, биэлэрин арыыттан таһаартаабыта. Кытылга тахсан баран саҥа төрөөбүт кытыт хаалбытын көрөн арыыга төттөрү ыстаммыта. Сүүһүгэр Сулустаах батыһаары гыммытын төттөрү кыйдаабыта. Арыыга киирэн биэ кулуна саҥа атаҕар тура сатыырын күүтэн турарыгар сүүрэн тиийбитэ. Ол кэмҥэ өрүс эстэн ньирилиирэ иһиллибитэ. Ийэ биэлиин бастарынан өйөөн оҕолорун туруорбуттара. Кулун байааттаҥныы-байааттаҥныы турбутугар иккиэннэрин уҥуоргу кытыл диэки үтүрүйбүтэ. Мууска киирэн баран ийэ биэ оҕотун эмнэрбитэ.

Көмүөл бу ньирилээн иһэриттэн дьаахханан Боспоох биэлээх кулунчугу абыраллаах кытыл диэки күөнүнэн үтүрүй да үтүрүй буолаахтаабыта. Кулунчук ийэтин эмэн сэниэлэнэн, биэ кэнниттэн сүүрэн туораахтаммыта. Үөс батааска биэрбэккэ көмүөл субу ньирилээн кэлбитэ. Ийэ биэ кытылга үктэммитэ. Кулунчук эрэйдээх кытылга кыайан тахсыбакка халтарый да халтарый буола турдаҕына, кэнниттэн кэлэн Боспоох баһынан кулун кытылга эһиллиэр диэри сиэлийбитэ. Ол кэмҥэ көмүөл мууһа атыыры саба баттаан илдьэ баарта. Өрүс тоҕойугар муус быыһыттан Боспоох төбөтө көстөн кэлэн бырастыылаһардыы иҥсэлээхтик, хайаттан хайаҕа эҥсиллэр курдук иҥэрсийэн баран сүтэн хаалбыта. Боспоох тиһэх кистээһинэ хайаттан хайаҕа охсуллан өрүс устун бара турбута…

Онтон ыла Көнтөс Өлөөкө өрүс эстиитигэр кытылга киирэн эбэни аһатара. Көмүөл ньирилээн ааһыытыгар хайаан да Дьөһөгөй оҕото кистиирэ иһиллэрэ! Кырдьаҕас сылгыһыттар Дьөһөгөй оҕото хайдах дэгэттээхтик кистииринэн сылгыга хайдах дьыл буоларын тойоннуур буолбуттара…

Харысхал
2020 сыл, муус устар 25 күнэ