Аудиота:

Горнай улууһа төһө да от үрэхтээҕинэн, ыарҕа талахтааҕынан аатырдар элбэх күөллэрдээх кыракый чөҥөрүк алаастардаах дойду. Улуус киинин олохтоохторо саас-күһүн таптаан бултуур-алтыыр сирдэрэ Чуҕайа күөлэ буолар. Урукку бириэмэлэргэ анды таптаан түһэр күөлэ этэ, билигин Бэрдьигэстээх киинигэр баар аатырбыт дамба уута тардар буолан, көтөр кынаттаах аһара түһэр. Мин эһиэхэ тиэрдэр кэпсээним туһунан бэрт өрдөөҕүтэ, Дьяконов Сэмэн (Молоко) диэн оҕонньортон истибиппин сиһилии суруйабын.
Ити быһа холоон 1959 сыллаахха сааскы булт кэмигэр буолбут. Ол саҕана мин аҕам, Ефремов П. В. Оройуоҥҥа улахан тэрилтэлэргэ сылгыһыттыыр этэ. Саас аайы тэрилтэлэр салайааччыларын атынан Чуҕайаҕа илдьэрэ. Муҥутаан түөрт атынан хомунан барар этилэр. Ити сыл Сэмэни кытта райком аппаратын үлэһитэ барсар буолбут. Аатын, араспаанньатын суруйбаппын. Ол кэмҥэ Сэмэннээххэ ырааҕынан аймахтара эмээхсин, оччотооҕу бириэмэҕэ киэҥник сураҕырбыт удаҕан эмээхсин ыалдьыттыы сылдьар эбит. Райком үлэһитэ, холуочук киирэн оту-маһы ортотунан тылласпыт. Эмээхсини саҥарбыт, үөхпүт. Сэмэн нэһиилэ ааттаһан-көрдөһөн дьиэтиттэн таһаарбыт.
Сарсыныгар бултуу барар буолан хомунан айаҥҥа туруммуттар. Хомойуох иһин, райком үлэһитэ өйдөнөн баран, ол сарсыҥҥытыгар эмээхсиҥҥэ киирэн бырастыы гын диэн көрдөспөтөх. Төһө да куттана, дьиксинэ санааталлар айанныыр буолбуттар. Тиийиэхтээх күөллэрэ 2 км хаалбытын кэннэ, арай суолларын ортотугар эһэ олороруттан аттара сиргэнэн төрдүөн үрүө-тараа ыстаммыттарыттан биирин эрэ туппуттар. Онтон мантан таһаҕастарын хомуйаннар, син биир бултуу хаалар буолбуттар. Киэһээҥҥи аһылыктарын аһаан баран райком үлэһитэ, чэпчэтинэ саалаах ойуурга тахсыбыт. Бэс чагда устунан ыллык суолу бата баран испит. Көрдөҕүнэ кыракый ыччык баарыгар тохтообут. Онно туох эрэ тыаһын истэн, куттанан ыстаанын тардынаат ыллык суолунан киирэн бара турбут. Устунан мунан хаалбыт. Ыһыытыы-хаһыытыы сатаабыт да, ким да эппиэттээбэт эбит. Сэниэтэ эстэн, тыына кылгаан чөҥөчөк үрдүгэр олордоҕуна, табаарыһа Сэмэн кэлэн уоскуппут. Бултуур эбэтин арҕаа өттүгэр сылдьар эбит. Саатын күн бүгүнүгэр диэри булбатахтар. Чэ, ол айдаан онон бүппүт. Сити күөлтэн чугас өтөххө оҕонньордоох эмээхсин кыстаан олорор эбиттэр. Сэмэн табаарыһын кытта сүбэлэһэн баран, ол ыалга олорон бултуурга кэпсэппиттэр. Ыалларыгар баран иһэн: “Сири-уоту аһатарга аскыттан туох эмит хаалла дуо? ” — Диэн Сэмэн аргыһыттан ыйыппыт. Онно киһитэ туох да диэн эппиэттээбэтэх. Сарсыныгар ол ыалларга били удаҕан эмээхсин кэлбит, хонон баран “Октябрьскай” нэһилиэгэр

аймахтарыгар баран иһэр үһү. Киэһээ аһылык кэнниттэн райком үлэһитэ холуочуйан баран: “Эмээхсин туохта эрэ көрдөр эрэ, туоххунан аатыраҕын. Мин тугу да итэҕэйбэппин”, — диэбит. Эмээхсин аһыы олорон, аргыый аҕай сыыйан эппит: “Сэмэн ити киһигэр эт эрэ, түүн үөһүн саҕана тыһы анды кэлэн түһүөҕэ, ону ыппатын, тардыы анды”, — диэбит.
Сэмэн дурдатыгар киирэн утуйар утуйбат икки ардыгар сыттаҕына кэнниттэн кынат тыаһа тыаһаабыт да тыһы анды кэлэн түспүт. Райком үлэһитэ били кэпсэтиини умнан кэбиспит, тута ытыалаан барбыт. Андыта умса-умса күөрэйдэҕин аайы ытан испит, онтон олох да сүтэрэн кэбиспит. Сарсыарда эрдэ үүтүн тохпут оҕо курдук туттан сайылыкка тахсыбыт. Онуоха эмээхсинэ ырбаахытын тэбэммит, ол аайы доробуонньуктар сиргэ түспүттэр. Уонна эппит: “Мин эйиэхэ өйдүүр гына эппитим, тыһы анды түстэҕинэ ытымаар диэн. Мин тыһы анды буолан түспүппүн ытыалаатыҥ” — диэбит. Кыыһыран били бэҕэһээ көрдөспүт көрдөһүүгүн толоруом диэбит.
Райкомун үлэһитэ арай биирдэ өйдөммүтэ ат хомуутун кэтэн баран, балаҕан дьиэни эргийэ сылдьан аттыы кистии-кистии сүүрэ сылдьар эбит. Чэ, онтон ылата ол киһибит кыбыстан Чуҕайаҕа бултуу тахсыбат буолбут. Бултаан бүтэр түүннэригэр Сэмэн дурдаҕа сытан түһээтэҕинэ биир кырдьаҕас баҕайы оҕонньор ууттан тахсан баран эппит: “Бу көхсүбэр наһаа улахан баас баар, ону эмтэниэхпэр арыгыгыттан бэрис” диэбит. Сэмэн испииринэн оҕонньор көхсүн сотон биэрбит. Онуоха оҕонньоро кини диэки эргиллэн баран: “Оҕом эрэ буолларгын бу дойдуга ньүдьү-балай, арыгыһыт дьоннору аҕалбат буол” диэн алҕаан баран күөлүн диэки киирэн бара турбут.
Ол күнтэн ылата Чуҕайа уонна кини тардыыта күөлгэ Соболооххо мээнэ дьоннор бултаабат буолбуттар.

Турантай.
2000 сыл