Аудиота:

    - Кудымкар, прощевай, больше не возвращайся в наши печальные края, - диэн босхолонон тахсан эрэр хаайыылааҕы атаара турар прапорщик эҕэлээхтик эттэ.
Мохсоҕоллоох хатыылаах боробулуохатын анараа өттүгэр буруйун боруостаабыт уһун дьүдэх киһи хоруйдаата:
- Гражданин начальник, не обижай старого зека, типун тебе на язык, уж в пятьдесят два года мне пора за задницу взяться.
Ол аата өйүн аны туттаҕына сатанарын быһаараахтаата.
- Кореша толкуют, что на воле какая-то перестройка идёт, вот и я перестроюсь на какой-то ряд, - диэтэ.
Хаайыылаах дьоҕус таһаҕаһын санныгар быраҕаат, оптуобус тохтобулун диэки бара турда Кини төһө да бу бөһүөлэккэ сэттэ сыл олордор, зона таһынааҕыны билбэт этэ.
Оптуобус Эркээни хочотун устун аспаал суолунан элээрдэн начаас мырааҥҥа таҕыста. Хааччахтан субу төлөрүйбүт Фома Сыстеров пассажирдартан көҥүллэтэн, суоппар таһыгар инники олбоххо олорон, Саха сирин аар тайҕатын аан бастаан көрө истэ. Бу дойдуга кинини сабыылаах массыынанан аҕалбыттара.
Айылҕа барахсан манна кэрэтин сөхпүтэ. Күһүҥҥү хатыҥнар көмүс сэбирдэхтэрэ эрэйдээх-буруйдаах Кудымкаары эҕэрдэлиир курдук сиккиэр тыалга тэлибирэһэллэрин көрө-көрө тоҕо эрэ тус дьылҕатын, төрөөбүт дойдутун - Коми-Пермяк национальнай уокуругун саныы истэ.
Хаһан эрэ кыракый Фомушка уолчаан дойдутугар Кудымкаар куорат таһыгар Иньва өрүс кытылыгар үөскээбитэ. Ийэтэ Валентина Алексеевна - учуутал, аҕата Лаврентий Самсонович Сыстеров уустук прибордары оҥорор үрдүк квалификациялаах инструментальщик-слесарь этилэр:

    Турок янычаардарыттан төрүттээх, итии хааннаах гагауз уолаттара иһиттибит-истибэтибит диэбиттии, уоллаах кыыһы эккирэтэн ситэн, уолу ибили кырбаабыттара. Аурика сарылыы-сарылыы таптыыр уолун көмүскэһэн, убайдарыттан кырбаамаҥ диэн көрдөһө сатаабыта да, кини тылын ким истиэй, хата кыыһы бэйэтин таһыйбыттара.
    Онуоха саллаат уол көмүскэнэн курун устан уолаттары охсон кулупаайдаабыта. Биир ордук дьорҕоотообут гагауз уол кур тимиринэн сирэйин быһа оҕустаран хаан билик буолан, дэриэбинэ диэки сүүрбүтэ, икки уол кыыллыйбыт саллааттан эмиэ куоппуттара.
    Аурика ытыы-ытыы:
    - Фомушкаа, доҕоччуок, чааскар бара оҕус, билигин дэриэбинэттэн элбэх буолан кэлэн үнтү кырбыахтара, - диэхтээбитэ.
    Саллаат кыыһын уохтаахтык уураан баран, казармалар диэки сукуҥнаабыта.
Сарсыныгар гагаузтар байыаннай чааска кэлэн уолу үҥсүбүттэрэ, холуобунай дьыала тэрийэри модьуйбуттара. Саллаат Сыстеров олоҕор иккис охсуутун ылбыта, трибунал сүүрбэ үс саастаах уолу сууттаан, үс сылга хаайыыга ыыппыта. Гагаузтартан көмүскэммитин

аахса да барбатахтара. Туоһута да суоҕа бэрт буоллаҕа дии. Көмүскэһээччитэ арай Аурика эрэ этэ да, кыыс этиитигэр суут кумаардаан да көрбөтөҕө. Аны туран, кур тимиринэн оҕустарбыт уол сирэйин бааһа мэктиэтигэр саабыланан быһа оҕустарбыт курдуга.
Фома буруйун боруостуу Украинаҕа баар холуонньаҕа утаарыллыбыта. Онно олорон били слесарь-инструментальщик дьоҕура сайдан, улам тимир ууһа буолбута.
Хаайыы үгэһинэн киниэхэ хос аат - Кудымкаар диэн “погоняло” иҥэрбиттэрэ. Ол аата Кудымкаар Уус - Кузнец Кудымкар буолбута. Уһуну-киэҥи оччолорго толкуйдаабат эдэр уол “өҥнөөх” буола сатаан, тириитигэр буолар-буолбат татуировка бөҕөтүн уруһуйдаппыта.
Босхолонон Перьмҥа тиийбитэ, хаайыыга олоро сылдьыбыт уолу баҕалаах үлэтигэр ылбатахтара, эгэ үрдүк үөрэххэ саа да тэбиитигэр чугаһаппатахтара. Онон тыйыс айылҕалаах Ямалга гаас турбатын тардар сиргэ сварщигынан үлэлии барбыта. Үлэтигэр сирдэрбэтэҕэ, кэлэктиибигэр хаһыс эрэ сэбиэскэй пятилетка кыайыылааҕа буолбута.
Фома аһылыгар табыллыбакка куртаҕа ыалдьыбыта, профсоюзтар путевка биэрэннэр Алтайга Белокуриха курордугар сынньана барбыта. Оттон Ямалга төннөн докумуоннарын ылан, Алтай айылҕатын сөбүлээн, бастаан тофолардар диэн омуктар олорор түөлбэлэригэр тиийбитэ да, онно табыгастаах үлэ көстүбэккэ Барнаул куоракка көспүтэ. Слесарь-инструментальщик идэтигэр собуокка үөрүүнэн ылбыттара, оччолорго пааспара, үлэ киниискэтэ ыраас этилэр. Хайа, уонна сэбиэскэй кэмҥэ бырааһынньык аайы наҕараадаламмыт грамоталара, “коммунистическай үлэ ударнига” бэлиэтэ эҥин үчүгэй үлэни дэбигэстик буларыгар көмөлөспүттэрэ.
Собуокка аҕыйах ыйынан биригэдьииринэн анаабыттара, уопсайга хос биэрбиттэрэ. Манна ССРС араас түөлбэлэриттэн мунньустубут дьон дьорҕоотторо олороро, сорохтор ыарахан төлкөлөөх, холуонньаҕа буруйдарын боруостаабыт да бөтөстөр бааллара.
Бүргэһи хааһахха хаайбаккын, ол курдук сууна сырыттаҕына, Кудымкаар түөһүн, көхсүн татуировкатын ааҕа көрөннөр, туохха “олорбутун” дэбигис билбиттэрэ. Илиитигэр хаһан эрэ мээнэ-мээнэ уруһуйдаппыт “медвежатник” идэтин туоһулуур бэлиэлээҕэ. Уруһуй анньыбыт киһитэ бу да “идэни” баһылыаҕа диэн оҥорбута буолуо.
Эр дьон уопсайыгар төһө да администрация буойа сатаабытын иһин, итирии-кутуруу ханна барыай. Сыстеровы арыгылааһыҥҥа кыттыһыннара сатыыллара да, чугаһаабатаҕа. Кини наар кинигэ ааҕан тахсара, гитара атыылаһан, биир музыкант уолтан балай да үчүгэйдик оонньуурга үөрэммитэ, бард, шансон ырыалары бэртээхэй баритон куолаһынан ыллыыра, бэл гитараҕа оонньуурга үөрэппит уолунаан собуот үлэһиттэрэ тэрийбит кэнсиэрдэригэр

кыттыбыта.
Собуот кыргыттарын кытта похуокка сылдьан кутаа тула ыллыыллара Сыстеров олоҕор үтүө түгэннэр этилэр. Биир эмиэ гитараҕа ооньуур, ыллыыр ис киирбэх кыыһы кытта билсибитэ да, кыыһа сууттаммытын, “өҥнөөҕүн” билэн, тэйиппитэ. Эдэр киһи хара мэҥнээхпин, олохпор олох табыллыа суохпун диэн, курус санааҕа ылларбыта.
Саҥа “табаарыстара” туруга мөлтөөбүтүн сэрэйэн, бэйэлэригэр сөрөөбүттэрэ. Биир урдус кыра баанда тэриммитэ. Ороспуойдар Кудымкаар-Уус курдук идэтийбит слесарга, “медвежатникка”, сиэйпэлэри, уустук күлүүстэри аһар киһиэхэ наадыйаллара. Түөкүттэр улам тылларыгар киллэрэн, Сыстеровы бэйэлэригэр сыһыарбыттара.
Барнаултан тэйиччи оройуоҥҥа тиийэн, түүн маҕаһыыны халаабыттара, онуоха “техническэй” өттүн Кудымкаар толорбута. Бастакы сырыылара табыллан, уоруйахтар чугастааҕы уобаласка тиийэн эмиэ маҕаһыыны халыы сылдьан тараччы тутуллубуттара. Кудымкаар-Уоруйах Уус судаарыстыба баайын-дуолун ороспуойдаан халааһын иһин аҕыс сылга күүһүрдүллүбүт режимнээх холуонньаҕа бириигэбэрдэммитэ. Манна кинини хаайыылаахтар сороҕор судургутук Фомка диэн хос ааттыыллара. Оччолорго судаарыстыба бас билиитигэр дураһыйыы иһин уһун болдьоҕу “уоптараллара”.
Буруйун боруостаан Красноярскай кыраайга босхоломмута, табыгастаах үлэ көстүбэккэ Таймыырга тиийэн нганасаннарга олохсуйбута, табаһытынан, балыксытынан үлэлээбитэ. Биир хаамаайы киһини кытта куодарыһан таба муоһун хомуйбута. Атыыр таба ууһатар уорганын кытайдар хамаҕатык атыылаһаллар үһү диэн истэн, аны ону соҕотуопкалыыр, хомуйар түбүккэ түспүтэ.
Табаарыһынан паантаны уонна лу-пэны - таба ууһатар уорганын - балайда буланнар Дальнай Восток диэки айаннаабыттара, онно кымырдаҕас курдук элбэх кытайдарга аҕалбыттарын барытын атыылаабыттара. Бэрт бизнес эбит диэн, “лу-пэнныы” хоту төннөөрү сылдьан, эмиэ өлүү болдьох, туох эрэ имнэммитин курдук, урут Красноярскай кыраайга бииргэ “олорбут” киһитин Владивостокка аадырыс бюротыттан сирдэтэн булбута. Урукку биир дьылҕалааҕа куһаҕан кэмэлдьитин бырахпатах эбит:
- Билигин үчүгэй киһиэхэ бара сылдьыахха, - диэн сиэтэн илдьэн, олохтоох “авторитеты” кытта билиһиннэрбитэ, “сынньатан, көрү-нары көҕүлүттэн туппут олохторугар” сырытыннаран баран, наадалаах кэпсэтиилэрин саҕалаабыттара:
- Братва эн курдук исписэлиискэ наадыйбыта ыраатта, биһигин кытта сомоҕолос, - диэн кучуйаннар, омоллоон олоҕо, дьэргэстэй ыһыаҕа эмиэ саҕаланнаҕа бу дии.
Атын куоракка баран, икки маҕаһыыны халаабыттара, сберкассаны “ыраастаары” сылдьан харыларыттан харбаппыттара, бу сырыыга ытыалаһыылаах, харабыллары дэҥнээһиннээх буруйу

оҥорбуттара. Сыстеров киһини ыппатаҕын да иһин, сүнньүнэн кини инструментальщик, “медвежатник квалификацията” бу сырыыга буруйу оҥорууга сүрүн оруоллаах, урут иккитэ сууттаммытын аахсан, суут кини туһугар уон икки сыл кытаанах режимнээх холуонньаҕа буруйун боруостуурга бириигэбэрдээбитэ уонна “улахан кутталлаах рецидивист” диэн дьаралык ыйаабыта.

    Онтон ыла үс холуонньаны кэритэн, Саха сиригэр Мохсоҕоллооххо аҕалбыттара. Хаайыы олоҕун дэгиттэр билбит Сыстеров үрдүкү “каастаҕа” сылдьара. Ол дойдуга идэтийбит мындыр уус буолан администрацияҕа сирдэрбэтэҕэ.
Хайа да хайдыһыыларга кыттыбата, блатнойдартан тэйиччи сылдьара, администрацияҕа кими да “тоҥсуйбат” этэ. Тойоттор сорудахтарын тук курдук толороро, арай кэлин улаханнык ыарытыйар буолбута, саас да ылан истэҕэ, номнуо биэс уон иккитин туолбута.
Хаайыылаахтар кинини көнө суобастааҕын, дуоспуруннааҕын иһин сирбэттэрэ, хайа уонна куһаҕан үчүгэйдээх диэбиккэ дылы уһуннук “олорбут авторитета”, “вор-рецидивист” званиета да этэҥҥэ сылдьарыгар көмөлөстөҕө.
Кэнникинэн, сааһыран баран, эдэр хаайыылаахтарга үчүгэй суолга үктэнэллэригэр сүбэ-ама биэрэр буолбута, онуоха бэйэтин олоҕун холобуруттан кэпсиирэ, киһи алҕаһы үксүн бэйэтэ көрдөөн булар диирэ. Зонаҕа дэҥ киирэр арыгыны испэт этэ, оннооҕор табахтаабата. Саллааттыы сылдьан табахтаан иһэн улахан буортутун билэн бырахпыта.
Биирдэ эдэр уол табахтыы олорон:
- Кудымкар, чего не куришь? Много ли на наш век осталось? Курево - единственная радость за решёткой. Бери от жизни всё, - диэбитигэр, Фома уол бөппүрүөскэтин хаба тардан ылан, тосту тутан баран, киэр элиппитэ уонна судургутук быһааран биэрбитэ:
- Курящий кончает свою жизнь раком…, - чочумча буолан баран, эбэн эппитэ: - … легких.
Кудымкаар сахалары кытта бодоруһа сатыыра, босхолоннохпуна Саха сиригэр хаалыам диирэ, элбэх саха табаарыстаммыта. Олохтоохтор тылларын анаан-минээн үөрэтэн, балай да кэпсэтэр буолбута. Гитараҕа оонньуурун сайыннарбыта. Сахалыы ырыалары ыллыыра, ордук Владимир Татаринов ырыаларын толорорун сөбүлүүрэ. Герман, Клавдия Хатылаевтары, Наталья Трапезникованы хайгыыра. Владимир Заболоцкай ыллыырын истэн, улуу грек ырыаһытын Демис Руссостан итэҕэһэ суох куоластаах дии саныыра.
Фома Сыстеров хаайыыга олордоҕуна, Сэбиэскэй Сойуус эмискэ ыһыллыбыта, онон кини капитализм олоҕор босхолонон тахсыбыта, хайдах эрэ билбэт сиригэр, кыраныысса таһынааҕы суударыстыбаҕа, быстах туристыы кэлбит курдук санаммыта.
Оптуобус Дьокуускай автовокзалыгар аҕалла. Күн өссө да эрдэ. Быстах чаардыыр сир аадырыһын холуонньаҕа хас да сахаттан

ылбыта да, эмиэ “өҥнөөхтөр” сөрүөхтэрэ диэн сэрэҕэдийэн, мыраан үрдүнээҕи “санаторийга” бастаан утаа кылгас кэмҥэ олохсуйарга санаммыта, онно таптарбыт, кырдьан эрэр бөрө курдук “бааһын саланарга” быһаарыммыта.
Ол “санаторийга” уустук дьылҕалаахтар хорҕойор сирдэрэ, Бүлүүлүүр айан суолун таһыгар баар, хайа да Дьокуускай баһылыгар кыайтарбатах, куорат бөҕө өрөһөлүү мунньуллубут сирэ - сыбаалка.
Хаайыылаахтар уруһуйдаабыт карталарынан сирдэтэн “реабилитацияланар” сиригэр айаннаабыта. Мыраан үрдүгэр тохтобулга оптуобустан хас да киһи бөлөҕүнэн, уку-суку таҕыстылар. Кудымкаар сэрэйдэ, бу дьоннор ыарахан олохтоох, буорайбыт биичтэр, буомурбут буомустар буолалларын.
Сыбаалка саҥа хоноһото олохтоохтор хайдах көрсөллөр диэн сэрэҕэдийэ санаата. Биичтэри кытта хайдах бодоруһуохтааҕын туһунан холуонньаҕа инструктаж бөҕөнү ылбытыгар эрэнэрэ. Мэктиэтигэр стройдатан биир бөдөҥ, хара бэкир киһи бартыһааннар хамандыырдарын курдук бэриэтчиттээн дьону батыһыннаран барда. Кудымкаар ол “тойоннорун” кытта кэпсэтэ сатаата, “хамандыыр” кини диэки улахамсыйан хайыһан да көрбөтө.
Сотору буруо сыта билиннэ, олох аҕыйах хонуктааҕыта сэрии буолан ааспытын курдук сиргэ улам чугаһаатылар. Үөр ыттар үрбүтүнэн “этэрээти” көрсө ыстаҥалаатылар, “хамандыыр” буойан маатырылаабытыгар ыттар ылы-чып бардылар. Кудымкаардаах кутаа уот таһыгар төгүрүччү олорор биичтэргэ тиийдилэр. Этэрээти кытта кэлсибит чобуо биич олохтоохторго Фоманы билиһиннэрдэ. Үгүс кэпсэтиитэ суох чэйдэттилэр.
- Хантан, хаһан босхоломмуккунуй? - диэн били хара бэкир хамандыыр Кудымкаары доппуруостаата.
Фома:
- “Олорбуппун” хантан биллигит? - диэн өс киирбэх ыйытта.
Аттыгар олорор дэбдэгэр имнээх киһи иччитэ суохтук көрөн олорон:
- Рыбак рыбака видит издалека, - диэтэ.
Сыстеров төбөтүн төҥкөтөн, Мохсоҕоллоох холуонньатыттан бүгүн тахсыбытын эттэ.
Онуоха хамандыыр үөгүлээтэ:
- Братва, кто в нашей деревне обитает из Мохсоголка?
Кардаан Бааска диэн ааттаах эдэрчи саха киһитэ кутаа таһыгар кэллэ, биир-биэс тыла суох Кудымкаары кытта илии тутуста уонна дьааһыктартан таҥыллыбыт кыракый балаҕаҥҥа маарынныыр хибараҕа илтэ. Ол үүтээҥҥэ хайа омуга биллибэт дьон хорҕойбуттар.
- Эн кимҥиний? - диэн Кудымкаар уолтан ыйытта.
- Кардаан Бааскабын, суоппар идэлээхпин.
- Туохха түбэспиккиний?
- Иккитэ сууттаммытым, бастаан үс өлүктээх авария оҥорон, иккиһин хомуур охсуһууга сылдьан быһаҕынан киһини өлөрбүтүм иһин. Босхоломмутум үс сыл буолла да, үлэ көстүбэккэ биичтэри булсубутум, онон кыһынын техэтээскэ олоробун, сайынын бу “Бомбей санаторийга”, - диэтэ.
Кардаан Бааска күҥҥэ хараара

буспут сирэйэ иһэн, дарбайан, арыгылыыр ыарыыга ылларбытын туоһулуур курдуга, кэпсэммитин таһынан, үксүн “Туймаада” таһыгар умналаан “үлэлиир” миэстэлээх үһү.
- Холуонньаҕа эйигин көрөр этим, ол эрэн эн үрдүк “аптарытыаттаах” буолаҥҥын, биһигинньик кыра ычалаахтартан тэйиччи сылдьыбытыҥ, - диир.
Сыстеров Кардаан Баасканы кытта ыкса бодоруһан, Мохсоҕоллоохтооҕу “биир дойдулааҕа” саҥа тахсыбыт хаайыылаахха Дьокуускайы билиһиннэрэн барбыта.
Биирдэ “Сайсары” ырыынагар сылдьан, бөдөҥ-садаҥ, олох көрбөт саха киһитэ дьикти сөҥ куолаһынан “Эй, ухнем”, “Вдоль по Питерской…” уонна да атын ырыалары ыллаан доллоһутарын сөҕө-махтайа истибитэ, аттыгар мас атахтаах инбэлиит, аҕамсыйбыт нуучча дьахтара талах олоппоско олорон, хорумуоскаҕа оонньуура, баас ырыаһыт ханнык да ырыаны толордоҕуна музыкант дьахтар сонно тута түһэрсэн иһэрэ. Истээччилэр харчы бэрсэллэр. Онтон Кудымкаар уйадыйар.
Сыстеров ыарахан түгэн тирээтэҕинэ бу дьон курдук ырыынакка тиийэн, гитаралаах ыллаан аһыырым дуу диэн санаабыта.
Кини соҕуруу холуонньаҕа сылдьан, куонкуруска кыттан, “Облака” уонна “Калина красная” диэн хаайыылаахтарга уонна кинилэр аймахтарыгар аналлаах биэриигэ ыллаабытын хаста да иһитиннэрбиттэрэ, икки ырыата “Дорожное” диэн араадьыйаҕа иһиллээччи. Кудымкаар табаарыһын Кардааны арыгылыыргын тохтот, иккиэн кыттыһан саатар халтураҕа эҥин үлэлиэххэ диэн сүбэлии сатыыра да, киһитэ аһыы утахха ылларбыта бэрт буолан, куһаҕан кыдьыгын быраҕар кыаҕа суоҕун быһаарбыта.
Кыһын чугаһаан, хоту дойду тыйыс тымныыта улам хам ылан иһэр. “Сыбаалка-санаторий” олохтоохторо соҕуруу сылаас дойдуларыгар көппүт тураахтары кытта тэҥҥэ кыстык сирдэригэр - техэтээстэргэ сыыйа-баайа көһөллөр.
Биичтэр биир киэһэ кутаа оттон, болдьоҕо ааспыт пиибэни сыбаалкаттан хомуйан, “сайыҥҥы курортнай сезон” бүппүтүн бэлиэтээтилэр.
Кудымкаар:
- Гитара баар дуо? - диэн ыйытта.
Ону хап-сабар ойутан аҕаланнар, Фома бастаан блатной ырыалары ыллаата.
Онтон олох кыпчыйбыт кыһалҕалаах дьоҥҥо урукку түрмэ-хаайыы олохторун санатымаары, лирическэй ырыаларга көстө.
Иньва өрүс туһунан бастаан төрөөбүт коми-пермяк тылынан, онтон тылбааһын нууччалыы ыллаата. Тулалыыр тыаны көрө-көрө, хагдарыйан эрэр мастары ыйан баран, сүр истиҥник: “Осенние листья шумят и шумят в лесу, знакомой тропою мы рядом с тобою идем…”
Эмискэ биир арбайбыт баттахтаах бичиихэ дьахтар Сыстеровка сыста-сыста дуэттаан ылласта.
Онуоха хараҥаҕа сөҥ куоластаах буомус бааҕынаата:
- Шалава, дурёха, отойди от Кудымкара.
Дьахтар маатырылыыр, Кудымкаары кууһа-кууһа уураары иилистэр. “Сөҥ куолас” сүөдэҥнээн кэлэн дьахтарын

илдьэ барар. Кардаан Бааска атаһыттан сахалыы ыллыырыгар көрдөһөр, Кудымкаар аны тиит мастары ыйа-ыйа сахалыы ыллыыр:
Ырыалаах чыычаах,
Ыллыкка хаамтын,
Кэҕэлээх чугдаар
Кэриигэ киирдин.
Дууһабар иҥтэ,
Долгуйа кээстэ
Мутукча сыта,
Мутукча сыта.
“Мутукчаны” Петр Тобуруокап суруйбутун, Аркадий Алексеев мелодиятын айбытын Кудымкаар билэр эбит. Бу ырыаны Мохсоҕоллооххо биир саха киһитэ үөрэппитэ. Кини урут Мутукча диэн дьикти ааттаах таптыыр кыыстааҕа үһү, онтун баҕар зонаҕа кэлиэ диэн, үс сыл кэтэһээхтээбит да, барыта хааччах буолан, Мутукчатыттан бу ырыата эрэ хаалаахтаабыт.
Сыбаалкаҕа “кэнсиэр” түмүктэниитигэр Кудымкаар эттэ:
- Биһиги Карданныын сарсын куоракка, кыстыкка, көһөбүт, этэҥҥэ сылдьыҥ, кылаабынайа арыгылыыргытын аччатыҥ, үлэлии сатааҥ…
Онуоха били күнүүһүт “Сөҥ куолас” хардарар:
- Эй, Кудымкар, не толкай нам фуфло, ты нам не судья и не вертухай.
Куруук бэйэ-бэйэлэрин көмүскэһэр, куомуннаһар уолаттар:
- Да ладно тебе, не воняй понапрасну, Кудымкар нормальный мужик, - диэн Фомаҕа илии тутуһан махтаннылар.

    Сарсыҥҥытыгар Кудымкаар уонна Кардаан Бааска дьол көрдүү Дьокуускайга көһөллөр. Кардаан урут кыстыыр техэтээһин аанын биичтэр киирбэтиннэр диэн хам сыбааркалаабыттар. Дьоммут куораты биир гына тиҥсирийэннэр, биэс этээстээх дьиэ анныгар атын буомустартан “квартираннарынан” ылалларыгар көрдөһөн, син олохторун булуннулар.
“Квартира төлөбүрүн пиибэнэн, арыгынан аахсыахпыт” диэн мэктиэ тыл биэрбиттэрэ. Устугас урдустар суруллубатах сокуоннара: “Тыл - сокуон”. Онон Кудымкаардаах Кардаан куортамнаабыт хаһаайыттарыгар арыгы, пиибэ көрдүүр түбүккэ түстүлэр.
Оччолорго уларыта тутуу иэмэ-дьаама биллибэт дьиикэй ырыынак ыган эрэрэ. Кудымкаар үлэ көрдөөбүтэ буолар да, хантан булаахтыай, инструментальщик идэтинэн үлэлииргэ собуот Туймаада туонатыгар мэлигир.
Техэтээскэ эргэ телевизор баар, онно көрдөҕүнэ оннооҕор Москваҕа, Кириэмил ыкса чугаһыгар, шахтердар сыгааннар курдук балааккаларга олороллор уонна кааскаларынан мостобуойу охсон лабырҕаталлар, үөгүлүү-үөгүлүү үлэ-хамнас ирдииллэр. Куораттар аайы миитин, демонстрация бөҕө.
Сыстеров ол быһыыны көрө-көрө ыгылыйар. Сэбиэскэй саҕана кинини үлэлээбэккин, тунуйаадаскын диэн мөҕөллөрө, оттон билигин ким үлэлээбэт ол аһыыр курдук, быһата биир сиртэн атыылаһан, атын сиргэ ыаратан атыылаан.
Биэнсийэҕэ тахсар сааһым ыган кэллэ, мөлтөөтөхпүнэ хоргуйан да өлөргө тиийэбин диэн ыксыыр.
Табаарыһынаан Кардаанныын сыбаалкаҕа тиийэн болдьоҕо тахсыбыт бааҥкалаах пиибэ булан “хаһаайыттарыгар” аҕалаллар, биирдэ трофей хомуна сылдьан, бөлөҕүнэн сылдьар биичтэргэ

түбэһэн кырбаммыттара.
Биир мөкү күн атаһа Кардаан Бааска сурук хаалларбыт: “Куоракка тулуйан олоруо суохпун, дойдубар улууска көстүм”. Барбыт сирин аадырыһын хаалларбыт, ыксаатаҕына киниэхэ тиийэригэр сүбэлээбит.
Кудымкаар төбөтүн төҥкөтөн балайда олордо, тулаайахсыйда. Сиэбин хастан, хаайыыга бииргэ олоро сылдьыбыт дьонноруттан хас да аадырыс ылбытын көрүтэлээн көрөр да, биир да киһиэхэ кута-сүрэ тохтообото, эмиэ куһаҕаҥҥа тэбиллиэм диэн, ол аадырыстары тырыта тыытан быраҕан кэбистэ.
Үлэ көрдөөн хаһыаттары ааҕан көрөөхтүүр да, туһа суох.
Кини дьолугар биир дьукаах буомуһа эйэргээн, биирдэ Кудымкаары урут этэҥҥэ эрдэҕинэ сантехнигынан үлэлээбит ОДьХ-тыгар илтэ. Онто “Авиагруппа” диэн түөлбэҕэ баара. Урукку иһэн-аһаан үүрүллүбүт сантехник эрэйдээҕи манна умна иликтэр эбит.
Үлэҕэ ылааччы хотуҥҥа били буомус:
- Бу киһи дэгиттэр уус, хайа баҕарар үлэни миигиннээҕэр уон төгүл сатыа, хайа уонна мин курдук алкоголик буолбатах, - диэн эрэннэрдэ.
Докумуонун көрдөрбүтүгэр, хотун соторутааҕыта босхоломмутун, пааспара суоҕун, хас да идэни баһылаабытын туоһулуур кумааҕыларын көрөн баран, сарсын ОДьХ тойонугар кэл диэтэ.
Аҕалбыт буомус Кудымкаары ити тэрилтэҕэ үлэлиир биригэдьиири кытта билиһиннэрдэ, киһитэ кэпсэтэн, тургутан көрөн баран, үлэҕэ киирэригэр көмөлөһүөх буолла.
Сарсыныгар Сыстеровы үгүс мачайа суох олбуор харбааччынан үлэҕэ ыллылар уонна сүрүн тээбиринин - сиппиири, күрдьэҕи туттардылар. Онтон ыла Кудымкаар били сөбүлүүр дьоруойа Остап Бендер эппитинии: “Ушел в управдомы”.
Биригэдьиирэ, абына-табына бытыктаах, модьу-таҕа дьахтар маатыра былаастаах кутан-симэн инструктаастыыр:
- Главное, …, на работе не выпивать, лагерных корешей, …, на объект не водить на… . На твоей территории, …, должен быть ажур, мы учавствуем в соревновании за лучшее ЖЭУ в городе, на …, от этого зависят твои премиальные, …, понял?
Сааһын тухары дьарылла үөрэммит урукку хаайыылаах икки илиитин кэдэрги туттан баран, “хамандыыр” дьахтары болҕойон иһиттэ. Бытыктаах дьахтара арыый сымнаан, Кудымкаар ханна олохсуйбутун сэрэйэр эрээри, ыйыталаһар:
- Слушай, Сыстеров, в случае чего где тебя разыщу?
Онуоха Кудымкаар күлэ-күлэ этэр:
- Мой адрес - бывший Советский Союз. Я не подведу, меня не придется разыскивать в техэтажах.
Онуоха биригэдьиир Фоманы сирэйин-хараҕын сирийэ көрөн баран, өссө иэйэн:
- Үчүгэйдик үлэлээтэххинэ, сыыйа-баайа, уопсайга хос да көстүө, - диэн үөртэ.
Олбуор ыраастааччы Кудымкаар учаастагар хас да КПД дьиэ киирэр. Эбээһинэһэ сиппийии, бөҕү аналлаах дьааһыктарга мунньуу, уопсайынан ырааһырдыы буолла.
Сыстеров төһө өр араас холуонньаларга олордор да, хара үлэҕэ соччо сыстыбатах, хаайыы “дьиҥнээх интеллигенэ” этэ. Кини мындыр уус буолан наар “творческай” үлэнэн дьарыктанара. Кэлин, Мохсоҕоллооххо олорон, оннооҕор хомус оҥорор этэ. Онуоха музыкаҕа сыһыаннааҕа көмөлөһөрө.
Фома: “Судьба меня привела на свалку, теперь опустила ниже мусорного ящика”, - диэн муҥатыйара да, тэҥнэһиэ дуо. Кини олох очуругар оҕустаран, оннооҕор Россияҕа тиийэ аатырбыт, отой көрбөт улуу ырыаһыт умнаһыттаан аһыырын саныы-саныы, бу саҥа олоххо кини эрэ эрэйдэммэтин билэн, төлкөтүгэр бас бэринэргэ күһэллибитэ.
Кини иннинэ хас да олбуор ыраастааччы уларыйбыт буолан, кир-хох мунньуллубута сүрдээх, дьиэлэр аннылара дьиҥнээх сыбаалка буолбуттар. Онно дьон оннооҕор хойуулуу киирэн тахсаллар эбит.
Кудымкаар бүтүн ыйы быһа туруулаһан үлэлээн, учаастагын биллэрдик тупсарда, ону сорох олохтоохтор таба көрөн, киниэхэ ааһан иһэн махтаналлар, онтон үгүс хайҕалы соччо истибэтэх киһи үөрээхтиир.
Биичтэр сорохторо барбах бартыбыаллаах, саннныгар кэтэр суумкалаах сылдьан, таҥаһы-сабы, наадалаах сээкэйи көрдөөн, Кудымкаар күнү быһа чохчолообут бөҕүн ыһан кэбиһэллэр. Онтон кыһыйан кыыһырсар да, ол эрэн буомус көкөттөр кырбыахтара диэн саллар.
Сыыйа Кудымкаар “өҥнөөх” хаайыылааҕын истэн, биичтэр улам кини учаастагар сыбыытыылларын аҕыйаттылар. Фома кыстыах буолбут техэтээһин олохтоохторугар күн аайы кураанах бытыылкалары куулга симэн, таратаайканан таһар. Буомурбут буомустар үлэҕэ көмөлөһүөхпүт диэн көрөллөр да, тойоттор туора киһи көмөлөһөрүн көҥүллээбэттэр диэн куотунар.
Бу курдук кыыдааннаах кыһын тиийэн кэллэ. Кудымкаар бэйэтин улуу Антон Чехов суруйбут Каштанка ытын курдук сылдьаахтыыбын дии сананар да, хатыылаах борубулуоха иһигэр оннооҕор буолуоҕу көрсүбүтүм диэн арыый эгди буолар. Көҥүлгэ сылдьар күндү, ким да кинини манна конвойдаан, сүөһү курдук үүрбэт.
Хоту дойду “кылаабынай архитектора” Чысхаан оҕонньор кэлэн куораты, тыаны маҥан хаар суорҕанынан үллүйэн, биир тэҥ гына ырааһырта. Кудымкаар эрэйдээх сиппийэр сыралаах, быыллаах, кирдээх үлэтэ үмүрүйдэ, аны хаар күрдьүү, дьиэлэр кирилиэстэрин халтараантан ыраастааһын үлэтигэр түбүгүрэр.
Кыһын кэтэр таҥаһын буор босхо үлэтэ хааччыйан биэрэр. Ыаллар күһүн араас малы-салы, таҥаһы таһырдьа таһааран бөххө быраҕаллар. Ол быыһыгар муодаттан таҕыста диэн бырахпыт сэнэх да таҥас түбэһээччи. Күһүнү быһа муспут таҥаһыттан техэтээһин “хаһаайыттарыгар” бэрсэр.
Хаайыыттан тахсыбыт киһи кыһынын этэҥҥэ туораата. Сороҕор милииссийэлэр техэтээһи сүргүйэллэр, холуобунай буруйга уорбаланар дьону көрдөөн, буомустары сахсыйаллар, ол эрэн какаардалаахтар биичтэри атаҕастаабаттар эбит диэн үөрээхтиир. Кудымкаар ОДьХ көмөтүнэн пааспарын толоттордо, онон гражданин аатыгар тиксэн, эрэх-турах сылдьаахтыыр.
Орто дойдубут анныгар туспа сокуоннаах, бэрээдэктээх олоххо олорон, сылаас техэтээскэ түбэһэн, эбиитин итии уу кулдьугуруур улахан турба аттыгар утуйан, этэҥҥэ кыстаата. Элбэхтэн биир итэҕэһэ диэн техэтээскэ кинигэ, хаһыат ааҕарга табыгаһа суох. Дьоҕус да буоллар хамнастанан уонна бытыылка туттаран син үптэнэн аччыктаабат, атыттар курдук арыгы испэт, табах тардыбат буолан, экэниэмийэлээн кыратык харчы мунньунаахтыыр, театрга, музейдарга, киинэҕэ сылдьар. Бииргэ олорор ыаллара да “авторитекка” уонна күүстээх-уохтаах, кэм доруобай соҕус киһиэхэ баһыйтараннар харчытын былдьаспаттар. Бэйэтэ бэристэҕинэ махтаналлар эрэ.
“03” диэн кыамматтарга аналлаах, эйэҕэс үлэһиттэрдээх библиотеканы булан, сурунаал, хаһыат ааҕан, кинигэ уларсан абыранна. Кини эрэйдээх-буруйдаах олоҕун туһунан суруйуон баҕарталыыр. Бэйэтэ айбыт бардовскай икки ырыатын хаһыакка ыыппыттарыттан аһара үөрбүтэ.
Биирдэ кырдьаҕас Сээркээн Сэмэн техэтээс иччилэригэр “Тымныы Оҕус моонньоох баһа быһынна”, - диэн дорҕоонноохтук, үөрэ-көтө биллэрдэ, ол аата сахалар итэҕэллэринэн олунньу сүүрбэ түөрт күнүттэн халлаан сылыйыахтаах үһү.
Фома да дойдутугар бу күн - Сретенье бырааһынньыга, саас кэллэ диэн буолара. Халлаан улам сылыйан истэ, барабыайдар чуоп-чаап чыыбырҕаһаллар, ыттар “сыбаайбалаан” үөрүнэн суксуруһаллар. Кудымкаар ыттары Дьокуускайга бэрээдэктээбэттэриттэн бэккиһиир. Кини урут маннык бөх-сах бүрүүкээбит, толоос элбэх, бэйдиэ сылдьар ыттаах куораты көрбөтөҕө. Кини бу бөдөҥ республика ааттаах дойду киин куоратыгар хаһан мындыр өйдөөх салайааччы, кэлэн тупсарар дии саныыр.
Кудымкаар иссээри ииримтийбит ыттарга ытыттара сыһа-сыһа, хаар ууллан истэҕин аайы кир-хох, ыт сааҕа элбээн, эмиэ тэлгэһэлэри ыраастыыр түбүктээх үлэҕэ турунар. Тэрилтэтигэр кинини мунньахтарга хайгыыр буоллулар, ордук сантехниктар, сварщиктар сөбүлээтилэр.
Кини техникаҕа сыстаҕаһын ааһан, мындырын сөхтүлэр. Сорохтор кырдьа быһыытыйан эрэр Кудымкаары аҕатын аатынан Степаныч диир буоллулар. Сыстеров Фома Степанович урукку олоҕор араас идэлэнэ сылдьыбытын кимиэхэ да кэпсээбэт, арай: “Там, где я был, всему научишься”, - диэн куотунар. Кыһын инженер хаста да Кудымкаары улахан авария буолбутугар көмөҕө ыыппыта.
Онно сантехник уолаттар Кудымкаар кинилэрдээҕэр быдан таһымнааҕын билбиттэрэ. “Степаныч, ты оказывается гроссмейстер в наших делах”, - дэспиттэрэ. Онуоха сапсыйан кэбиспитэ. Эчи хос аатым да элбэх буолсу: аармыйаҕа Кудымкаар, соҕуруу дойду холуонньаларыгар Кузнец Кудымкар, Мохсоҕоллооххо сахалар Кудымкаар Уус, гитараҕа оонньуурун, ыллыырын иһин Артист, кэлин “медвежатниктаан” Фомка буола сылдьыбыта, аны Гроссмейстер дииллэрэ хаалбыт диэн сонньуйар. Саҥа үлэлиир сиригэр Кудымкаар Уус диэн аатын билбэт этилэр.
Бэс ыйыгар тэрилтэнэн сахалар улуу бырааһынньыктарыгар Ыһыахха барабыт диэн тэринии сүпсүлгэнэ буолла. Ат сүүрдэр сиргэ ыһыахтыыллар эбит. Сахалары Фома куоракка сылдьан көрдөҕүнэ, тоҥуй соҕус көрүҥнээхтэр, оттон бэйэлээтэр бэйэлэрин түмсүүлэригэр олох атын дьон буола түспүттэрин сэргии көрөр.
Сыстеров саха кыргыттара номоҕоннорун, нарыннарын, уолаттара эрчимнээхтэрин, сахалар кэрэ аҥаардара тупсаҕай, сиэдэрэй таҥастаахтарын көрөн сөхпүтэ. Сахалар оонньоон-көрүлээн бардахтарына хайа да омуктан хаалсыбат омук-төлөн дьон эбиттэр. Тоҥолохторуттан тутуһан баран хоробуоттаабыттарыгар киирэн үҥкүүлэстэ. Биир киһи кэдэҥнии-кэдэҥнии чуор куолаһынан бэркэ эйээрдэн ыллыыр, атыттар ону үүт-маас хатылыыллар. Кудымкаар оһуохайы сөбүлээтэ аҕай, тылын билбэтэр да ылласпыта буолан матыыбын таһааран истэ. Сылайыар диэри ойуоккалаан баран, тэрилтэтин дьонугар төннөн бырааһынньык аһылыгар тигистэ.
Күөх сирэмҥэ ыскаатардарын тэлгээн баран, аһыыллар, Кудымкаарга арыгы куппуттарын кыккыраччы аккаастанар, онуоха биир мээнэ-мээнэ саҥалаах итирбит диспетчер дьахтар:
- Сыстеров нас не уважает что ли?.. - диэн айахтатан эрдэҕинэ, түс-бас тыллаах инженер ол дьахтары күргүйдүүр курдук саба саҥаран, ылы-чып ыытта.
Уочаратынан тыл этэллэр.
Сыстеровка тыл биэрбиттэригэр:
- Я не мастер говорить, если позволите, спел бы, но гитары нет, - диэтэ.
Биир эдэр суоппар анаан-минээн көрдөөн, гитара булан аҕалар. Кудымкаар табыллыбатах таптал, олоххо тардыһыы туһунан бэйэтэ айбытын ыллыыр, ону дьоно сөбүлүү истэллэр, хайгыыллар.
Оһуохайга сылдьыбытын ахтар, онуоха биир сытыы-хотуу дьахтар Сыстеровы “сээдьэлии” бардыбыт диэн кучуйда. Кини “сээдьэ” диэн хоту дойду аҕыйах ахсааннаах омуктарын дьикти үҥкүүтүн истэр буолан, сэргээн барыста. Оһуохайдааҕар олох атыннык сэгэлдьиһэн, аһара тэтимнээхтик ойуоккалаан үҥкүүлүүр дьону кытта хоробуоттаһар да, дэлби аҕылаан сотору туораата.
Тустууну, мас тардыһыытын уонна да атын күрэхтэһиилэри көрдө, сарсыныгар ат сүүрдүүтүгэр кэлэргэ сананар да, саха сорох ыччаттара арыгылаатахтарына айдааннаахтарыттан, баайсыылаахтарыттан саллар. Кинилэр көннөрү сылдьан, оннооҕор бэйэлэрин икки ардыгар үгүстүк сэлэспэттэр, оттон кыраттан да холуочуйан этиһэр, боруоктаһар идэлээхтэрин сөбүлээбэт.
Кудымкаар сахалар астарын сөбүлээтэ аҕай, үөлүллүбүт собо, мунду амсайар, хаан, харта, убаһа этин уобалыыр, үйэтигэр бастаан кымыс иһэр, онтуката төбөтүгэр тахса сыһан куттуур.
Киһи кэпсэтэн, сүөһү маҕыраһан билсэринии ыһыах кэнниттэн ОДьХ үлэһиттэрэ улам Фома Степановиһы бэйэлэрин далларыгар киллэрэр буолбуттара.
Бухгалтерияҕа үлэлиир аҕамсыйбыт огдообо дьахтар сайылыгар илдьэн, хаһаайыстыбатыгар көмөлөһүннэрэр, харчы биэрэ сатыыр да, Кудымкаар ылбат, бука ол иһин буолуо хамнас сүгүн биэрбэт кэмнэригэр Сыстеров таабыла толоруллубут буолар, онон хамнаһын ый аайы ылар.

    Биир аламай үтүө күн Кудымкаар Сыстеров Кальвица уулуссаҕа билигин бэһис нүөмэрдээх поликлиника турар сирин таһыгар үлэлээн тиритэ-хорута сылдьыбыта. Арай бөх дьааһыгын хортуустаах эр киһи биир эдэр дьахтары кытта сүргэйэ сылдьаллара. Кудымкаар бу дьону урут харахтаабатаҕа. Эр киһилии таҥныбыт хортуустаах көкөт дьиҕэр дьахтар эбит. Оттон иккиһэ отуччалаах бааһынай кыыһа. Бичиихэлэр таҕастара дьаабы, сирэйдэрэ, илиилэрэ кип-кирдээх, иккиэн холуочуктар.
Фома кинилэргэ тиийэн:
- Дьааһыгы аны сүргэйимэҥ, мин күнү быһа үлэлээн бөҕө мунньабын, эһиги буоллаҕына ону ыһан-тоҕон көрүлүү, арыгылыы сылдьаҕыт, - диэн мөхтө.
Онуоха хортуустаах хотууска Кудымкаары хас да этээстээх маатырылаан, бэйэтин холдьохпута. Блатной тыллары быктарбытын иһин, Кудымкаар урукку “кэллиэгэлэрим” эбит диэн, кинитээҕэр хас да төгүл блатной кэпсэтиини билэрин “хортуустаах хотуускаҕа” биллэрбитэ. Онтон дьахталлар баһыйтаран, кумуччу туттаннар, тэптэрбит ыт курдук айдааннаах дьааһыктан тэйэн сукуҥнастылар.
Кудымкаар венок курдук талах бэргэһэлээх, онтугар сибэккилэри, уу хомуһун, кулуһуну, араас кэмпиэт суутун, оннооҕор тэллэйи укталаабыт, дьиибэ баҕайы, чыычаах уйатын курдук бэргэһэлээх эдэр дьахтары сэргии көрөн хаалла.
Хас да хонон баран, били дьахталлар эмиэ бөҕү ыһан-тоҕон эрэллэрин көрөн, Кудымкаар лаппаакытын өрө туппутунан, маатырылаабытынан бичиихэлэргэ тиийбитэ. “Хортуустаах” кырбыа дии санаатаҕа буолуо, куоппут, оттон итирик эдэр дьахтар бодоруунньатын батыһан сүүрбүтэ буолан иһэн, иҥнэн охтон түспүт. Кудымкаар тиийбитэ, дьахтар муннун тоҕо түһэн, хаан бөҕө тахсыбыт.
Бичиихэтин аһынан уонна дьоннор кэлэн аны дьахтары кырбаата диэн баайсыахтара, эмиэ хаайылларым буолуо дии санаан, милииссийэлэргэ түбэһимээри эчэйбит дьахтары нэһиилэ туруоран, декабрист Александр Бестужев-Марлинскай аатынан искибиэргэ илдьибитэ.
Ыскамыайкаҕа сытыарбыта, сүгэ сылдьар мөһөөччүгүттэн “Роса” бытыылкаттан утах иһэрдэн, бичиихэ сирэйин сууйан, муннун хаанын тохтотто. Аата тириитэ да чарааһа, намчыта бэрт курдук. Ол тухары дьахтара өйдөммөккө куттаабыт, арыгылаабытын ааһан охторугар төбөтүн доргутан кэһэйээхтээтэҕэ диэн, Кудымкаар соторутааҕыта аҕай маатырылаабыт, күргүйдээбит дьахтарын аһына санаата.
Фома Степанович үлэтэ турда.Дьахтар өрүттэн биэрбэт. Кулгааҕар хаһыытаан:
- “Скорайы” ыҥырабын дуо? - диэбитигэр, бичиихэтэ Сыстеровы баара-суоҕа үс, биэс эрэ буукубалартан тахсар сааттаах уорганнарга кыйдаан кууһурҕатта.
Онтон дьахтара ынчыктыы-ынчыктыы төттөрү сытан баран, утуйан хаалбыт. Кудымкаар утуйа сытар дьахтарын сирийэн көрбүтэ, ис киирбэх сэбэрэлээх эбит, бу эдэр дьахтары сууйар-тарыыр, таҥыннарар буоллар, киһи миигинньигэ сирбэт дьахтара буолуо этэ дии саныыр.
Кудымкаар эдэр бичиихэни ыскамыайкаҕа хаалларан баран, үлэтин ситэрэ барда. Бөҕү кытта балайда өр бодьуустаһан баран, искибиэргэ төннүбүтэ, быыһаабыт дьахтара суола сойбут. Фома өрө тыынан ылла.
Ити түбэлтэ кэнниттэн Кудымкаар тоҕо эрэ били дьикти-дьээбэ венок бэргэһэлээх эдэр дьахтары куруук саныыр, урут бичиихэлэри үүрэр бэйэтэ аны баҕар кэлиэхтэрэ диэн, кинилэргэ анаан кэһии - куулларга бытыылка хаһаанар да, дьахталлара аны кини наадыйдаҕына кэлбэттэр.
Биирдэ өрөбүл күн оптуобуһунан айаннаан иһэн, били дьахталлар массыынаҕа тэбистэрэ сыһа-сыһа, суолу туораан балааскайданан иһэллэрин көрөн, үөрэр. Ойоҕум итирик сылдьар диэн албаһыран көрдөспүтүгэр, хап-сабар суоппар тохтотто.
Сыстеров дьахталлары ситэн, кэпсэтэн барбытыгар хортуустаах хотууска өс-саҕа буолар, онуоха эдэр дьахтар:
- Машка, эн куоппутуҥ кэннэ бу киһи миигин бүөбэйдээбитэ, - диир.
Ону истэн баран, хортуустаах эдэри үөҕэр:
- Эн, баҕар, бу киһиэхэ сытан биэрбитиҥ буолуо?
Этиһии, маатыра бөҕө хойдор. Милииссийэлэр тохтоон, айдаарса сылдьар дьону патруль массыынатыгар симэллэр. Быһаарсан баран, өлүөр өйүнэн сылдьар Кудымкаары босхолууллар, дьахталлары Очиченко уулуссаҕа арыгыһыттары “эмтиир” сиргэ илдьэллэр.
Кудымкаар түүнү быһа уута кэлбэт. Сарсыныгар, санаатын чэпчэтинээри, табаарыстаһан эрэр ОДьХ суоппарыгар буолбут быһылааны барытын кэпсиир.
Петро суоппар Сыстеровы кытта вытрезвительга барсан, бу биһиги үлэһиппит ойоҕо арыгылаан түбэстэ, кини ОДьХ-ҕа дьиэ сууйааччынан үлэлиир диэн “адвокаттаан” эдэр дьахтары быыһаан, ыстараап төлөөн босхолотоллор. Оттон хортуустаах уруккуттан вытрезвитель бастайааннай килийиэнкэтэ буоларынан, сотору өрүс арыытыгар оттуур хамаандаҕа ыытабыт диэн милииссийэлэр мас-таас курдук босхолууртан аккаастыыллар.
Кудымкаар дьахтартан ханна олороҕун диэн ыйыппытыгар, мыраан үрдүгэр сыбаалкаҕа олорорун эттэ. Дьэ буолар да эбит - бу эдэр дьахтар кинини батыһа сылдьар курдук эбит. Эбиитин дьахтар быйыл саас Иркутскай уобалаһыгар баар дьахталлар холуонньаларыттан босхоломмутун Кудымкаар кулгааҕар сипсийдэ.
Биирдиҥи дьылҕалаах дьон түргэнник өйдөстүлэр.
- Аатыҥ кимий? - диэн Фома билсиһэн барда.
Дьахтара:
- Аатым Тапталаана, нууччалыы тылбааһа “Дверь в любовь”, - диэтэ.
Кудымкаар Эмиэрикэ индеецтэрин курдук дьикти аат Россияҕа да баар эбит диэн иһигэр күлэ санаата да, таһыгар таһаарбата. Биографияларын билсэр бириэмэ суох, Кудымкаары үлэтэ кэтэһэр.
Сыстеров итирбитэ ааспыт дьахтары куотаайаҕын диэн мэктиэ тылын ылан баран, бухгалтерияҕа киирэн, били даачатыгар көмөлөспүт Галина Поликарповнатыттан: “Уруккуттан билсэр дьахтарбын көрүстүм, бука диэн кылгас кэмҥэ даачаҕар олорт, иккиэн оҕуруоту көрүөхпүт”, - диэн көрдөстө.
Буҕаалтыр, баҕар, аккаастыа диэн сэрэҕэдийэ санаабыта, төттөрүтүн огдообо үөрдэ, бэйэтин оҕонньоро өлбүтүн кэннэ даачатыгар тугу да ыспат буолбут, үксүн куоракка олорор эбит. Сайылыга Жатай анныгар халаан уута ылар сиригэр баар. Уу түспүтүн кэннэ хортуоска олордоллоро, тэпилииссэтигэр үүнээйи арааһын үүннэрэллэрэ үһү.
Хаһаайка Кудымкаарга даача күлүүһүн биэрбитэ уонна тугу баҕарар олордуҥ, хата кыттыһан кыһыҥҥы аспытын булунуохпут диэн үөрбүтүн биллэрбитэ. Аһаҕас дууһалаах, аһыныгас майгылаах нуучча эмээхсинэ судургутук боппуруоһу быһааран, Кудымкаар уонна Тапталаана үөрэ-көтө саҥа сайылыктарыгар айанныыллар. Даачалаахтар сиигирбит дьиэни сылытаннар, ыраастааннар, аҕалбыт астарын буһарынаннар дьиэлэрин малааһынныыллар. Кудымкаар бэҕэһээҥҥэ диэри арыгылыы сылдьыбыт дьахтар сүгүннүө суоҕа диэн биир бытыылка үрүҥ арыгы аҕалбыт.
Тапталаана үөрэр аҕай. Аһыахтарын иннинэ дьахтар тугу эрэ ботугуруу-ботугуруу оһох аанын аһан баран, буокканы уокка таммалатар, арыылаах килиэп уурар. Кудымкаар сахалар маннык үтүө үгэстээхтэрин уруккуттан билэр буолан, эмиэ бэйэтин коми-пермяк тылынан тугу эрэ саҥара-саҥара иччилэри күндүлүүр.
Кыратык аһаан, бааньыктарын оттон баран, сэргэхсийэ таарыйа Улуу Эбэни баран көрөллөр, дуоһуйаллар. Кудымкаар сонно тута нууччалыы төрөөбүт Иньватын туһунан ыллаата.
- Биһиги өрүспүт аата Лена, ханнык эрэ Иньва-Миньва буолбатах, - диэн Тапталаана күлэр-салар.
- Мин нуучча буолбатахпын, коми-пермяк диэн омукпун, дойдубун, оҕо сааспын бу кытылга туран аҕынным, - диэн устунан олоҕун туһунан сэһэргээн барар.
Тапталаана эмиэ өрүс кытылыгар, буолаары буолан улуу Лена үрдүгэр үөскээбитим диэн куоталаһардыы киэмсийэ кэпсиир. Кудымкаар кыраттан этиһэ барбат, Лена мин кыра Иньва өрүспүн тыһыынча төгүл баһыйар диэн бэринэр.
Сайылыктарыгар төннүбүттэрэ, баанньык итийбит аҕай. Кудымкаар бастаан Тапталаананы суун диир. Кыыс бэрээдэктээх, мээнэ сарамакаай киһи буолбатах эбит диэн Сыстеров дьаһалын сөбүлүү истэр. Дьахтара суунан тахсыар диэри Кудымкаар бэлэм шашлык атыыласпытын начаас үөлэн буһарар, салаат оҥорор.
Тапталаана баанньыкка өр буолбутугар, Кудымкаар сэрэҕэдийэн баанньык аанын тоҥсуйар да, дьахтара саҥарбат, арай ынчык иһиллэр. Эр киһи куттанан аан күрүчүөгүн төлө тардан киирбитэ, дьахтар сыбыс-сыгынньах муостаҕа сытар эбит, нэһиилэ тыынан хардыргыыр.
Кудымкаар салыбырас илиитинэн Тапталаанатын көтөҕөн дьиэҕэ киллэрэн ороҥҥо сытыарар, уу иһэрдэ сатыыр, дьахтар өйүн сүтэрэ-сүтэрэ тиллэр, хотуолуур. Уу иһэрдибитигэр уонна дьахтар айаҕын атытан баран тыыммытыгар улам түлээгирбитэ ааһар.
Уот сырдыгар көрбүтэ, баанньыктаммыт ып-ыраас, мап-маҥан субалаах дьахтар иттэннэри түһэн сытар. Кудымкаар сыгынньах дьахтары көрөн, тоҕо эрэ аны бэйэтэ туймаарыах курдук буолуталаан ылар. Били биллэр тэрилэ туруоҕунан турар да, нэһиилэ туттунар. Дьахтар мөлтөөбүтүнэн туһанар түктэри быһыы диэн саныыр.
Тапталаана өйдөнөн, сыгынньаҕын билэн сарылыыр. Онуоха Кудымкаар дьахтарын суорҕанынан сабан баран, баанньыкка охтубутун быһаарар. Тапталаана били куоракка бөх таһыгар охтон түспүтүн кэннэ, төбөтүн доргутан сороҕор тэмтээкэйдиир буолбутун кэпсиир, ордук арыгы истэҕинэ иэдэйэр эбит.
Дьахтар өйдөнөн кыратык аһыыр, шашлыгы хайгыыр, эр киһи арыгы кутуо диэн сэрэнэн куруускатын уунан ааттаспыттыы кылап-халап көрөр да, киһитэ бэриммэт. “Захаровка” диэн учаастак аттыгар бөһүөлэктэн тэйиччи олороллорун, эмиэ ыарыйдаҕына “Суһал көмөнү” бу үөдэн түгэҕэр кыайан ыҥырбатын быһаарар.
Тапталаана ытамньыйа-ытамньыйа утуйаахтыыр. Кудымкаар баанныкка киирэн, угаар сытын билэн,ааны аһан салгылатар. Дьахтар төбөтө доргуйбутун ааһан угаардаабытын сэрэйэр Суунан сэргэхсийэн дьиэҕэ киирбитэ дьахтарын муннун тыаһа “муораҕа” тиийбит.
Маҥнайгы түүн дьахтардаах эр киһи сибэтиэйдэр курдук сыстыспакка хонон тураллар. Тапталаана киһитин кырдьык да бэрээдэктээх эбит диэн ытыктыы саныыр. Сарсыҥҥытыгар куораттыыллар. Тапталаана саҥа табаарыһыгар үлэтигэр көмөлөспүтэ буолаахтыыр да, син биир тэмтээкэйдии сылдьар.

    Дьахтар аны бэйэтин дьылҕатын сыыйа-баайа кэпсиир. Кини Өлүөхүмэ оройуонугар төрөөбүт, ийэтэ Тээнэ тайҕатыттан төрүттээх эбэҥки, аҕата Өлүөхүмэ бааһынайа, көрдөххө от күөҕэ сырдык харахтаах, ньылбаа маҥан нуучча эрээри наар сахалыы саҥарар эбит, ийэтэ да эбэҥкилии аанньа билбэтэ үһү.
Кыыс аҕатын утумнаан, ньылбаа маҥан субалааҕын таптаан Ньыламаака диэн, оттон Тапталаана диэн аатын дьонноро дьиҥнээхтик таптаһан холбоспут буоланнар ааттаабыттар. Аҕата мас кэрдиитигэр биригэдьииринэн үлэлээбит, болуот охсон уунан ханна эрэ мастарын атааралларын, кыыс начаалынай кылааска үөрэнэ сылдьан үгүстүк көрбүт. Аҕата тайҕаҕа оһолго түбэһэн суорума суолламмыт, ийэтэ эмиэ өр барбатах. Тапталаана быраатынаан Тималыын детдомҥа иитиллибиттэр.
Кыыс СПТУ-га килиэп астааччы үөрэҕэр үөрэммит, Алдан оройуонугар бэкээринэҕэ үлэлээбит. Улам кондитер идэтин баһылаабыт. Кэргэн тахсыбыт да, иһээччигэ түбэһэн, олоҕо табыллыбатах.
Кэргэниттэн арахсан, атын улууска көһөн, маҕаһыыҥҥа атыыһыттаабыт, онтон кыра дэриэбинэ маҕаһыыныгар сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит. Уол оҕолоох эбит. Арахсыбыт кэргэнэ буолуохсут Тапталаананы булан, арыгылыырбын тохтоттум, оҕобут туһугар олоруохха диэбитин ылынан, салгыы олоро сатаабыттар да, киһитэ син-биир иһэр эбит.
Кыыс үлэлиир маҕаһыыныгар киирэ-тахса киһитэ арыгыны дьааһыгынан уоран, урдустары кытта көрүлүүр. Абата диэн бүтүн ыйдааҕы муспут маҕаһыын харчытын биирдэ били киһийдэх уорбут да билиммэтэх, эбиитин уорбалыыгын диэн ибили кырбаабыт.
Оройуонтан ревизия кэлэн, маҕаһыыҥҥа улахан итэҕэһи оҥордо диэн Тапталаананы сууттаан, хаайыыга ыыппыттар. Үс сыл олорон тахсан баран, биирдэ бүдүрүйбүт дьахтарга түптээх үлэ көстүбэккэ, иһэр-аһыыр буолбут, оҕотун эр киһи төрөппүттэрэ иитэ ылбыттар.
Оҕонньордоох эмээхсини көрдөөн, оҕону былдьаһа сатаабыт да, атын сиргэ аймахтарыгар күрэтэннэр, кыайан ситэн ирдэспэтэх. Суут-сокуон хонтуораларыгар сылдьыбытыгар: “Сууттаммыккын, арыгылыыр эбиккин, оҕону былдьаһа да сорунума”, - диэн аккаастаабыттар.
Оттон бууса иһэр буолбут, кэргэнэ буолуохсут атын ойохтоммут. Олохпун кини алдьатта диэн киһитин “кэһэтэргэ” санаммыт. Ир суолун ирдээн, айдаан-мучумаан саҕана урукку кэргэнин быһаҕынан аспыт да, киһитэ хата өлбөтөх, ыараханнык эчэйбит. Эмиэ суут, эмиэ этап. Иккиһин быйыл саас холуонньаҕа түөрт сыл олорон тахсыбыт.
Кудымкаар ити курус сэһэни уйадыйа истэр, Тапталаананы аһынан имэрийэр-томоруйар уонна бииргэ тутуспутунан сылдьыахха диэн тыл көтөҕөр. Сыстеров бэйэтэ туох иһин, хас сыл олорбутун кэпсиир.
Дьоммут бииргэ тиэргэн ыраастыыллар, үлэлэрин эрдэ бүтэрэн, иллэҥ бириэмэлэрэ арыый дэлэйэр. Сайылыктарыгар тиийэн хортуоска, оҕуруот аһа, сибэкки арааһын олордоллор. Даача хаһаайката биирдэ өрөбүлүгэр кэлэ сылдьан соһуйар аҕай, учаастага олус тупсубут, мэктиэтигэр полисаднига, террасата араас өҥнөөх кыраасканан сотуллан, олох атын буолбут.
Тапталаана аһара үчүгэй асчыт эбит, килиэптэн саҕалаан, бурдук ас арааһын астаабытын буҕаалтыр эмээхсин бииргэ үлэлиир дьүөгэлэригэр кэһии илдьэн, Сыстеровтааҕы хайҕааһын бөҕө.
Кудымкаар мунньуммут харчытынан Тапталаанатын Кытай ырыынагар сиэтэ сылдьан таҥыннарбыт, симээбит, парикмахерскайга илдьэн, дьүһүнүн-бодотун тупсарбыт аҕай. Биирдэ били ОДьХ-ҕа тиийбиттэригэр, эдэр кыраһыабай, мааны дьахтары көрөн, сөҕүү-махтайыы бөҕө буолбуттар, киһи уларыйар да буолар эбит диэн омуннурбуттар.
Онтон Сыстеров үөрэр эрэ. Бэйэтэ да саҥа сырдык көстүүм, маҥан ырбаахы кэтэн, тимир тиистэрин оннугар стоматологка сылдьан маҥан тиистэри оҥотторон чыҥха атын киһи бэрдэ буолбут. Икки интеллигентнэй көрүҥнээх дьахтардаах эр киһи ылгын чыҥыйаларынан хатысыһан бараннар, киинэҕэ, кэнсиэрдэргэ, пааркаҕа сылдьар идэлэммиттэр. Ол сылдьан Тапталаана арыгы сытын ыллаҕына, хайдах да буолуон билбэт буола уларыйар эбит. Ылларбыта ырааттаҕа.
Кудымкаар хайаан да Тапталаана арыгытын бырахтарыан баҕаран, иннэлэтиэххэ, нарколог быраастарга эмтэн диэн, элэ-была тылын этэр да, дьахтар буолуммат, сыыһа-халты туттардаҕына пиибэлээн, кыһыллаан тэйэр.
Бөхтөн булбут көмүспүн сүтэрээри гынным дии санаан, Кудымкаар Тапталаананы хаһан эрэ истибит норуот ньыматынан бэйэтэ хайаан да эмтииргэ сананар.
Сайылыктарыгар тиийэллэр, Ньыламааката ас астыы хаалар, Кудымкаар күөгүлүү барар.
Хас да хамсыы сылдьар бөдөҥ соҕус сордоҥноох кэлэр. Ол сордоҥнору биэрэги кэрийэ сылдьан балыксыттартан атыылаһар. Тапталаана өрүс үрдүгэр олорбут буолан, балыгымсах эбит, сонно мин буһараары сордоҥнору дьукуйан истэҕинэ Кудымкаар былдьаан ылар, сарсын бэйэм коми-пермяк омук ньыматынан буһарыам диэн тохтотор. Ол киэһэ аһыы олорон Кудымкаар билсибиттэрэ биир ый буолбут “үбүлүөйбүтүн” бэлиэтиэххэ диэн кистээбит арыгытын таһырдьаттан киллэрэн, Тапталаана мааһын табар. Үөрүү-көтүү үксүүр, дьахтар дэлби итириэр диэри иһэр, эр киһи уруккутун курдук биир үрүүмкэни сыпсыйан баран, олорор.
Тапталаана сэһэнэ өссө хойдор. Кудымкаар кинини асчыт үлэтигэр киллэриэм диэн, Тапталаана доруобуйатын туругун быраастары кэритэ сылдьан көрдөрбүт эбит. Кылаабынайа венерическэй ыарыыта суоҕун билэн, ол эрэ кэнниттэн хоонньоспут.
Ону санаан итирик Тапталаана сэниигин, буутум икки ардыгар ким да сирбэтэх “таптал аанын” быраастарынан бэрэбиэркэлэппитиҥ диэн боруоктаһар, ытыыр-соҥуур. Өйүн сүтэриэр диэри итирбит дьахтары кытта аахсар, этиһэр куруук сүүйтэриилээҕин, киһи-аймах күндү аҥаарын этиһэҥҥин иннилэрин ылбаккын диэн, үгүс дьон үөрэтэллэрин умнубат.
Онон Тапталаананы сыллаан-уураан, ааттаһан оронугар сытыарар. Эдэр дьахтар итирдэр да, сүгүн сытыа дуо, Кудымкаары бэйэтэ сатыырынан илбийэн киһитин боруоскатын хороччу туруоран баран, үрдүгэр олорон, “таптал аанын” дьиҥнээхтик аппатан, имэҥ айаныгар дьоммут дьоруолаталлар.
Астыммыт аҕай Ньыламаака-Тапталаана Кудымкаары “тэрилин тириитигэр” туохтар эрэ астык баҕайытык сүүрэкэлээннэр кинини абырыылларын ыйыталаһар. Онуоха Кудымкаар кистэлэҥин кэпсиир.
Эдэр эрдэҕинэ холуонньаҕа ханнык эрэ уруккута биэлсэр улахан манньаҕа хаайыылаахтарга шариктары буччаларын тириитин иһигэр угуталыыр эбит. Сорох хаайыылаахтар “тэриллэрин” сонотоору шприһынан вазелин киллэрэллэр үһү, кэлин вазелин хатан кыра “соноҕоһу” сонотор эбит. Ол эрэн, ити эпэрээсийэлэртэн сүһүрэн ыалдьыбыттар ойох көрдүүллэрэ сороҕор олох да тохтуур эбит. Кудымкаар вазелинтан саллыбыт, шариктары уктарбыта “туһалыы” сылдьаллар быһыылаах диэн быһаарар.
Сарсыҥҥытыгар Тапталаана арыгытыттан өлөттөрөн нэһиилэ уһуктар. Күн ырааппыт. Бүгүн, хата, бээтинсэ буолан, өссө икки күн “күннүөхпүт” диэн Кудымкаарын үөгүлээн ыҥыран абырах көрдүүр.
Фома дьахтарыгар кыратык буокка кутар уонна сокууската диэн буспут сордоҥу сиэтэр. Тапталаана сордоҥ олус минньигэс амтаннааҕын иһин баһаамы сиир, миинин иҥсэлээхтик иһэр.
Дьэ, эбэтээ! Чочумча буолан баран, дьахтар хотуолаа да хотуолаа буолар, дэлби сыптарыйар, онтон илистэн утуйбута буолаахтыыр.
Тапталаанаҕа күнүс эмиэ күүһүнэн кэриэтэ сордоҥ сиэтэр, миинин иһэрдэр. Дьахтар титириир-хайыыр, көлөһүн аллар, хотуолаабытын кубулуппат. Түүн этэҥҥэ утуйан туран, нэһиилэ өрөбүл күн тугу да аһаабакка наар чэй иһэ-иһэ сытан тахсар.
Нэдиэлэ бастакы күнүгэр Кудымкаар Жатайга баран, үлэтигэр төлөпүөнннээн кэргэним ыарыйда диэн икки күн үлэтиттэн көҥүллэтэр. Төрдүс күнүгэр Тапталаана лаппа сэргэхсийэр, дьоммут хомоҕо киирэн дуоһуйа сөтүөлүүллэр, күөгүлүүллэр, луук үргүүллэр.
Онтон ылата били “өлөттөрөн” баран, сордоҥ сиэбитин, миинин испитин кэннэ Тапталаана арыгыны иһиэхтээҕэр, сытын да тулуйбат буолбута.
Онон Кудымкаар таптыыр дьахтарын арыгыттан бэйэм эмтээтим диэн үөрэр да үөрэр. Ол эрэсиэбэ судургу. Өссө мөхсө сылдьар сордоҥҥо айаҕар төһө киирэринэн буокка куталлар үһү, “арыгылаабыт” сордоҥу буһараллар уонна холуочук киһиэхэ этин сиэтэллэр, миинин иһэрдэллэр. Онтон арыгыһыт хотуолуур уонна арыгы сытын тулуйбат буолар.

    Тапталаана били ОДьХ-ҕа таас дьиэлэри сууйааччынан үлэҕэ киирэр, пааспар ылар. Уустук дьылҕалаах икки киһи ЗАГС-ка холбоһор туһунан сайабылыанньа биэрэллэр. Буҕаалтыр эмээхсин даачатыгар аҕыйах бииргэ үлэлиир дьоннорун ыҥыран, уруу ыыталлар.
Саҥа кэргэнниилэргэ Сыстеровтарга “Авиагруппа” түөлбэтигэр хас да ыал олорор бараак дьиэҕэ кэҥэс соҕус олорор хос биэрэллэр. Ону икки аҥыы араара охсон, үчүгэйдик эрэмиэннээн, күһүн бөххө быраҕыллыбыт дьиэ тээбиринэ дэлэйбит кэмигэр наадалаахтарын хомуйан, олорор уйаларын тупсаҕайдык оҥостоллор.
Биир түүн Тапталаана Кудымкаарга хат буоллум диэн кулгааҕар сипсийэр, киһитэ үөрүү бөҕө. Быраастарга баран УЗИ-га көрдөрөн, кырдьык кыракый Кудымкаарчык үөскээбитин бигэргэттэрэн, дьоллоох олох тосхойдо диэн көтүөхтэрин кынаттара эрэ суох.
Эрэйдээх-буруйдаах кэргэнниилэр, дьэ, дьон тэҥинэн олоруохпут дэспиттэрэ баара…
Кэргэннии Сыстеровтары ким эрэ, хаһан эрэ таҥнары кыраабытын курдук, кинилэр дьылҕаларыгар тустаахтарга ынырык түбэлтэ буолбута. Олорор бараактарыгар барбах биир Кинг-Конг Амбаал диэн хос ааттардаах кэргэннээх, икки оҕолоох, бөдөҥ-садаҥ, урут ОДьХ-ҕа үлэлии сылдьан арыгылаан, охсуһан үүрүллүбүт киһи олорбута. Ойоҕо эмиэ таас дьиэлэри харбааччынан үлэлиир буолан, уонна кыра оҕолоохтор, кыстык кэллэ диэн бараактан Кинг-Коннааҕы үүрбэттэр эбит.
Бу киһи кэргэнин сынньар, ыалларын түүрэйдиир идэлээх эбит. Киниттэн олохтоохтор бары саллаллар. Күүстээх буолан, куруусчутунан үлэлээн айахтарын добуочча ииттинэр ыаллар. Ол эрэн, арыгыһыт Амбаал оччолорго арыгы атыылаһарга диэн хас пропискалаах киһиэхэ биир бытыылка үрүҥ, икки бытыылка кыһыл арыгыга талон биэрэр кэмнэригэр кимнээх талон ылбыттарын билэн, “иэс” диэн ыһыгыннарар идэлээх эбит.
Ол иэһин үксүн төннөрбөт. Онон ыаллар бары Амбаалга аны талон биэрбэппит диэн бойкот биллэрбиттэр, онуоха мордьойон хаста да содуомнаабытын иһин, милииссийэҕэ илдьибиттэр. Кырбанар ойоҕо ыаллар талон биэрэннэр кэргэммин арыгыһыт оҥордулар диир идэлээх эбит, икки оҕотун сиэтэ сылдьан милииссийэҕэ тиийэн ытаан-соҥоон, эрэ буолуохсуту быыһаан ылар. Ол дьахтары кытта этиһэн көрөллөр да, Амбаал ойон тахсан ыалларын ойохпун үөҕэҕит, эһигини кэһэтэлиэм диэн саанан начаас ылы-чып ыыталыыр.
Биирдэ Сыстеровтар хамнастарын ылбыттарын ойоҕуттан билэн, Кинг-Конг саҥа ыаллар ааннарын тоҥсуйар. Аспаттар. Хаһаайка утуйан эрэбит диэхтиир да, Амбаал тохтуо баара үһү дуо, өссө күүскэ ааны лигийэр. Кудымкаар ааны аһаатын кытта, Кинг-Конг кыбартыыра хаһаайынын киэр тарыйа-тарыйа киирэн арыгы көрдүүр.
Ыгым майгылаах Тапталаана кыыһыран, итирик Амбаалы тахсарыгар модьуйар, ыаллары түүрэйдиирин, утуппатын санаппыта.
Оннук хорсун харданы көһүппэтэх күлүгээн бу дьону:
- Эһиги баҕас, …, зектар, …, киэбиримэҥ! - эҥин диэн ыт иилэн ылбат маатыры-куутуру тылынан кутар-симэр.
Онуоха Тапталаана Амбаалы таһырдьа үтэйбитэ буола сатаахтыыр, күлүгээн сүгүннээбэт, олоппоһу түҥнэри тэбэр, астаах, иһиттээх остуол ыскаатарын сиргэ тоҕо тардар. Хаһаайка часкыйар.
Амбаал Тапталаананы садьыйбыта, хат дьахтар охтор. Кудымкаар ыскааптан сытыы саха быһаҕын сулбу таһыйан ылан, Кинг-Кону биилээҕинэн охсоору сорунан иһэн, эмискэ урукку унньуктаах уһун хаайыылаах олоҕун саныы биэрэр. Быһаҕа суох сутуругунан Амбаалы кытта киирсэн көрөөхтүүр да, модьу-таҕа, эдэр киһи тулутуо дуо, Сыстеровы сырбаталаан охторон баран, үнтү тэбиэлиир.
Тапталаана өй-мэйдээх тулуйбат үлүгэрэ хаһыытыыр - кэмниэ-кэнэҕэс утары олорор ыалтан этиргэн дьахтар тахсан эмиэ ыһыы-хаһыы бөҕөнү түһэрэр. Ыаллар эр дьонноро ойохторо күһэйэннэр ороноллор, Амбаалы нэһиилэ тохтотоллор, милииссийэни ыҥырыахпыт дэспиттэригэр, күлүгээн, кини да буоллар, бараактан куотар.
Кыа-хаан буолбут Сыстеровка ким эрэ “суһал көмө” ыҥыра сүүрэр. Өр-өтөр буолбат, абыраллаах эмчиттэр барахсаттар элээрдэн кэлэннэр, үнтү кырбаммыт Кудымкаары куорат балыыһатыгар илдьэллэр.
Сыстеровы түүн үөһэ катаалкаҕа сытыаран таҥкынатан терапия отделениятыгар киллэрбиттэрэ, Тапталаананы гинекологияҕа утаарбыттара. Кудымкаар палаататыгар алта ыарыһах сытара, икки тымныйан тыҥалара, бронхалара ыалдьыбыт сахата Дьулус, нууччата Валера диэн устудьуон уолаттар, бүөрэ дуу, быара дуу, ыалдьарын көрдөрүнэ киирбит Красноярскай кыраай Дьэһиэйиттэн төрүттээх, эһигиннээҕэр, якуттардааҕар, дьиҥнээх сахабын дэнэр эдэрчи киһи, аҕамсыйбыт украинец уонна саха оҕонньотторо.
Саҥа ыарыһах түүнү быһа эрэйдэнэр, ынчыктыыр. Лаппа сааһыра барбыт да буоллар, үлэлии сылдьар, идэтин дэгиттэр баһылаабыт, Волгаттан төрүттээх, омугунан чувашка, эйэҕэс майгылаах, улахан уопуттаах сиэстэрэ, эдэр нуучча кыыһа - ньээҥкэ, уонна кинилэргэ көмөлөһөр, практикалана сылдьар устудьуонка, саха кыыһа, харахтарын симпэккэ кэриэтэ Сыстеровы бүөбэйдээтилэр.
“Приемнай покой” бырааһа анаабыт эминэн Кудымкаарга систиэмэ туруораллар.
Сарсыарда элбэх дьону абыраабыт аҕай, дьиҥнээх аанньалга тэҥнээх, аламаҕай майгылаах отделение сэбиэдиссэйэ киирэн, мичээрдии-мичээрдии сүр эйэҕэстик Сыстеровы кытта кэпсэтэр. Бу палаата бырааһа, эмиэ киэҥ билиилээх, ис киирбэх бааһынай кыыһа Кудымкаары иһиллиир, анализтары аныыр. Бу кыһаллаллара-мүһэллэллэрэ үчүгэйин! Киһилии сыһыаны соччо билэ илик Фома ис-иһиттэн көнньүөрэр.
Түүн үлэлээбит сиэстэрэ Сыстеров хаанынан силлиирин-ииктиирин быраастарга эттэ. Саҥа ыарыһах сыгынньахтаммытыгар татуировкалары көрөн, устудьуон Дьулус табаарыһыгар сипсийдэ: “Көрүүй, астык баҕайы татуулаах дии”. Үс күнү быһа Кудымкаар өрүттүбэккэ сытаахтаата, хойуутун, убаҕаһын, оронугар сытан аналлаах “утка” диэн дьикти ааттаах иһиккэ ыһыктар. Төрдүс күнүгэр нэһиилэ туран, устудьуон уолаттар көмөлөрүнэн туалекка сырытта.
Саҥа ыарыһахха ким да ас, утах аҕалбат. Кини кими да кытта кэпсэппэт, атыттар да “өҥнөөҕүн” сэрэйэннэр, сэлэһэ сатаабаттар. Уолаттартан хаһыат, сурунаал уларсан ааҕар, күнү күннүктээн кроссворд таайар.
“Больной в законе” диэн хос ааттаах уһуннук, ыараханнык ыалдьан өлө сыһа-сыһа тиллэн, соҕуруунан-хотунан эмтэнэ сатаабыт, бэйэтин уонна атыттар ыарыыларын син билбэхтэспит, сороҕор эдэрдэргэ быраастар тылларын истэ сатааҥ, табаххытын быраҕыҥ диэн хал буолуохтарыгар диэри үөрэтэр-такайар баттыктаах саха оҕонньоро Кудымкаарга аһыттан бэрсэр.
Үрүҥ омуктар үгэстэринэн Кудымкаар бастаан аккаастаммыта буолар да, махтал бөҕөтүн этэн баран, астан аккаастаммат. Эмиэ астмалаах украинец оҕонньор туустаах сибиинньэ сыатын, туустаах балыгы, өлүөхүмэ хортуоската диэн хайгыы-хайгыы Фомаҕа бэссэр.
Кырдьаҕас ыарыһахтар үтүө сыһыаннарыттан Кудымкаар уйадыйар уонна этэр:
- У меня баба тоже из Олёкминска.
Украинец Микола оҕонньор:
- Тогда закажи картофель, - диир.
Онуоха Кудымкаар ойоҕунаан кырбанан балыыһаҕа киирбиттэрин кэпсиир. Саха оҕонньорунуун бэркэ тапсаннар кроссворд таайаллар, бэлиитикэни эҥин ырыталлар.
Аҕыйах хонон баран милииссийэттэн силиэдэбэтэл кэлэн, быһылаан туһунан Сыстеров сиһилии кэпсээбитин сурунар уонна:
- Кинг-Конг нам надоел, пришла пора его прижучить, - диир.
Силиэдэбэтэл гинекология отделениетыгар сылдьан, Кудымкаар кэргэниттэн күлүгээни эппиэккэ тардарга сайабылыанньа ылбытын кэпсиир.
Тапталаана туруга үчүгэй үһү, быраастар оҕото куоппатах диэбиттэр. Оччону истэн, Фома былыттаах халлаан курдук боруоран олорор бэйэтэ, сирэйдиин-харахтыын сырдаан кэллэ.
Силиэдэбэтэл сылдьыбытын кэнниттэн аҕыйах хоноот, тапталлаах Тапталааната кэлэ сырытта, кэһии бөҕөтүн аҕалбыт, көрүдүөргэ олорон, илии-илиилэриттэн тутуһан олороннор, өр да өр тугу эрэ сипсиһэллэр, ол быыһыгар эр киһи кэргэнин ыарыһахтар кыҥастаһалларыгар кыһаммакка кууспаҕалыыр, ууруур. Онон кыратык дьахтарыттан дьарыллар.
Тапталаана этэринэн, Кинг-Конг хас да күн хаайыыга олорон тахсыбыт, ол кэнниттэн бараактан ойоҕунаан ханна эрэ көспүттэр. ОДьХ-лар Амбааллаахха көһүҥ да сабаас диэн “ультиматум” туруорбуттар үһү. Аны айдаарыаҥ да хайаан да хаайыыга уктарыахпыт диэн сааммыттар.
Ордук улахан аптарытыаттаах буҕаалтыр эмээхсин - Сыстеровтар олорбут сайылыктарын хаһаайката, тэрилтэ мунньаҕар дьон эрэ уйадыйар гына, Кудымкаардаах урукку ыарахан дьылҕаларын, билигин оҕо күүтэллэрин ахтан, уоттаах-төлөннөөх тыл этэн, кэлэктиип аатыттан Кинг-Конгу холуобунай эппиэтинэскэ тардан борокуратуураҕа үҥсүү суруйарга этии киллэрбит.
Бараак олохтоохторун, олор үксэ бу ОДьХ урукку, билиҥҥи үлэһиттэрин куобах курдук куттастарын эҥин ахтыбыт. Бука мунньах хайдах барбытын, түмүгүн истэн, күлүгээн Кинг-Конг кутталыгар буолан аҕыйах хонук иһигэр куоппут: кэлин истибиттэрэ, холуобунай дьыалаҕа лаппа эриллэр буоллум диэн Дьокуустайтан олох да сураҕа суох тэскилээбит үһү.
Кудымкаар лаппа үтүөрэр, ыччаттарга араас анекдоттары кэпсээн, хаартынан фокустары көрдөрөн, бэйэ киһитэ буолар.
Устудьуон уол блатнойдар сонун тылларын билиэн баҕарар буолан, Кудымкаары үөрэтэригэр көрдөһөр да, киһилэрэ кыккыраччы аккаастанар, уолаттарга сымыйа, куһаҕан романтиканан үлүһүйүмэҥ диэн буойар.
Ол эрэн биир сарсыарда блатнойдар тылларын үтүктэн этэр:
- Пацаны, поднимайте “очко”, проспите полжизни, наша овца-черпачка ползет, чумизу на таратайке тащит. Айда, чумизу хавать, кирпичом заедать, чефирём запивать, ландриками закусывать.
Онто тылбаастаатахха:
- Уолаттар, туруҥ, буфетчица ас таһан эрэр, хааһы сии, кэмпиэттээх чэй иһэ бардыбыт, - диэн буолар эбит.
Торуоскалаах саха оҕонньоро Фома Степанович Сыстеров олоҕун туһунан сиһилии кэпсииригэр көрдөспүт, ону аккаастана сатаан баран, бу кырдьаҕас аһыныгас майгылааҕын, ким хайа иннинэ үтүөтүк сыһыаннаспытын иһин олоҕун сиһилии кэпсээбит.
Биир ый кэриҥэ эмтэнэн баран, Сыстеров Фома Степанович - Кудымкаар эмчиттэргэ хоһоонунан махтал сурук суруйан, Тапталаана-Ньылакааматынаан дьиэлээбиттэрэ.
Хас да хонон баран, Кудымкаар кэргэнигэр Тапталаанаҕа сиэдэрэй торт астатан баран, били балыыһатыгар бииргэ сыппыт дьонноругар кэлэ сылдьан маанылаабыта.
Ол тортка дьикти суруктаах этэ: “Наши болезни победила дружба народов!”

БҮТТЭ.

ЛЭГЭНТЭЙ ТЫЫН ХАРБАС.

Тускун.