(Эдэр учуутал - аах, туһан)

Аһаҕас бааһы таарыйыам диэн куттанан өр кэмҥэ илиим барбакка сырытта. Эдэр киһи үөрэппит учууталыгар илиитин көтөхтө… Күн сириттэн чаҕылхай учуутал, кини оҕолоро, кэргэнэ суох буоллулар. Оттон өлөрүөхсүт, эмиэ анал оскуола биир бастыҥ үөрэнээччитэ, республика конкурсугар бастаан - дьонун, учууталларын үөрдүбүт, Москва биир ымсыылаах үрдүк үөрэҕэр киирэн олоҕун чаҕылхайдык саҕалаабыт үтүө-мааны күннэрдээҕэ. Мин биирдэстэрин кытта хас да сыл бииргэ үлэлээбит убаастыыр, сөбүлүүр коллегам, уолга буоллаҕына - үөрэппит, эрэммит, астына көрөр учуутала этим…

Россия хаһыаттара суруйалларынан, үөрэнэр оҕо, эдэр киһи маннык буруйу оҥоруута кэлэр өртүгэр эбиллэр кутталлаах. Тоҕо маннык ынырыктык хас да киһи тыына быһынна, элбэх эдэр киһи эрэй суолугар үктэннэ? Бу ыйытыыларга хоруйдары силиэстийэ ыытар суут, аймаммыт-дьиксиммит дьон өйө-санаата биэриэҕэ, оттон биһиги - учууталлар, манна эмиэ сыһыаннаахпытын өйдөөн туран, ханна тугу сатаабатахпытын, тугу кыайбатахпытын эргиллэн көрөр, ырытар эбээһинэспит буолар. Ол иһин мин - оҕону үөрэтиигэ 32-с сылын үлэлии сылдьар киһи, бэйэм санааларбын буруйу оҥоруу үгүс биричиинэлэриттэн биирдэстэригэр - оҕону дьарыйыыга этиэхпинбаҕарабын.
Оҕо уонна учуутал оскуолаҕа бастакы күннэриттэн үчүгэйи эрэ буолбакка, ыарахаттары эмиэ көрсөллөр. Бу - күннэтэ тахсар өйдөспөт буолуу, кыыһырсыы түгэннэрэ. Оҕолорго дьиэлэригэр указка оҥотторон баран, ол указкалары оҕо төбөтүгэр тоһутан бүтэрэр учуутал, кыра оҕо куттананыстааныгар тахсан киириэр дылы ынырыктык хаһыытыыр учуутал, оҕону аһары ыарахан тылынан (дьонун, аймахтарын хабан туран) мөҥөр учууталлар оскуолаҕа баар буолааччылар. Биһиги - эр дьон тулуйбакка оҕону сахсыйар, охсор да (ордук эдэр саастаах учуутал) түгэннэрбит тахсааччылар. Мин педагогикаҕа саҥаны этиэм дии санаабаппын гынан баран, киһи хайа да үлэҕэ наадалаах кэмҥэ бэрт кыраттан, бэрт боростуойтан иҥнэн турааччы. Улуу учуонай Исаак Ньютон икки куоската сылдьарыгар анаан тас ааныгар икки хайаҕаһы эрбээн оҥорбут: биирэ улахан, биирэ кыра. Онуоха көрбүт дьон: “Биир улахан хайаҕас сөп буолуо этэ”, - диэбиттэригэр “оттон миэхэ ол идеяны ким да биэрбэтэҕэ ээ”, - диэн хардарбыт. Ол иһин мин билиим кимиэхэ эмэ туһалыа диэн суруйабын.
Учуутал үлэтин саамай уустук, ыарахан түгэнэ - оҕону мөҕүү, оҕону дьарыйыы буолар. Буруйуоҥорор, түргэнник көммөт оҕону кытары хайаан да үчүгэйдик бэлэмнэнэн, суруйан былаан оҥостон, уоскуйан олорон (тута сибилигин буолбатах! ) Кэпсэтэр быдан тиийимтиэ буолар.
I. Оҕону кытары кэпсэтэргэ бэлэмнэнии

1. Бастатан туран, кэпсэтиэх иннинэ оҕо туһунан барытын билэ сатыахха. Онно, биллэн турар, оҕо дьиэтин иһинээҕи олоҕо. Дьиэбит иһэ билигин ырай уонна аад курдук уратылаах дойдулар буолуохтарын сөп. Оҕо дьиэтин билбэт кылаас салайааччыта - мөлтөх үлэһит.
2. Оҕо доруобуйатын туруга. Оҕо уруокка кыайан үлэлээбэтэ, тулуйан олорбото, табаарыстарыгар кыыһырара, истерикалаан турара - бу барыта оҕо доруобуйатыгар сыһыаннаах.
3. Үөрэҕэ. Учуутал, Эн уруоккар мөлтөҕүн иһин, атыттарга оҕоҥ үөрэн туран үөрэнэр буолуон сөп.
4. Биллэн турар, иллэҥ кэмэ. Сорох төрөппүт оҕото хоһугар ужас, боевик, эротика көрөн чуумпуран олорорун: “Оҕом дьиэтигэр, барыта уу-чуумпу”, диэн кыһаммат буолуон сөп.
5. Таптыыр дьарыга. Үчүгэй, умсугуйар дьарыгы була илик оҕо куһаҕаҥҥа түргэнник сыстар. Манна учуутал төрөппүттээҕэр (балаһыанньаны билэр буолан) түргэнник көмөлөһүөн сөп.
6. Табаарыстара кимнээҕий?
7. Үлэ. Тыа оҕото үксүгэр үлэлээх буолааччы. Куоракка бу ыарахан буолуо дии саныыбын.
8. Төһө элбэхтэ мөҥүллүбүт оҕонуй? Дьиэтигэр хайдах дьарылларый? Оскуолаҕа, кылааһыгар туох миэрэлээҕий?
   II. Сыал туруорунуу
   Кэпсэтии хайаан да сыаллаах-соруктаах буолуон наада.
9. Өйдүөххэ - бу оҕо туохтан маннык быһыыланарый? Учуутал төһөнөн олоҕу, бүгүҥҥү кэми билэрий да, соччонон киниэхэ чэпчэки.
10. Оҕо оҥорбут быһыыта, туттар майгыта сыыһатын киниэхэ өйдөтүөххэ (эн иннигинэ кинини бу боппуруоска, баҕар, сүүстэ өйдөппүттэрэ, арыгы иһэр оҕоҕо: “Арыгылаама! " - Диэн итирик төрөппүтэ күн аайы этэрэ буолуо). Эн хайдах тыллары булаҕын, Учуутал?
11. Оҕоттон кэлэйимэ, киһилии сыһыаҥҥа сылайбакка күн аайы үөрэт! Үөрэҕи билэр эрээри киһилии сыһыан, киһилии майгы диэни билбэтэх түҥ хараҥа дууһалаах оҕо түбэһээччи.
12. Дьиҥнээх көмөнү оҥоруохха, тыл диэн тыл.

• Дьон ортотугар дьоҕурун, талаанын, үчүгэйин көрдөрөр кыаҕы тэрийэн оҥор.
• Оҕо авторитетын дьон иннигэр көтөх.
• Оҕо учууталым миэхэ көмөлөһүөн баҕарар диэн өйдүөхтээх.
  III. Кэпсэтэр кэмҥэ тугу өйдүөххэ

1. Наука үөрэҕин соччо ылыммат, үрдүк үөрэҕи кыайбат оҕо элбэх. Оҕо 40 % даҕаны үрдүк үөрэҕи ыллаҕына ордубут 60 % биһиэхэ тыаҕа хаалар, сарсын биһигини көрөр-харайар, эрэнэр оҕолорбут буолаллар. Бу оҕолор оскуолаттан бэйэлэрин итэҕэстээх курдук санаммакка, инникигэ эрэллээх үтүө дьон буолалларыгар кыһаныахтаахпыт. Бу оҕолорго болҕомто күүһүрүөн наада.
2. Оҕону дьон ортотугар сатаан олорорго, кэпсэтэргэ, мичээрдииргэ үөрэтии хайа да предметтээҕэр уустук уонна наадалаах.
3. Оҕо дьиэтээҕи учууталлара арыгыһыттар, сүрэҕэ суохтар, боевиктар, ужас, эротика арааһа баар буоллаҕына, биһиги оҕо дууһатын иһин охсуһууга хотторор туруктаахпыт.

   Дьикти үчүгэй техника, үрдүк таһымнаах артыыстар, үтүмэн үгүс харчы оҥорбут чаҕылхай уобарастара оҕону күн аайы куһаҕаҥҥа үөрэтэллэрин кыайар саарбах. Сорох оҕо охсуу-тэбии, күүһүлээһин кадрдарын эргитэн аҕалан көрөрүн таһынан омук үөхсүүтүн, маатыратын ботугураан хатылыы олорор буолар.

4. Учуутал үлэтигэр хоттороро охсуулаах. Ол эрээри оҕолору кытары мөккүһэргэ суруллубут уонна суруллубатах киһилии сокуоннары барытын кэһэн, боппуруоһу күүһүнэн быһааран хотор - учууталга өссө элбэх куһаҕаны аҕалар.
5. Элбэх итэҕэл көҥүллэммитинэн, оҕону иитэргэ таҥара да үөрэҕэ, коммунистическай да идеаллар дьону иитэр, тупсарар базаларын, баай уопуттарын туһаныахха. Ордук элбэх киһи таҥара диэки хайыспытын учуоттаан тыһыынчанан сыл устата сүппэтэх христианскай итэҕэл уһулуччулаахматырыйаалларын учуутал билиэн, туһаныан наада.
6. Оҕо барыта тэҥ буолбатах. Өйдөөх, кыахтаах, айылҕа элбэҕи биэрбит оҕотуттан элбэҕи ирдээ. Оҕоҕо кини үрдүк аналлааҕын, сырдыкка тардыһыахтааҕын, элбэхтик үлэлиэхтээҕин дириҥник өйдөт.
7. Оҕоҕо үчүгэй буол. Оҕону сөбүлүүргүн, таптыыргын көрдөрөртөн кыбыстыма. Оҕону дьону таптыырга үөрэт.
8. Учуутал, оҕоттон хаалыма. Кинилэр тугу сөбүлүүллэрин, кинилэргэ бүгүн күндүгүн, кинилэр тылларын, жаргоннарын бил.
9. Мөккүөрдээх боппуруостарга элбэх оҕо ортотугар киирсэр, элбэх оҕону кытары мөккүһэр олох табыллыбат, кутталлаах. Холкутук иһит, мөккүөргэ кииримэ, бу боппуруостар уустуктар - онон толкуйдуурга бириэмэ наада диэххэ сөп.
10. Эр киһи учуутал кыргыттарга, дьахтар учуутал уолаттарга ордук тиийимтиэ тыллаах буолааччылар.

IV. Кэпсэтии техниката

1. Учуутал “мин бу оҕолортон билиилээхпин, тулуурдаахпын, санаабынан күүстээхпин” диэн бастаан бэйэҥ итэҕэй. Оҕоттон куттанар, тылбын истиэхтэрэ суоҕа диэн саныыр учуутал оҕоҕо хаһыытыыр.
2. Кэпсэтиэҥ иннинэ оҕоҕо буруйун өйдүүр, толкуйдуур, уоскуйар даҕаны бириэмэтэ (сороҕор хас да күҥҥэ) биэр. Улахан буруйу оҥорбут оҕо иэдээн суолугар турбутун киниэхэ өйдөт. Сороҕор ону билбэт буолан буруйу оҥорор.
3. Элбэҕи саҥарыма. Оҕо иһиттэ уонна өйдөөтө диэтэххинэ салгыы саҥар. Наар бэйэҥ саҥарыма, киниэхэ быһаарар кыахта биэр, тулуйан иһит.
4. Оҕолор, дьон ортотугар кини авторитетын түһэримэ.
5. Сыыстаххына оҕоттон бырастыы гыннар. Бу - күүстээх киһи бэлиэтэ. Ол да буоллар, син-биир сүрдээх ыарахан.
6. Мөккүөр кэмигэр оҕоҕо бэйэтин түһэрбэккэ эрэ чугуйар кыахта биэр. Оннук варианы сороҕор бэйэҥ этэн биэр.
7. Оҕо буруйуттан киһи быһыытынан кэлэйэргин, кыыһыраргын көрдөрөр сөп. Оҕо өйдүөҕэ.
8. Юмор диэн халтархай соҕус суол баар, элбэх түбэлтэҕэ быыһыан сөп. Ону таба туһан.

   Юморсуох буоллаҕына мээнэ оонньуу сатаама, аһары кутталлаах. Кыыс үксэ юмортан ыраах. Ол итэҕэс буолбатах.

9. Учуутал артыыс буолуохтаах диэни сааһыран баран дьэ ылынным. Эн күннээҕи кыһалҕаҥ, сороҕор эрэйдэнэриҥ оҕоҕо бэриллиэ суохтаах. Учуутал күн аайы эйэҕэс, истиҥ мичээрдээх буолуохтаах. Оннук мичээрдииргэ оҕолорун үөрэтиэхтээх.
10. Оҕоҕо киһи буолар кыахта биэр. Хайаан да “муоһун тоһутар” соругу туруорунума (оҕону кыайбат учуутал завучка, тэрийээччигэ анаан туран “муоһун тоһуттара” аҕалааччы). Оҕоттон хайдахда кэлэйдэххинэ киэр хайыһыма, төттөрү анньыма. Оҕо иннигэр кэскиллээҕин Эн бэйэҥ итэҕэйэн тураҥҥын киниэхэ өйдөтүөхтээххин, Учуутал!
11. Оҕону олоҕор сыал туруорунан үлэлииргэ үөрэт. Улахан сыал күн аайы улахан үлэнэн кыра сыаллары кыайдахха ситиһиллэрин оҕоҕо өйдөт. Оҕоҕо чугас, кини кыайар сыалын туруор.
12. Биирдэ кэпсэттим да бүтэр диэн эрэнимэ. Өйдөөх оҕо аныгыскы сырыыга атын алҕаһы оҥоруоҕа, атыттары этэ да барыллыбат. Онон аныгыскы кэпсэтии атын таһымҥа барыахтаах, онно Эн - Учуутал үүнэн иһиэхтээххин.
13. Учуутал, дьону иһит, кинигэни аах, оҕоттон үөрэн. Ол эрээри хас биирдии учуутал хатыламматын, туспа стиллээх, суоллаах-иистээх буоларын өйдөөҥҥүн бэйэҥ суолгун түргэнник бул.
    V. Түмүккэ
14. Учууталлар, кылаас салайааччылара, иитээччилэр, тренердэр түмсүүлэригэр конфликт тахсар түгэннэрин сөпкө быһаарарга практическай дьарыктар наадалар.
15. Оҕону конфликт кэмигэр тохтотор, уоскутар-уҕарытар, мөҥөр-дьарыйар ньымалары туттуугапсихологтар көмөлөрүнэн дьарыктары ыытыахха.
    УЧУУТАЛ, санааҕын түһэримэ! Учуутал үлэтэ Сизиф үлэтин төһө да санаттар, үгүс-элбэх үчүгэйдэрдээх. Олортон биирдэстэрэ - Эн мөхпүт киһиҥ көрүдүөргэ сүүс оҕо быыһыгар ыраахтан саҥата суох мичээрдээн, хараҕа чаҕылыйан аастаҕына Учуутал сүрэҕэ минньигэстик ньүөлүйэн ылара үөрүү буолбаат!
    Петр КАЛАЧЕВ, Пекин.
    2000 сыл