(Сэһэн)

    “Олох оонньуу буолбатах!”

Бастакы баһа

    Түөрт уон сааһа саҥа ааһан эрэр Испирдиэн Дьураахап хонук ааҕа сытар. “Киһи олоҕо түн нүгүнэн чыычаах элэс гынарын кэриэтэ”, диэн, кырдьаҕастар сөпкө да этэллэрин улахаҥҥа ууруллубатах, долоҕойго хатаныллыбатах эбит… Ыарыы обургу ыалластаҕына хайа да дуулаҕа бэйэлээҕи үнтү сөрөөн түһэрэр. Дьураахабы дьулаан ыарыы, быар ыарыыта, буулаабытын билбэккэ сылдьаахтаабыта. Дьиҥэр бу уодаһыннаах ыарыыны, кини бэйэтэ булларбытын үгүс дьон билэллэр, кэнники ону бэйэтэ да сэрэйэн сытаахтыыр… Олох олорон бүттэҕэ тоҕо түргэнэй… Олох… Олох да буолаахтаан… Испирдиэн, хараара өһөн эрэр иэдэстэрин устун, хараҕын уута сүүрэрин билбэккэ да сытта. Дьэп-дьэҥкир харах уутун таммахтара, олох эрииригэр-мускууругар кинилэр эрэ киртийбэтэх курдуктар…

    Испирдиэн Дьураахап оскуолаҕа үөрэнэр сылларыгар бастыҥ общественник, инники кэккэҕэ сылдьар оҕо аатырара. Туох кистэлэй, Спира (оскуолаҕа учууталлыын, оҕолордуун кинини бары итинник ааттыыллара ) үрдүкү кылаастарга тахсан баран, үөрэҕэр “доҕолоҥнуура” элбэх этэ. Ити эрээри оскуола бастыҥ общественнигын учууталлар өрө тардаллара. Уол онно үөрэнэн хаалан: “Син биир “4-5” сыана, худой конец токур “3” кэлиэҕэ” диир тылламмыта. Онон дьиҥ чиҥ билиини ылбатар да, тыа сирин биир оскуолатын ыччата орто үөрэҕи бүтэрбитэ. Спира Дьураахап атын оҕолор курдук “Оскуола-производства-үрдүк үөрэх” диэн ыҥырыынан икки сыл совхозка үлэлии тахсыбатаҕа. Тыллаах-өстөөх уолу оройуоннааҕы ком­сомол кэмитиэтэ эрэкэмэндээссийэлээн Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын техникумугар үөрэххэ ыыппыта. Спира үөрэҕэр ыарырҕатарын билэр буолан, бэйэтэ даҕаны үрдүк үөрэххэ талаһа сатаабатаҕа. Кинитээҕэр буолуох үчүгэйдик үөрэммит оҕолор, үрдүк үөрэх аанын кыайан аспакка дойдуларыгар

төннөн тахсан, совхоз рабочайа буола сылдьалларын Спира уруккуттан да көрөр, билэр этэ. Бу оҕолор, үгэс курдук оскуола кэнниттэн иккилии сыл сүөһү көрбүт кыргыттар эбэтэр армияҕа сулууспалаан кэлбит уолаттар этилэр. Сорохтор иккилии, үстүү сыл субуруччу киирэн туттарсаллара да, “бааллара хапсыбатах” аатыран, төннөн тахсаллара. Үөрэхтэн итинник көрө маппыт оҕолор дойдуларыттан ырааппакка совхозка үлэлээн, үгүстэрэ ыал-күүс буолаллара. Спира техникумҥа наадалааах экзаменнары туттарсан, (онно оройуоннааҕы комсомол салалтатын эрэкэмэндээссийэ суруга улахан төһүү буолбута чахчы), үөрэххэ киирээт общественнай үлэҕэ эмиэ “төбөтүн оройунан” түспүтэ. Онон Дьураахап уол үөрэнэр-үөрэммэт сылдьан техникумҥа ыытыллар араас дьаһалларга (барытыгар кыттан, үгүс тэрээһини бэйэтинэн көҕүлээн, сүүрэн-көтөн үс сылы билбэккэ аһарбыта. Спира үөрэнэр сылларыгар, төрөөбүт оройуонун тыатын хаһаайыстыбатын салаатын салалтатыттан стипендия ылара. Онно эбии дьоно эти-аһы тиһигин быспакка ыыта тураллара. Инньэ гынан уол, сорох дуогабара суох оҕолор курдук, харчынан кыпчыттарбатаҕа, тото-хана аһаан, арыгы испэтэр даҕаны, көрү-нары көҕүлүттэн тутан сылдьыбыта. Ити эрээри Спираҕа биир да ыччат дьиҥнээх доҕор буолбатаҕа. Кини чэпчэки, дэбдэҥниги соҕус майгытын билбит курдук бары тэйэ тутталлара.

    Үөрэҕин саҥа бүтэрэн кэлбит специалиһы Спираны Спиридон Семенович диэн ааттаан, бөдөҥсүйбүт совхоз уһук биригээдэтигэр “Үрдүк үүнүү” звенотугар агрономунан анаабыттара. Батыйалаахха үктэнээт Спиридон Семенович, куорат олоҕор ханан да маарыннаабат уу чуумпу, чуҥкук сиргэ кэлбитин өйдөөбүтэ уонна хайдах эмэ гынан, киин бөһүөлэккэ, элбэх дьоннноох сиргэ, совхоз салайар аппараатыгар чугаһаатахха табыллыыһы диэн санаабыта. Ол эрээри ити санаата биир түгэнтэн күдэн буолан көппүтэ, устар олоҕо букатын атыннык салаллыбыта. Атырдьах ыйын ортото буолан, сиилэсчиттэр бааһыналартан күөх маассаны биригээдэ хотоннорун таһынааҕы сиилэс траншеяларыгар таһаллара. Батыйалаах биригээдэтигэр “Үрдүк үүнүү” звенотун, өр сылларга сири кытта үлэлэспит, Бүөтүр Кэрэмээһэп салайара. Биригэдьиир Павлов Василий Трофимович саҥа агроному звеноҕа аҕалан билиһиннэрбитигэр, Бүөтүр Даньыылабыс кинини кытта улаханнык айах атан кэпсэппэтэҕэ. Тоҕо эрэ Спираны атаҕын тумсуттан үөһэ өрө көрөн таһаарбыта уонна эдэр киһини балачча тонолуппакка көрөн туран баран: ”Оттон үлэлиэхпит буоллаҕа”, диэн баран, эргиллэ биэрэн трактордарын хасыһа турар үлэһиттэригэр ыйыы-кэрдии биэрэн барбыта. Инньэ гынан биригэдьиир

бэйэтэ, Спираны батыһыннара сылдьан, бу кэмҥэ тугу тугу гыныахтааҕын билиһиннэрбитэ уонна кылаабынайа, субуокканы кэмигэр совхоз бухгалтериятыгар түһэрэн иһиэхтээҕин чиҥэтэн хаста да эппитэ. Василий Трофимович киэһэлик, биир эрэ чымадаан маллаах агроном уолу, бөһүөлэк кы тыытын диэки олорор Бэрэлэр диэн ааттанар оҕонньордоох эмээхсиҥҥэ: “Быстах кэмҥэ”, диэн олохтообута. Испирдиэн, Бүөтүр Кэрэмээһэп кинини атаҕын тумсуттан тоҕо өрө көрөн таһаарбытын, оччолорго кыайан өйдөөбөтөҕө. Билигин, бу, сүүрбэттэн лаппа тахса сыл ааспытын кэннэ, уһугулаан сытан сүр сытыытык, ону күн бэҕэһээҥҥи курдук санаан кэллэ. Саҥа студеннаан бүппүт уол куораттан кылгас тэллэгэрдээх саппыйаан сэлээппэлээх, кырыылаах бүрүүкэлээх, хара килбэчигэс лаахтаах бачыыҥкалаах тахсыбыта. Бачыыҥкатын, оччолорго саҥа үөдүйэн эрэр “дипломан” диэн, бэрт дьоҕус чымыдааныгар укта сылдьар сымнаҕас таҥас тирээпкэтинэн, дьон көрбөтүгэр өрүү сото сылдьара. Бааһына күрэҥ буорун бүрүнэ сылдьар дьоҥҥо Спиридон Семенович лаахтаах бачыыҥката кырдьык да сүөргүтүк көһүннэҕэ. Спира кэлбитэ нэдиэлэ буолтун кэннэ күһүҥҥү бастакы сиппэрэҥ ардах түспүтэ. Уол кыһалҕаттан эрэһиинэ саппыкы кэппитэ уонна ол таҥаһын бааһына үлэтэ бүтүөр диэри устубатаҕа. Онон лаахтаах бачыыҥка орон анныттан, биир эмэ бырааһынньыкка эрэ кэтэргэ оронор буолбута. Күһүҥҥү хомуур үлэтэ бүппүтэ. Спиридон Семе­нович агрономнуур биригээдэтигэр бурдукка анаан ыһыллар туорахтаах култуура суоҕа, үрэх сир буолан бурдук күөх маассаҕа эрэ анаан ыһыллара. Үксэ эбиэс сиэмэтэ күөхтүү быһыллан хотон таһыгар сиилэстэммитэ. Үлэ быйыл да тахсыылаах буолбута. Бүөтүр Кэрэмээһэп салайар звенота үлэтин былаанын балтараа бүк аһара толорбута. Дьиҥэр ити көрдөрүү арыый өрө тэптэриилээх этэ да, бүтүн оройуон үрдүнэн ыҥырыылаах биригээдэ звенотун үлэтин сопхуос парткома хонтуруоллуур буолан, сыыппара көбө соҕус да буоллар мөккүһэр кыах суоҕа. Онтон үлэһиттэр үгүөрү хамнастан тоҕо аккаастаныахтарай. Арай сыл ахсын кыстыгы туорааһыҥҥа ыанньыктарга былааннаан сиэтиэхтээх сиилэстэрэ тиийбэккэ бүтэн хаалар. Ыанньыксыттар хотоннорун иһигэр айманаллара, Бүөтүр Кэрэмээһэби кытта үөхсэллэрэ. Онтон звено дьоно: “Ыанньыксыттар, эбии аһылыгы ынахха кэннинэн эрэ симпэттэр. Туох аһа тук буолуой?” дэһэллэрэ. Ол хотон иһинээҕи-таһынааҕы айдаан онон хаалара. Саҥа кэлбит агроном уол бастаан утаа, звено сыыппаратын чуолкайдаһа, сопхуос киин хонтуоратыгар хаста да бара сылдьыбыта. Кини түһэрбит субуокката уопсай отчуокка тоҕо үрдүүрүн иккитэ хаста

бухгалтерияттан ыйыталаспытыгар: “Звеноводкут кэлэн көннөттөрбүтэ”, диэннэр уолу саҥардыбатахтара. Инньэ гынан Спиридон Семенович кэлин субуокканы биэрэринэн эрэ муҥурдаммыта. Былааннарын аһара толорбут “Үрдүк үүнүү” уолаттара үчүгэй үлэлэрин, үгэстэринэн, өйдүү саныы сылдьар гына “сууйбуттара”. Звеновод уолаттарын бөһүөлэктэн тэйиччи сытар Хаастаах бааһынатын илин уһугар мусталларыгар сорудахтаан баран, бэйэтин матассыыкылын Куоста уолга ыыттаран, арыгы ыла маҕаһыыҥҥа тэптэрбиттэрэ. Хаалбыт уолаттар биир биэдэрэҕэ сыалаах эт, атыныгар чэй оргута оллооҥҥо уурбуттара. Дьиэлэриттэн аҕалбыт үтэлэрин отуу остуолугар тэлгэппиттэрэ. Бары даҕаны, күһүн үлэ түмүгэр маннык аһыы үөрэммит буоланнар, туттуу-хаптыы мааны этэ. Үлэһиттэр Спираҕа оччолоох тугу да оҥотторботохторо, уол бэйэтэ даҕаны дуоһунастаах киһи сиэринэн, боччумура туттан ааспыт субуоккалары көрбүтэ-истибитэ буола, кумааҕытын бэрийэ олорбута. Бөһүөлэккэ барбыт дьон өр-өтөр гым макка бу тирилэтэн кэлбиттэрэ. Звено дьоно күөс тэрин хоторон, остуолларын тула олорон Бүөтүрдэрин илиитин-атаҕын кэтэспиттэрэ. Бүөтүр остуол баһыгар олорон аттыгар уурбут үрүксээгиттэн икки иһит водканы ороон таһаарбыта, үрүксээк иһигэр бытыылка тыаһа “өссө да баарбын” диэбиттии кылырҕаабыта. Сорох уолаттар ол тыаһы истэн, үөрэн бэйэ-бэйэлэрин көрсөн имнэмсэн кэбиспиттэрэ. Бүөтүр арыгытын кутаттаан, курууска аҥара өлүү арыгыны агроном уолга үҥүлүппүтэ: Чэ, нокоо, кэлэр сылга эн көмөҕүнэн өссө үрдүк үүнүү ылылларын туһугар, диэн бэйэтин куруускатын Испирдиэн иһитигэр “тос” гына охсуһуннарбыта. Звено дьоно бары куруускалаах арыгыларын охсуһуннараат, куотан хаалыа диэбит­ тии хантатан кэбиспиттэрэ. Арай Спира арыгытын испэккэ тутан олорорун көрөн, звеновод: “Тоҕо испэккин, эбэтэр биһигини үөрэҕэ суох дьону кытта аһыаххын баҕарбаккын дуу?” диэн уолу үөс курдугунан көрбүтэ. Харда ылбакка бэйэтин кураанахтаабыт иһитин толоруммута, уолаттара үҥүлүппүт иһиттэригэр кутаттаабыта. Спира бу үйэтигэр шампанскайтан атын (Ону да Саҥа дьылы көрсө) арыгыны иһэ илигэ. Кини үөрэнэр сылларыгар бастыҥ общественник буолан, техникумҥа коллектив “сиэркилэтэ” этэ. Бэйэтэ хаста даҕаны аһара “аһаабыт” студеннары дьүүллээһиҥҥэ, уоттаах-төлөннөөх тыллары этэн-тыынан, ол эрэйдээхтэри сири-буору кымыстаппыта эмиэ баара. Ол эрээри сороҕор муунту буолбут, мунчаарбыт кэмнэригэр кыһыл уонна “сухой” арыгылары амсайталыан баҕарара да туттунара. Испэтэҕиттэн сарсыҥҥы күнүгэр үөрэрэ уонна бэйэтин “күүстээх санаалаах, нууччалыы эттэххэ,

“волялаах киһибин” диэн сананара. Дьонноро иһиттэригэр иккистээн кутуллубут ары­гыларын кураанахтаатылар, сыалаах эти өрүһүс пүттүү улаханнык быһахтаммакка да тырыта-хайыта тыытан, аһаан-сиэн чалбаатаан бардылар. Бүөтүр Кэрэмээһэп арыгытын үсүһүн кутта олорон Испирдиэни сэнээбиттии көрүтэлээбитэ, куруускатын аҕалан эмиэ уол куруускатын кытта охсуһуннаран “тос” гыннарбыта уонна тугу эрэ саҥараары үөннээхтик ымаҥнаабыта. Ону көрөн Испирдиэн тутан олорор арыгылаах иһитин уоһугар чугаһатаат, хараҕын быһа симэн баран биирдэ хантас гыннарбыта. Хабархай ап-аһыы убаҕастан чачайа сыһа-сыһа уол иккитэ-үстэ дьүккүк гына ыйыстан кэбиспитэ. Аттыгар олорор кини саастыыта кэриэтэ Куоста сибиэһэй оҕурсу аҥарын Испирдиэҥҥэ куду аспыта. Уол оҕурсуну хаба тардан ылан ыстаан хардырҕаппыта, уу-хаар баспыт хараҕа сырдыырга дылы гыммыта. Оо, дьэ, бу киһи!.. Эр киһи диэн итинник буолуохтаах, Бүөтүр биһириир, күлэн күһүгүрэтэр саҥата, Спираҕа урут истибит хайа да хайҕалын тылларынааҕар ордук күндүтүк иһиллибитэ. Искэ киирбит арыгы утаакы буолбакка иһи-үөһү барытын сылытан, санаатыгар өйү-мэйиини ордук дьэҥкэрдэн, уол олус диэн чэпчээн көтүөр кыната суох эрэ буолан барбыта… Спиридон Семенович ол күн төһө арыгыны испитин өйдөөбөт. Бүөтүр иккиһин кутан эрэрэ, үрүксээктэн өссө икки бытыылканы таһаарбыттара. Спира үһүс иһитин куттаран, бэйэтэ “тост” көтөхтөрөөрү тыл көрдүүр быһыылааҕа. Ол кэннэ уол өйө туманныран сүтэн хаалбыта… Сарсыарда Спира төбөтүн уҥуоҕа сииктэринэн арахсан барыахтыы ыалдьарыттан уһуктан кэллэр даҕаны атын дьиэҕэ, ороҥҥо кэлэн сытарын билбитэ. Оронун таһыгар хотуо буолбут суунар таас турара. Уҥа хараҕа бөлтөйө испит, сирэйин аҥара сүрдүк ыалдьара. Уол сытан эрэн сирэйин-хараҕын туппахтанан көрдө, ыарыытыттан мырдыҥнаан, ынчыктаан ылла. “Кырбаабыттар… Ким?.. Тугу оҥорбутум иһин?.. Олох өйдөөбөппүн… Ханна сытабыный?” Спираҕа быстах-быстах санаалар дьэҥкэрэн эрэр өйүгэр элэҥнээн аастылар. Хайа, но-коо, өйдөннүҥ дуу? Бүөтүр Кэрэмээһэп хос аанын сэгэтэн көрбүтэ. Дьэ, дугаар, “аһы” сатаан аһаабат эрэт эбиккин… Ону билбэккэ… Ити туох да буруйа суох Куоста уолу тоҕо оҕустуҥ? Улахан эбит “үөрэхтээҕимсийимэ”, диэбитэ. Арыгы иһэн баран үөрэтэри, тойомсуйары ким сөбүлүөҕэй? Биһиги эн үөрэххин өйдөөбөппүт үгүс буолуо. Сир үлэтигэр быраакчык эрэ дьон буоллахпыт… Чэ, тур. Маны ”тэп" гыннар, ыарыыҥ тута ааһыа, Бүөтүр Испирдиэҥҥэ ыстакаан аҥара үрүҥ арыгыны үҥүлүппүтэ. Спира арыгы сытын ылаат кураанаҕынан өҕүйбүтэ, хараҕыттан уу-хаар баспыта. Ол эрээри

тоҕо эрэ “синэ биир” дии санаат, күүһүлээн туран арыгытын биирдэ хантас гыннарбыта, тыынын ылан өрө уһуутаабыта. Сотору буолаат арыгыта төбөтүгэр тахсан уол чэпчииргэ дылы гыммыта. Кыбыста кыбыста туран, таастаах хотуотун убуорунайга таһааран тохпута, лааҕа алдьаммыт иһити, кырыыһа анныгар турар уһааттаах ууттан истикилээҥкэ иһитинэн уу баһан, сууйбута-сайҕаабыта буолбута уонна дьиэ хоту өттүгэр, күлүк сиргэ уурбута. Дьиэҕэ киирэн, уулаах тирээпкэ көрдөөн муостаны кылбаччы соппута. Бүөтүр куухунаҕа хортуоппуйдаах эт ыһаарылыы сылдьан айаҕа хам буол­бакка уолу сэмэлиир, хайгыыр икки ардынан “үөрэтэн” элбэҕи эппитэ-тыыммыта. Арыгыны иһэр киһи бэйэтин нуорматын билиэхтээх. Туохха барытыгар “туормас” диэн баар буолуохтаах. Эн буоллаҕына сыыртан түһэр салааска курдук эбиккин… Арыгыны истэххинэ хаһан да өйдөөҕүмсүйбэт буол. Бииргэ асаһар дьон өйдөөҕүмсүйэр киһини хаһан да сөбүлээбэттэр… Мин суоҕум буоллар уолаттар “угунньаҕын” таһаараллар эбит. Кинилэр эмиэ холуочуйдахтара дии… Ити аһаан баран охсуһуу-этиһии, бэл өлөрсүү-өһөрсүү өйдөөҕүмсүйүүттэн, бэрдимсийииттэн тахсар. Ол иһин хандалы кэтэллэр, хаайыы дьоно буолаллар… Онон аһаан баран хаһан да өйдөөҕүмсүйбэт, киһиргээбэт буол!.. Бүөтүр Кэрэмээһэп эппитин өссө чиҥэттэ. Чэ, ол эрээри маладьыаскын, бэйэҕин мээнэ атаҕастатыа суоххун. Илииҥ-атаҕыҥ тэҥҥэ барар эбит. Арыый уйуттарын буоллар мин уолаттарбын сиэтэлиэ эбиккин, һэ, һэ, һэ… Бүөтүр күлэн күһүгүрэппитэ, уолу астаах остуолга ыҥырбыта. Эмээхсиним Татыйаас үлэтигэр сылдьар… Ээ, ол биһиги үөрэҕэ суох дьон тугу улаханы тоҕо көтүөхпүтүй? Остуорас да буоллахпытына махтал, кулуупка муоста сууйар… Чэ, эн биһиги аһыы олоруохха… Үөрэхтээх киһи арыгыны көрөн иһэр буол. Мин уолаттарым, сороҕор үлэлии да сылдьан, уора-көстө иһээччилэр. Ону отой сөбү лээбэппин, наһаалаабыттары, киһи тылын истибэт дьону үүрэн баран, саҥа дьону ылабын… Биһиги бэриллибит былааны өрүү толорор буоламмыт харчыны аахсабыт. Совхоз биригээдэлэригэр би һигиттэн ордук элбэх хамнаһы аахсар үлэһиттэр суохтар. Онон биригээдэттэн талбыт киһибин ыҥы рыам эрэ кэрэх, үөрүүнэн кэлэллэр… дьиэлээх киһи хортуоппуйдаах эти уобалыы-уобалыы элбэҕи кэпсээтэ. Быйыл уолум үөрэххэ киирдэ. Кини хоһо иллэҥ, кыыспыт эмиэ үөрэнэ сылдьар, онон иккиэ йэхпит эрэ, биһиэхэ көһөн кэл. Бииргэ сылдьан үлэлиирбитигэр да ордук буолуо, Бүөтүр Даньыы лабыс уол күүппэтэх сонунун иһитиннэрдэ. Киэһэ хараҥарбытын кэннэ Спира дьиэлээх хаһаайынныын баран, бөһүөлэк илин уһугар оло рор Бэрэлэртэн утуйар таҥаһын,

чымыдаанын аҕаллылар. Таһырдьа күһүҥҥү ыас хараҥа да буоллар, Спира хараҕа көҕөрбүтүттэн уонна көһөн күккүрээн иһэриттэн кыбыстан тула өттүн көрүнэ, кэтэнэ истэ. Хата уулуссаҕа “ыт охсор киһини” көрсүбэтилэр. Бүөтүр кэргэнэ Татыйаас, улахан саҥата-иҥэтэ суох дьахтар, уолга дьиэ иһигэр кэтэр сымнаҕас түүппүлэ булан биэрдэ. Дьиэлээх тойон “саҥа дьукаах этэҥҥэ кыстаатын” диэн оһоҕун аһатта. Ити кэннэ Испирдиэнниин атах тэпсэн олорон наҕылыччы аһаатылар. Спира икки-үс үрүүмкэ үрүҥ арыгы кэнниттэн эмиэ холуочуйа оҕуста, тыла-өһүллэн барда. Бүөтүр Даньыылабыс, эн үтүөҕүн хаһан да умнуом суоҕа… Барҕа баһыыба!.. Дьиҥэр мин арыгыны испэппин ээ, ити бэҕэһээ бастакы итириим буолла… Олох тугу да өйдөөбөппүн… Чэ, нокоо, бу “аһы” сатаан аһыыр баҕайыта. Өйдөөхтүк иһэр буоллаххына баҕар эн күн да аайы ис. Бу миигин ким да арыгыһыт диэ суоҕа. Хата “үлэһит бэрдэ” диэннэр чиэскэ-бочуокка сы рытыннараллар. Сатыахха эрэ наада… Биһиги үлэбит ыарахан, киһи сыратын-сылбатын ылар үлэ. Сыстан, үлэлээн бардаххына ону бэйэҥ билиэ ҕиҥ. Мин үлэм кэнниттэн дьиэбэр сытан эрэ “сы лаа таһаарабын”, ону ким да баалаабат, “иһээччи арыгыһьҥ” диэбэттэр, Бүөтүр уочараттаах үрүүм кэтин охсуһуннара олорон уолу “үөрэтэ” олордо. Сарсыарда туран: “Маннык сирэйдээх-харах таах хонтуораҕа көстүмэ. Уолаттары кытта бааһы налар бүтэйдэрин сэлбийэ барыс… Куттаныма, уолаттар тыытыахтара суоҕа. Бэҕэһээ сэрэппитим, мин тылбыттан тахсааччылара суох… Хонтуораҕа бэйэм быһаарсыам”, диэн Спираҕа өссө биир “үтүөнү” оҥорон уолу олус үөрдүбүтэ. Ити түбэлтэ кэнниттэн Спиридон Семенович звенотун дьонугар биирдэ да итирэр гына аһаан көрдөрбөтөҕө. Арай киэһэ ахсын кэриэтэ Бүөтүр дүүн хардарыта күндүлэһэн, “сылаа таһаараллара" үгэскэ кубулуйбута. Дьиэлээх эмээхсин, Татыйаас, эмиэ “чэпчиэр” диэри иһэрэ, ол эрээри ыарытыйар буолан үксүгэр биир-икки үрүүмкэни эрэ көтөхсөрө. Бүөтүр даҕаны элбэҕи иһэ сатаабат, онон бы тыылка улахан аҥаара арыгы Спираҕа тиксэрэ. Уол салгыы иһиэн-аһыан баҕарара даҕаны, Бүөтүр Даньыылабыстан толлон дьиэттэн тахсыбат этэ. Сопхуос киинигэр буолар мунньахтарга үксүгэр звеновод, нэһилиэк сэбиэтин депутата Кэрэмээһэп барара. Онно тиийэн оҕонньор киин бөһүөлэккэ хайаан да хоноро. Оччоҕо дьиэ тас уонна хотон үлэтин Испирдиэн толороро. Кэлин Бүөтүр баары гар даҕаны ити үлэлэри уол бэйэтэ үлэлиир буол бута. Сөп даҕаны ээ, кыһынын агрономҥа улахан үлэ да суоҕа. Онтон уонча сүөһүнү көрүү-истии, эдэр киһиэхэ этэр курдук, “ааһан иһэн” үлэлэнэр үлэ буоллаҕа. Онон Испирдиэн,

Кэрэмээһэптэргэ ылгын уол буолбута. Звено үлэтигэр, Бүөтүр Да­ ньыылабыс уруккутун курдук бэйэтэ дьаһайан, бааһыналарга балбаах тастарара, хаар типтэрии тин ыыттарара. Агроном үксүгэр дьиэтигэр оло­ рон ыйдааҕы оччуоту оҥороро. Арай хас суббуота, өрөбүл күннэр ахсын сүөһү эбии аһылыгын бэ лэмигэр бүтэн биэрбэт субботниктарга хайаан да

    сылдьара, ону ааһан ол субботниктары бэйэтэ салайан үлэлэтэрэ. Онон совхоз, биригээдэ са лалтата, субботниктарга сылдьар тэрилтэ үлэһит тэрин көрүүлэригэр саҥа агроном уол үлэ үөһүгэр буолара. Ити эрээри, били “бастыҥ общественник” киһибит киэһэтин кулуупка киинэҕэ да сылдьыбат буолбута. Ол үксэ “сылаа таһаарыытын” кэнниттэн дьиэттэн тахсыбат суруллубатах сокуоҥҥа хаат тарыы этэ. Уол бөһүөлэккэ бастаан кэллэҕин утаа сылдьар сирэ библиотека эбит буоллаҕына, кыһын ортото ол дьиэтэ ханан баарын «умнубута». Ити курдук Испирдиэн ыыра дьиэ уонна хотон икки арда эрэ буолбута. Били киин бөһүөлэккэ талаһар санаатыттан туох да хаалбатаҕа. Дьиэлээхтэр ыраас, уурбут-туппут курдук тутунуулаах уолу сөбүлээбиттэрэ. Татыйаас дьүөгэлэригэр уолу хайгыыра иһиллэрэ, сиппит кыргыттардаах дьах таллар араас сылтаҕынан кэлэн, уолу көрөн бараллара.

    Саас муус устар саҥатыгар Кэрэмээһэптэр тыа хаһаайыстыбатын техникумугар үөрэнэр кыыстара Даша дойдутугар практикаҕа таҕыста. Кыыс аны сыл курдук үөрэннэҕинэ, анал орто үөрэхтээх зоотехник идэтин ылыахтаах. Даша дьиэтигэр кэлээт, биир киэһэ дьонун хоһугар (Бүөтүр уоча­ раттаах партийнай мунньахха барбыт кэмэ этэ) ийэтин кытта бэрт уһуннук ботугураһан кэпсэп питтэрэ. Ол кэпсэтии кэмигэр кыыс сыҥсыйан ытыыра да иһиллэн ылбыта. Спира бэйэтин хоһу гар оройуон хаһыатын ааҕа сытан: “…Буоллум быһыылаах… ылбат… хайыыбын?..’’ “Акаары… кэм биһиэнэ буолуо… Хайыахпытый?… Чэ, чэ, бээ тугу эмэ тобулуохпут…” диэн ийэлээх кыыс бүтэҥитик ботугураһалларын дьикгиргии истибитэ эрээри, улахаҥҥа уурбатаҕа. Кыыстаах ийэ са ҥаларын эбии аччатан өргө диэри кэпсэппиттэрэ. Хонуктар ааһан испиттэрэ. Бүөтүрдээх Татыйаас Испирдиэҥҥэ сыһыаннара өссө тупсубута, “Уол бут, оҕобут” диэнтэн атыннык ааттаабат буолбут тара. Даша даҕаны уол диэки бэрт минньигэстик тылбык-илбик көрөрө. Кыыс дэлби хаайан уоллаах кыыс үстэ-хаста киинэҕэ бара сылдьыбыттара. Ол сырыыларга Даша, дьон көрөрүттэн толлубакка, уол хонноҕун анныттан тутуһан иһэн студент көр дөөх-нардаах олоҕун кэпсээн айаҕа хам буолбат этэ. Спира эмиэ бу техникумҥа үөрэммит буолан, билэр учууталларын ыйыталаһара, эрдэ үлэһит буолбут киһи араас сонуна элбэх

буолара. Арай суолга дьон утары көрүстэҕина кыыһы “кыбынан”

    иһэриттэн кыбыстан умса көрөн кэбиһэрэ. Практикалана кэлбит Даша сарсыарда эрдэт тэн киэһэ хойукка диэри хотонунан, хонтуоранан сылдьара. “Уларыта тутуу” диэн политика угэннээн бара турар кэмэ буолан, совхоз үлэһиттэригэр урут иһиллибэтэх “аренда”, “бэдэрээтинэн улэ” диэн тыллар олоххо киирэ сатаан, дьон уксэ ити улэ лэргэ таласпыта. Кырдьыга, бэйэни бас-кес туттан, атыҥҥа аралдьыйбакка улэлиир бэрт курдук этэ. Хотон үлэһиттэрэ үгүстэрэ урут Дашаны кытта бииргэ үөрэммит, оскуола кэнниттэн икки сыл үлэлээн баран үөрэххэ кыайан киирбэтэх кыргыттар этилэр. Онон бииргэ үлэлээһин да, кэпсээн-ипсээн да көхтөөх этэ. Ыанньыксыт кыргыттар: “Даша, дьукааххынаан үчүгэйдиигит быһыылаах?!. Хаһан сыа сиэтэҕит?..” диэн саһыгыраччы күлсэллэрэ. Даша өһүргэммэт: “Ымсыыраҕыт дуу?” диэн төттөрү хаадьылаһара. Саас барахсан ити сыл эрдэлээбитэ. Ньиргиэр дээх-ньаргыардаах Пиэрибэй Маай бырааһынньыга тиийэн кэлбитэ. Тыа бөһүөлэктэригэр барыларыгар кэриэтэ курдук уунан-хаарынан туолбут, бадараан наах улахан уулуссаларын кураанах сирдэринэн тумна-тумна бөһүөлэк олохтоохторо параадтаа быттара. Параад кэнниттэн Татыйаас Дашалыын киэһээҥҥэ диэри ас астаабыттара, эр дьон иһир дьэнэн-таһырдьанан сылдьан үлэлэрин эрдэ бүтэр биттэрэ. Эдэрдэр киэһэ бырааһынньыктааҕы кэн сиэргэ сылдьан кэлбиттэрин кэннэ Пиэрибэй Маайы олохтоохтук, наҕылыччы бэлиэтээһин буолбута. Бүөтүр бу киэһэ Испирдиэни арыгы иһэрин хонту руоллаабатаҕа, төттөрүтүн: “Сарсын, өйүүн өрөбүл, төһөнү кыайаргынан аһаа, дьиэҕиттэн эрэ барыма”, диэн сүбэлээччи буолбута. Испирдиэн уруккута буолбатах, аны икки-үс үрүүмкэ арыгыга хотторбот этэ. Инньэ гынан бырааһынньыкка ананан ылыл лыбыт ханньааҕы соҕотоҕун кэриэтэ испитэ. Оҕон ньор: “Бэйэм аспын аһыыбын”, диэн, киэһээҥҥи быстах аһылыкка, уоту аһатарга анаан аспыт буок катын испитэ, эмээхсин онтон бэрт кыраны көҕүрэ тиспитэ. Остуол аһа дэлэй буолан, арааһы сэһэр гэһэ-сэһэргэһэ наҕылыччы аһаабыттара. Ол да буоллар, түүн үөһүн быдан иннинэ, оҕонньордоох эмээхсин “Биһиги сөп буоллубут, эһиги эдэрдэр салгыы аһааҥ” диэн хосторугар киирбиттэрэ. Бүө ТҮР утуйуон эрэ иннинэ: “Бу хасааһым этэ да, ыт хасааһа суох өлбөт, мэ, үчүгэйдик бырааһынньык тааҥ”, диэн, хоһуттан тахсан Испирдиэҥҥэ өс сө биир ханньааҕы биэрбитэ. Чэпчээбит уол: “Оо, аҕам оҕонньор, баһыыба!” Бүөтүрү хатыылаах сэҥийэтиттэн уураан “чоп” гыннарбыта… Оҕонньордоох эмээхсин сыппыттарын кэннэ,

    эдэрдэр “романтикалыыр” аатыран остуолга

чү мэчи умаппыттара, электричество уотун умуллар быттара. Холуочуйан эрэр уол үрүүмкэ охсуһунна рарыгар, кыыс аһаҕас уолуктаах былаачыйатын быыһынан толору томтойон көстөр эмиийдэрин иҥсэлээхтик одуулаһара, иҥин хаана тэтэрбит кыыстан хараҕа арахпат буолбута. Даша, кэлиий, аттыбар олор. Сибигинэһэн кэпсэтиэхпит, а-то дьоммутун утутуохпут суоҕа, диэбитэ холуочуйан харса суоҕар түспүт уол. Кыыс оргууй аҕай саҥа таһааран күлэ-күлэ үрүүм кэтин, ньуоскатын, биилкэтин туппутунан уол ат тыгар кэлэн олороругар, тобугун үөһээ өттүнэн сылдьар былаачыйата өссө ере тахсан, толору эттээх бууттара үөһээҥҥэ диэри кылбас гыммыт тара. Спира боруҥуйга ол кылбаспыт бууттары көрөөт, эт этэ барыта дыыгыныы түспүтэ уонна имэҥирбит уостарынан кыыс аһаҕас уолуктары гар умса нөрүйбүтүн бэйэтэ да билбэккэ хаалбыта. Даша кычыгыламмыт киһиллии мунньаҥнаан, ки һи истэр-истибэт күлэн сыһыгыратан, түллэҥнэс түөһүнэн уолга эбии сыстан биэрбитэ, ол кэмҥэ былаачыйатын үөһээҥҥи тимэҕэ теле баран кыыс тунал маҥан эмиийдэрин аҥаара бүтүннүү көстүбүтэ. Ой, ой, Спира, туох буоллуҥ?.. Тохтоо… тохтуу түһүүй… Хата ханньаахпытын иһиэххэ… диэн, уол үрүүмкэтэ остуолга турарыгар үрүүмкэтин чугаһаппыта. Испирдиэн кыыс аһаҕас түөһүттэн төбөтүн өндөтөн, ойбонтон тымныы ууну испит сылгылыы дьиһигийэн ылбыта, титирэс илиитинэн үрүүмкэтин харбаат охсуһуннарбыта уонна ханньаа ҕын хантас гыннарбыта. Онтон эмиэ иһэн эрэллэ рэ… Үдүк-бадык өйдөөтөҕүнэ кыыһы көтөҕөн оло роро, имэҥнээх инчэҕэй уостар кинини ыарыы лаахтык уурууллара, кыыс тыла уол айаҕын иһигэр уол өйүн туймаарда күүлэйдээбитэ. Ол имэҥтэн туймаарбыт уол кыыһы сирэйиттэн-хараҕыттан тү бэһиэх харса суох уураабыта, босхо барбыт илиитэ кыыс аһаҕас түөһүгэр, буутугар, самыытыгар, сым сыгар көҥүл күүлэйдээбитэ… Сарсыарда (сарсыарда да буолуо дуо, эбиэт саҕана) Спира бэйэтин оронуттан атын, бэрт сымнаҕас таҥастаах ороҥҥо сытан уһукта биэр­ битэ. Даша сыгынньах түөһүн кини ойоҕоһугар анньан, төбөтүн түөһүгэр ууран утуйа сытара. Уол илиитин аллараа түһэрэн өттүгүн харбанан көрбүтэ, хаххаланар таҥас диэн суоҕа. Оргууй аҕай илиитин кыыс диэки сыҕарыппыта, Даша эмиэ кус сыгынньах сытара. Кыыс уһуктан мин ньигэстик тыыллаҥнаабыта: “Спира, оо, олус да үчүгэйдик таптаатыҥ…” диэн уол кулгааҕар

    имэҥнээхтик сибигинэйбитэ, уол кулгааҕын эмин ньэҕин сылаас уоһунан эмэ сыппыта… Тугу гыммы тын, хайдах буолбутун Спира төрүт өйдөөбөт. Драй: “Бу барыта, арыгы иһэммин, быстах санаат тан, быстах имэктэн…" диэн өйүгэр иирбэ таарба санаалар элэҥнээбиттэрэ.

Дьиҥэр, Спира оннук чэпчэки, сэлээччэх киһи буолбатах эта. Кини өссө төрүт оҕо-эдэр сааһыттан: “Киһи кэргэн ылар кыыһын эрэ кытта хоонньоһуохтаах”, диэн санаалааҕа. Ол кичэмэ санаатын, оронугар соҕотох сытан, өйүгэр араастаан оҥорон көрөрө, бэл ардыгар оннук имэҥнээх санааларыттан бэйэтит тэн бэйэтэ кыбыстара. Оннук санаалаах сылдьан бэрт судургутук уонна өйдүөбэт буола-буола кыыһы кытта хоонньостоҕо… Тоҕо баҕас судургутай, хобдоҕой?.. Спираны чыпчылыйыах түгэнэ кэмси нии курус санаалара кууспуттара… Кыбыстан хам саабакка да сытар уолга Даша толору эттээх түөстэринэн, сыгынньах буутунан сыстаҥнаабыта уолу эмиэ туймаардардыы уураабыта. Спира этэ сиинэ дыыгыныы, күүрэ түспүтэ, кыыс үрдүгэр буола охсубутун бэйэтэ да билбэккэ хаалбыта. Көҥүл-босхо барбыт уохтаах имэҥҥэ, тэллэх тапталын уота хаттаан күөдьүйбүтэ…

    Тыа сирин дьонун биир түбүктээх кэмэ сааскы ыһыы үлэлэрэ үмүрүйэн, “Үрдүк үүнүү” звенотун дьоно дьэ наҕылыйа быһыытыйдылар. Спиридон Семенович төһө да агроном буоллар быйылгы ыһыыга туох да саҥаны киллэрбэтэ, Бүөтүр Да ньыылабыс тугу этэринэн, звено дьонун кытта тэҥҥэ үлэлии-үлэлии, совхоз киинигэр рациянан күннээҕи субуокканы биэрэн истэ. Сиирэ-халты үөрэнэн диплом ылбыт агроном, звено үлэтигэр саҥаны тугу да этэрэ, киллэрэрэ суоҕа даҕаны. Онно эбии урукку өттүгэр дьахтар имэҥнээх тап­ талын, сылаас хоой диэни билбэтэх эдэр киһи өйө-санаата атыҥҥа сылдьара. Ол бастакы түүн кэнниттэн кыыстаах уол хас да хонукка бэйэ бэйэлэрин билсибэт дьон курдук туттан сылдьы быттара. Онтон кыыс ийэлээх аҕата тугу да бил бэтэх-көрбөтөх дьоннуу күнтэн күнү уруккуларыныы аһарбыттара. Кыайыы күнүн кэнниттэн Татыйаас, дьыл уларыйыыта буолан, араас ыарыыта көбөн ый кэриҥэ киин бөһүөлэккэ балыыһаҕа сыппыта. Бүөтүр Даньыылабыс эмээхсинигэр ас таһа таа рыйа, сотору-сотору араас мунньахтарга барара өссө элбээбитэ, ол тиийэн үксүн киин бөһүөлэккэ хонон хаалара. Маннык түгэни эдэрдэр мүччү туппатахтара, өссө имэҥирэн таптаспыттара, дьон-

    норо суохтарына кэргэнниилэр курдук сылдьыбыт тара… Бүөтүр Даньыылабыс оройуон үрдүнэн үрдүк үүнүүнү ылыы күрэхтэһиитигэр бастаабыт сылыгар наҕараадаламмыт “Москвич" массыынатын собуот таан илимнэрин көрө барарга сананна. Урукку өттүгэр балыктыы барарыгар Испирдиэни ылбат бэйэтэ бу сырыыга: “Миигин кытта барыс, туохха дьиэҕэ бүгэн олордоҥунуй?” диэн уолу илдьэ барда. Бөһүөлэктэн үс биэрэстэлээх Алыһардаах эбэ арҕаа баһыгар өр гынан тиийбэтилэр. Бүөтүр Даньыылабыс өрдөөҕүтэ уу ылбыт бөдөҥ сыгы наҕар

сыабынан хатанан турар тыытын хатааһынын аһан, күрүмэ саппыкытын оһун үөһэ тардынан тыытыгар киирэн олордо. Испирдиэн, тыыны ас уонна киирэн олор. Иккиэн көрдөхпүтүнэ өр гыныахпыт суоҕа, диэн Бүөтүр эрдиитинэн үөс диэки анньынна. Чаас аҥарын курдук сылдьан түөрт илимтэн сүүстэн тахса быччыкыны араардылар. Бу эбэ балыга олус бөдөҥө суох эрээри бэрт минньигэс, мииннээх балык буолааччы. Үчүгэй техникалаах дьон “балыга бытархай” диэн соччо илимнээбэт сирдэрэ. Манна Бүөтүр Даньыылабыс бараллаата икки-үс оҕон ньор балыктыыр. Кинилэр бары өлүү-өлүү үтээйи лээхтэр, ону ким да кэспэт, ол туһугар сурул лубатах сокуон. Бу эбэ сүүрбэччэ сыллааҕыта алыһардааҕа үһү. Ону баара андыһыттар алҕас уоту ыытан кэбиһэннэр, куулаттан куруҥ уута киирэн алыһара атан хаалбыт. Собото да мэлийэ сыһан баран, кэлиҥҥи сылларга угут дьыллар буоланнар, дьэ үөскээн эрэр. Бүөтүр Даньыы­ лабыс сөп буола-буола илимин эһэр, балыктыырын тохтотор идэлээх. Бачча элбэх балыгы үһүө-төрдүө буолан хайаан сиэхтэрэй, үксүн таһынааҕы ыал ларыгар бэрсэллэр, оройуон эбэтэр совхоз киинигэр бардаҕына кэһии оҥостор. Бүөтүр тыытын оннугар туруоран, сыабынан сыгынаҕы куустара күлүүһүнэн хатаан баран, Испирдиэн балыгын куулга хаалыы турдаҕына, массыынатыттан баран иһит аҥара үрүҥ арыгыны аҕалан күөх окко олордо. Испирдиэн, кэл, Эбэбитин аһата таарыйа, бу үчүгэйгэ кыратык олоро түһүөх, диэн уолу ыҥырда уонна сонун хаҥас сиэбиттэн көмүс соло туулаах икки дьоҕус үрүүмкэлэри таһааран арыгы кутаттаата, атын сиэбиттэн хаһыакка сууламмыт икки быһыы арыылаах килиэби ороото. Чэ, күөх сайын барахсаҥҥа үктэммиппитинэн, этэҥҥэ буолуохха… Эбэҕин аһат, Бүөтүр Да­ ньыылабыс арыгытыттан күөх окко таммалатта, ол үрдүгэр быһыы килиэбиттэн эмти тутан уурда.

    Спира Бүөтүр Даньыылабыһы үтүктэн, олорор си­ рин хаҥас өттүгэр арыгы кутта. Оҕонньор иккис үрүүмкэтин көтөҕөн баран Эбэ мэндээркэй урсу нун балачча саҥата суох одуулаһан олорбохтоото, онтон аҕала сатаан көхсүн этиттэ, уол диэки хайыста. Дьэ, нокоо, Даасалыын үчүгэйдии буоллугут быһыылаах, оҕонньор уол диэки элэс көрөн ылла. Ити тыллартан, Спира, оҕонньор кинини тоҕо балыкка аҕалбытын сэрэйдэ. Кыыһы ситэ үөрэттэрбэккэ оҕо оҥорбуккун… Дааса ийэтигэр “Ыарахан буоллум” диэбитин, эмээх синим миэхэ эттэ. “Уолу кытта кэпсэт, кыыһы саакка-суукка ыыппатын, кэргэн ыллын. Ол кэриэтэ үөрэх хааллын”, диир… Ону хайыыгын?.. Бүөтүр кытаанахтык көрбүт харахтарын уол кыайан утары көрбөтө. Кыыс омук анала, ийэ буолан удьуору салгыахтаах. Бэйэм да үөрэххэ

таласпытын соччо сөбүлээбэтэҕим… Даасаттан ыйыттым, эйигин сөбүлүүр. Чэ, онон үгүс кэпсэтии суох, уруу оҥоробут. “Кэргэн ылан эрэбин”, диэн дьоҥҥор биллэр, бара да сылдьыҥ, Бүөтүр Даньыыла быс кэпсэтии бүттэ диэбиттии икки ытыһынан түһэҕин охсунан баран, олорор сириттэн бэрт чэпчэкитик ойон турбута.

    Спиридон Семенович Дьураахап икки ый анараа өттүгэр ыал буолар туһунан санаабакка да сыл дьыбыт бэйэтэ, Дашаны кытта саахсаланан, уруу оҥоро охсон кэргэннээх киһи буолла. Хайдах эрэ олус түргэнник, соһуччу. Спира дьиҥэр Дашаны сирбэт. Ол эрээри бастаан итирэн-кутуран баран хоонньоспутуттан кэмсинэр. Илэ өйүнэн сылдьан муҥ саатар биирдэ: “Эйигин сөбүлүүбүн, эн онно туох санаалааххыный?” диэн ыйыппыта буоллар син да этэ. Кыыс даҕаны уолу таптыырын туһунан биирдэ даҕаны таайтарар тыллары быктарбатаҕа. Бу барыта өйө-төйө суох арыгыны иһии түмүгэ. Спира эдэр олоҕор арыгыттан сылтаан, бу бастакы улахан кэмсиниитэ этэ да, хайыаҥыный, буолар буоллаҕа… Кэрэмээһэптэр үөрэнэ сылдьан хат буолан кэл бит кыыстарын, бэрт саталлаахтык, дьукаах уол ларыгар эргэ биэрэн санаалара көнньүөрэ сылдьал лар. Эдэр уол эрэйдээх, урут дьахтар диэҥҥэ чугаһаабатах буоллаҕа, тугу да сэрэйээхтэбэтэҕэ, билбэтэҕэ. Кыыстара дьоннорун кигээһиннэрин ылынан уолу хоонньугар эрэ киллэриэхтээҕэ. Ол арыгы ас көмөтүнэн бэрт чэпчэкитик оҥоһуллубута.

    Онон Кэрэмээһэптэр бэйэлэрэ уонна кыыстара дьон саҥатыттан, сааттан-сууттан бэрт саталлаах­ тык куоппуттара. Күһүөрү сайын диэки кыыс иһэ обургутук бил лэн барбытыгар, бөһүөлэк дьахталлара: “Хайдах хайдах баҕайыный, тоҕо түргэнэй?" дэһэр са ҥалара Татыйаас кулгааҕар иһиллибитэ. Ийэ ки һи кыыһын сааттан-сууттан куоттарар сүбэни эмиэ тобула охсубута. Бүөтүрүн дэлби хаайан, тылыгар киллэрэн, кыыс үөрэҕин салгыыр ааты ран Дьокуускайга киирбитэ. Татыйаас кыыһа ба рыан иннинээҕи күн, эмиэ хосторугар киирэн опо­ рой, кыыһынаан бэрт элбэҕи кэпсэппитэ, сүбэ ама биэрбитэ. Үрдүк үүнүүлэр үлэлэрин үгэнэ буолан Испирдиэн Даасатын кытта куоракка бар сыбатаҕа, массыына булан киин бөһүөлэккэ эрэ диэри атаарбыта. Кыһын өрүс суола саҥа туран эрдэҕинэ Даша “эрдэлээн, сэттэ ыйдаах” кыыс оҕону төрөппүтэ. Ити дьиҥэр бөһүөлэк дьоно уонна Спира истэл лэригэр эрэ этэ. Даша үөрэҕин тохтотон “академ” ылан дойдутугар тахсыбыта. Аҕа буолбут Спиридон Семенович, урукку өттүгэр кыһыл оҕоҕо сыстыба тах эдэр киһи, оҕо кимиэхэ маарынныырын-маа рыннаабатын кыайан быһаарбатаҕа. Онтон дьон нор, үксүлэрэ дьахтар аймах кэлэн оҕону кере кере: “Кыыскыт ийэтигэр

маарынныыр эбит”, диэбиттэрэ. Арай икки-үс дьахтар: “Аҕатыгар туга эрэ боҕуодьулуур”, диэннэр, онно Татыйаас ытаһа буолан, эдэр аҕаны үөрдүбүттэрэ. Испир­ диэн кыыһын, Бүөтүр сиэнин балачча үчүгэйдик, “өйдүү-саныы сылдьар гына сууйбуттара”. Испир­ диэн кыра киһини сахалыы Айталыына диэн аат тыан баҕарбыта да, Даша буолумматаҕа. Онон кыыһы Анжела диэн ааттаабыттара. Күннэр, ыйдар элэҥнээн ааһан испиттэрэ. Даша кэргэнигэр “таптала” сойон барбыта. Бэрт кыраттан да кыҥкыйдыыра, була сатыы-сатыы: “Ону оҥор боккун, маны гыммаккын”, диирэ элбээбитэ. Дьи ҥэр, Спира оҕолонон баран арыгы иһэрин лаппа аччаппыта. Ол үрдүнэн Даша хаста даҕаны кэр гэнин: “Арыгыһыккын, алкоголиккын” диэн араас таан саҥарбыта, бэл бэйэтин кытта сытыарбакка эр киһи сыттыгын саалаҕа турар дьыбааҥҥа та һааран быраҕара элбээн барбыта. Оттон Спира кэргэнин санаатын табаары араастаан муҥнана ра, бэл үлэтиттэн дэлби сылайан кэлэн баран, сууйуллубакка мунньуллан турар оҕотун таҥаһын барытын бэйэтэ сууйара. Оннук үлэлии, этэр кур­ дук, кэргэнигэр көмө-ама буола сырыттаҕына биир киэһэ бииргэ үлэлиир уолаттара: “Кустуу барыс, Бүөтүр Даньыылабыс тугу да сыыспат “симсон”

    саалаах эта, ону уларыс" диэбиттэрэ. Сааскы ыһыыларын үлэтин үмүрүтэ быһыытыйан, Бүөтүр Даньыылабыс күтүөтүгэр Испирдиэҥҥэ саатын биэрэн, уол икки хонон алта кустаах кэлбитэ. Онон Кэрэмээһэптэр, өтөр-наар сааскы кус этин амсайбатах дьон, биир киэһэ тото-хана кус сиэ биттэрэ. Кус сиэһинэ биллэн турар сууйуута-та рааһына суох ааспатаҕа. Даша ол киэһэ Спираҕа сыһыана сымнаан, эмиэ уруккутун курдук үөрбүтэ көппүтэ. Кыыһын тото-хана аһатан, эрдэ соҕус ороннорун булбуттара. Ол түүн имэҥнээх таптал уота эмиэ күөдьүйбүтэ, эр киһи дьахтарыгар чу гаһаабатаҕа өр буолбут буолан баҕата, уоҕа сүр дээх этэ. Дьахтар даҕаны хаалсыбатаҕа, тэллэҕэ уон төгүл уоттаммыта. Ити кэнниттэн икки-үс хоноот, Даша эмиэ урук­ кутун курдук кыҥкыйдаан, арааһы саҥаран, эрин кыыһырыа суох да киһини кыыһырдар майгылам мыта. Бүөтүрдээх Татыйаас кыыстарын быһыы тын билбэтэҕэ-көрбөтөҕө буолаллара. Кэнникинэн Испирдиэн дьиэтигэр киэһэ, үксүгэр холуочук кэ лэр буолбута, кэргэнигэр оҕо таҥаһын сууйсарын бырахпыта, дьиэ атын ис-тас да үлэтиттэн куотунар адьынаттаммыта. Ити курдук эдэр ыаллар олох торо огдолуйан испитэ. Сотору кэминэн Спиридон Семеновиһы агроно муттан ууратан, кылынын оҕонньор салайар зве нотугар көннөрү үлэһитинэн анаабыттара. Өрүү арыгылыыр, борогууллуур киһини сопхуос, бири гээдэ салалтата үлэтиттэн төрүт да ууратыаҕын, “Бочуот

Знага” орденнаах звеновод күтүөтэ буолан сылдьара. Онтон Даша үөрэҕин салгыы киирбэтэҕэ, кыыһын илдьэ сылдьан оҕо саадыгар ньээҥкэнэн үлэлээбитэ. Анжела икки сааһын туолбута, ол кэмҥэ ийэтэ алта ыйдаах хат сылдьан, таҥас сууйбут уутун тоҕооору тахсан, күһүҥҥү хаардаах өксүөҥҥэ дьиэтин күүлэтигэр халтарыйан охтон алта ыйдаах уол оҕону куоттарбыта. Даша онно хаана баран өлө сыспыта. Дьолго, ити кэмҥэ оройуон кииниттэн нэһилиэнньэ доруобуйатын туругун көрө-истэ сылдьар быраастар кэлэ сылдьар буоланнар, Дашаны “суһал көмө” массыынатынан тута киин балыыһаҕа киллэрэн быыһаабытттара. Дьахтар балыыһаттан хайа охсор аҥара эрэ буо­ лан, дэлби дьүдьэйэн тахсыбыта. Испирдиэн кэргэнэ оҕо куоттарбытыгар бэйэтин буруйданан уонна күн сирин көрөр дьылҕата суох буолбут уолун аһыйан олус муҥатыйбыта. Эр киһи, “санаа тын көтөҕөр” аатыран, аһыы ууга өссө умсубута. Маннык буолбут кэмигэр били “эн-мин” дэсиһэн тэҥҥэ асаһар дьоно аттыгар суох буолбуттара, туох эрэ улахан сыстыганнаах ыарыыга ыалдьыбыт киһиттэн сиргэнэр курдук, киниттэн куота көтө сылдьаллара… Оо, ама да ааспытын иһин сүрдээх дьыллар хонуктар эбиттэр. Испирдиэн өссө билбэт, сэрэйбэт этэ бу түбэлтэ кини олоҕор бүтэһик охсуу буолба таҕын. Хастыы эмэ хонуктаах “асааһыннар” кэнни лэриттэн Испирдиэн өйдөннөҕүнэ: “Арааһата ары гыга ылларан эрэбин, иһээччи буолар диэн маннык эбит буоллаҕа”, дии саныыра. Аны иһиэ суох буолан бэйэтэ бэйэтигэр андаҕайара, өйдөөҕөр дьиэ ис-тас үлэтигэр илин-кэлин түсүһэн көмөлө һөрө. Дьиктитэ диэн баар, кыыһыгар Анжелаҕа тоҕо эрэ тардыспат этэ. Кыыһа даҕаны киниэхэ сыста сатаабата, наар ийэтин тула көтөрө. Маннык испэккэ-аһаабакка сылдьар кэмигэр кэргэнэ Даша эмиэ сымнаабыкка дылы буолара, сорох түүн эйэргэһэн, таптаһан хонон тураллара. Онтон Испир­ диэн тракториска көмөлөһөөччүнэн сылдьар киһи, хайа эрэ ыалга от-мас эбэтэр муус, балбаах тиэйдэхтэринэ туттуммакка иһэн кэбиһэрэ, устунан үргүлдьү барара. Били: “Күүстээх санаалаахпын, волялаахпын” диир урукку Спираттан туох да хаалбатаҕа. Оннук “аһааһыннар” бэйэ эбиискэ аһы лыктаах хас да күн субуруччу бараллара, эмиэ дьиэҕэ-уокка айдаан, үлэҕэ боругууллааһын са ҕаланара. Татыйааһа дэлби айдааран, Бүөтүр Даньыы­ лабыс күтүөтүн оройуоҥҥа киллэрэн, дьон билбэ тинэн (эмиэ саакка-суукка кииримээри буоллаҕа) нарколог бырааска укуоллатан, эмтэтэн тахсыбыта. Испирдиэн ол биир укуол кэнниттэн ый эрэ сыл дьыбыта. Ый тохтообут киһи “биир, икки үрүүм кэнэн тохтуом” диэн бастаан уора-көстө испитэ, онтуката кэлин элбээн,

утаппыттыы өссө аһыыр сиир буолбута. Спиридон Семенович туманнырбыт өйө-санаата биирдэ эмэ дьэҥкэрэн ыллаҕына: “Чахчы иһээччи, иирээки буоллум быһыылаах… Бу барыта арыгыттан, бу барыта таптала суох, быстах санааттан ыал буолууттан… Аны кэлэн…“, диэн бэйэтин аһына, уйадыйа саныыра…

Иккис баһа

    Кира сымнаҕас түү бэриинэтигэр сытан ессе утуйаары араастаан эргийэн-урбайан керде да, уутун хаммытын билиннэ, салгыы кыайан утуйуо суох. Оронун төбөтүттэн суугунас тыастаах солко халаатын ылан сыгынньах этигэр кэттэ. Соҕотох дьахтар бэйэтин дьиэтигэр кус сыгынньах утуйа үөрэнэн хаалбыт. Ханна эрэ: “Киһи айылҕа оҕото, айылҕаҕа чугаһаан төһө кыалларынан таҥастан-

    саптан аккаастанар тугэннэри булуохтаах, этин сиинин тыыннарыахтаах”, диэн аахпыттаах. Ол итии килиимэттээх соҕуруу дойдуларга сыһыан нааҕа буолуо даҕаны, Кира ол суруйууну ааҕыа ҕыттан дьиэтигэр ийэттэн төрүү сыгынньах утуйа үөрэммитэ. Биирдэ эмэ ыалга хонноҕуна ис таҥа һынан сытан ол туун утуйбакка эрэйдэнээччи. Онтон айантан сороҕор дьиэтигэр төһө да хойутаан кэллэр, ньылбы сыгынньахтанан, инчэҕэй сотто рунан этэ-сиинэ аһыллыар диэри соттооччу уонна сымнаҕас киэн оронугар көҥүл күөлэһийээччи. Сарсыарда, кырдьык, сүрдээҕин сынньанан дуоһу йан турааччы. Кира ол да иһин буоллаҕа, арыый эдэрчи эрдэҕинэ кэргэннээх дьахталлары сиилии: “Эрэйдээхтэр эр киһи хоонньугар, кыараҕас ороҥҥо төһө эрэ муҥу көрөллөрө буолла", дии саныыра уонна бэйэтэ бэйэтигэр хотун буолан талбытынан көҥүл таалалаан сылдьарыттан дуоһуйара, астынара. Ити эрээри сыллар уу сүүрүгүнүү суккуллан аастар ааһан истэхтэрин ахсын, Кира уу-чуумпу дьиэтигэр ороҥҥо соҕотоҕун токуллан сытарыттан санаата оонньуур буолан барбыта. Кирьяна Кирилловна отут аҕыс сааһын туолбут, саха дьахтарыгар толуу, мааны көрүҥнээх кыыс дьахтар. Кини бачча сааһыгар диэри, биир да эр киһини бэйэтигэр чугаһата илик. Ону биллэн турар ким да итэҕэйиэ суоҕа. Арай Кираҕа араастаан сыстаҥнааччылар, туһаныан эрэ баҕалаахтар, кыыс кытаанахтык көрүтэлээн баран аҕыйах ыйааһыннаах тылы саҥардаҕына муоска бэрдэрэллэрэ, иккис тээн чугаһаабат буолаллара. Ардыгар бэйэтин саастыылаахтара, сороҕор саастаах да эр дьон араастаан таайтаран кинини кытта бииргэ буолуох тарын баҕаралларын биллэрэ сатыыллара. Кирья­ на Кирилловна оннук дьоҥҥо: “Эн мин принцим буолбатаххын, мин аналлааҕым тоҕо эрэ саҕахха көстүбэт”, диэн ол дьону чэпчэкитик тэйитэрэ. Кырдьыга, кини даҕаны сорохтору сөбүлүү көрөрө гынан баран, кини таптал уотунан умайыан баҕа рара. Оннук төлөннөөх уоту күөдьүтэр биир да киһи көстүбэтэҕэ. Арай икки сыллааҕыта саҥа учууталлыы кэлбит, сүүрбэ сэттэ саастаах Терентий Петрович Таҕаанап кинини таптаабытын билбитэ. Кини да уолу сирбэтэҕэ гынан баран, тоҕо эрэ ыпсыылара кыттыбатаҕа. Бэйэ эрэ ол билсиһии хайдах саҕаланна этэй?

Ээ, арба… Кирьяна Кирилловна маҕаһыыҥҥа үлэтин чааһа бүтэрэ чугаһаан күннээҕи киллэрбит харчытын ааҕан, наардаан анал кумааҕыга суруйан бэлиэтэнэ турдаҕына Терентий Петрович соҕотоҕун киирэн кэлбитэ. Дорооболоруҥ!.. диэн таһырдьаттан киирбит

    киһи атыны саҥарбакка маҕаһыын прилавоктарын өҥөйтөлөөн көрө турбута. Атыылааччы кыыс, уол “дорооболоруҥ” диэбит саҥатыттан кыйаханыах санаата кэлбитэ “үөрэхтээҕимсийэн, нууччатым сыйан соҕотох киһини көрөн туран “дорооболоруҥ” диэбит буола-буола, эмиэ, дьэ, учуутал бөҕө” дии санаабыта. Кира Дьокуускайга университекка саха тылын уонна литературатын салаатыгар үөрэнэ сылдьыбытын Терентий Петрович хантан билиэй, үөрэммиччэ саҥардаҕа. Кыыс бэйэтин уоскутунан: Тугу ылаҕын? диэбитэ. Миэхэ, баһаалыста уон килиэккэ тэтэрээттэ уонна икки уруучуката, уол харчытын атыы­ лааччы диэки уунан иһэн хараҕа кыыс хараҕар кэтиллэ түспүтэ. Кинини тургутардыы көрөр харах тартан симиттэ да быһыытыйдар, уол кыыһы өр одуулаһан турбутун бэйэтэ да билбэтэҕэ. Кира эдэр эрдэҕиттэн элбэх уолан сүрэҕин долгуппут чараас мичээрин уолга бэлэхтээн, харчы ордугун бытархайынан ааҕан уол ытыһыгар куппута. Илии тин төттөрү ыларыгар сылаас тарбахтарынан уол ытыһын таарыйан ылбыта. Тахсаргар, баһаалыста, ааны хатыыр туорай тимири биэрээр эрэ, диэн көрдөспүтэ. Дөйбүт курдук турбут уол ити саҥаттан өйдөммүттүү атыытын салапаан мөһөөччүккэ уган, муннун ан ныгар “баһыыба” диэт ааны былдьаспыта.

    Терентий Петрович Таҥаанап олорор дьиэтигэр кэлэн, хоһун аанын сабынан оронугар тиэрэ түһэ сытан, ити кылгас түгэннээх көрсүһүүнү хат-хат хараҕар оҥорон көрбүтэ. “Оо, сахаларга да толуу мааны, кэрэ дьахталлар бааллар ээ… Ити бэйэ лээҕи, хайа тойон хаан “аналлааҕым” диэн дьиэ хаһаайката, иэримэ дьиэ хотун дьахтара оҥостон олороро буолла?” диэн уол ордугурҕаабыт, ым сыырбыт санаатыттан кыбыста да санаатар, ди риҥник үөһэ тыыммыта. Итинник иэрэҥ-саараҥ санаалары саныы, кинигэ аахпыта буола сытта ҕына, дьиэлэнэн олорор дьоно, Хабырыыстаах Өлөөнө, дьукаах уолларын киэһээҥҥи аһылыкта рыгар ыҥырдылар. Сиидэрэптэр тыа дьонун сиэри нэн киэһэ ахсын кэриэтэ эмис эти ыгыччы буһа рынан сииллэр. Хайа, маҕаһыыммытыгар туох саҥа табаар киирбитий? дьиэлээх киһи сыалаах эти сытыы быһаҕынан элийэн ыла-ыла ыстыырын быыһыгар, уол маҕаһыыҥҥа бара сылдьыбытын билэр буолан ыйыталаста. Билбэтим ээ, ыйыталаспатым, уол тэриэлкэтигэр итии миинин сойутаары аһын ньуосканан буккуйа олорон судургутук хоруйдаата. Хотуммут аата сулумах эрээри, табаар аҕала үчүгэйдик

кэлбэт-барбат буолла. Бу күннэргэ бар быта-кэлбитэ иһиллибэт, туох табаардаах үһүө. Аҕаллаҕына да барыта толуон, нуорма буолар ини, Өлөөнө эмээхсин мөҕүттэ-мөҕүттэ дьону гар чэй кутуталаата. Дьэ, кырдьык, бастаан утаа кэлэн үлэлииригэр кэлэн-баран, элэстэнэн суоҕу да баар оҥорор кыыс этэ. Кэлин барыбыт бары нуорма, толуон буолан хаалан аҕалара да суох буолуо. Ол кини буруйа буоллаҕай?.. Хабырыыс кыыһы көмүс кэһэрдии саҥарар. Хата, ити бэйэлээх кыыһы, хор биһиги уолат тарбытыттан биир да уол ыйыппакка, ойох ылбакка кырытыннарар буоллулар ээ, Хабырыыс бэйэтин кэпсээнин бигэргэтэрдии уолу уонна эмээхсинин хардарыта көрүтэлээтэ. Ээ, сатана кыыһа бэйэтэ сирэр-талар ини?.. Өлөөнө аахайбатахтыы эттэ. Ити остуолга кэпсэтииттэн Терентий Петрович атыылааччы кыыс сулумаҕын биллэ уонна тоҕо эрэ үөрэ санаата. Учуутал уол оскуолатыттан кэлэн иһэн, күн ахсын кэриэтэ үлэ чааһа бүтүүтэ маҕаһыыҥҥа киирэн ааһара элбээтэ. Үксүгэр со луута суох бытархайы ылан тахсар. Хаета да кыыс бэйэтэ тылланан уолга атаартарда. Ити эрээри биирдэ даҕаны уолу дьиэтигэр киллэр бэтэ. Ол курдук Кирьяна Кирилловна дьиэтин айаҕар чугаһаан иһэн, тохтоон уол тутан иһэр суумкатын ылара уонна: “Чэ, доҕоччуок, дьиэҕэр тиийэн үчүгэйдик утуй”, диирэ. Уол тутан иһэр суумкатыттан босхолоноот, ыксаабыт киһилии, муннун анныгар: “Көрсүөххэ диэри!” диэн боту гураат хараҥа уулуссанан дьиэтин диэки харбыа лаһара. Терентий Петрович дьиэтигэр киирэн, хоһугар ааһаат, үгэһинэн ааҕа сылдьар кинигэтин ылан оронугар тиэрэ түһэ сытан аахпыта буолара. Ити эрээри өйө-санаата Кирьяна Кирилловна диэки хаанньары таттара турара уонна бэйэтин мөлтө ҕүттэн, сыппаҕыттан кэлэнэрэ. Олус эдэр оҕо буолбатах киһи ити кыыһы көрдөҕүнэ тоҕо тыла тардарын, саҥарыахтааҕын да кыайан саҥарба тын, этиэхтээҕин да кыайан эппэтин сатаан са наабат. “Бэйи эрэ, ити кини тоҕо сырыы ахсын миигин кыра оҕоҕо дылы “үчүгэйдик утуй!” дии рий?” уол харда эрэйбиттии дьиэ үрүт мастарын тонолуппакка одуулаһара. Итинник саҥата суох атаарсыы төһө өр салҕанан барыа эбитэ буолла… Биир күн уол, куолутунан

    үлэ чааһа бүтүүтэ, маҕаһыыҥҥа киирбитэ. Атыы лаһааччылар суохтара, арай биир улахан холуочук билбэт киһитэ, арыгы ылаары ыаспайдаһа турара. Суох, суох биэрбэппин диэтим буолбат дуо, бар таҕыс, Кирьяна Кирилловна итириги маҕа һыынтан таһаараары холдьоҕоро. Оттон… Оттон биирдэ эмэ кэллэхпинэ харчыбын… харчыны аҕалыам диибин ээ… Чэ, чэ эрэйдээмэ биир эрэ иһити… Испирдиэн Дьу раахап бөлүөстүгэстик нэһиилэ саҥарар, баһын быһа илгистэн

ылар. Хата бэйэҥ эрэйдээмэ, биэрбэппин диэтим да бүтэр! Маҕаһыын сабылынна, таҕыс… атыы­ лааччы чахчы бүппүтүн биллэрэн хомуммутунан барар. Ити туран Испирдиэн Терентий Петровиһы таба көрөн, аны киниэхэ эргиллэр. Ээ, бу, саҥа учуутал уол харчылаах буолуо. Сарсын… Ээ суох, үс хонукка диэри биир иһиккэ харчыта иэһээ, хайаан да ылыахтааҕын курдук куолаһын соното-соното көрдөстө. Сөп буолбуккун, дьиэҕэр баран утуй, Те­ рентий Петрович Испирдиэни элэс керен ылар. Бу киһи туох буолла?.. Аны хаһан билбит киһититтэн харчы көрдүүрүй?.. Таҕыс, таҕыс чэ… Кирьяна Терентьевна арыгыһыты холдьоҕорун уураппат. Дьэ, бу учуутал уол миигин үөрэтээри гынаҕын дуо?.. Сыынтайдаргын үөрэт… Киэптээмэ, мин да интэлигиэн буолан хаалтыс маана сыл дьыбытым… Испирдиэн Терентий Петровиһы

    хаалтыһыттан ылан холустук тардыалыыр. Учуутал уол урут манныкка тубэспэтэх буолан, олустук соһуйан, сирэйэ дьэс кытаран хаалла уонна Испир­ диэн илиитин төлө садьыйда. Күүстээх хамса ныыны күүппэккэ турбут Испирдиэн, даллах гыныы тыгар бэйэтин илиитинэн муннун тоҕо охсунна, сыыҥ-сыраан аллыбыт муннуттан хааннаах сүмэ һин таҕыста. Эн… Эн өссө миигин уопсастыбаннай миэс тэҕэ кырбаары гынаҕын дуо? Бу, хааннаатыҥ… Ити буоллаҕына… Испирдиэн өҥө-дьүһүнэ биллибэт буолбут тас сонун, хаһааҥҥыта эрэ хара саһыл бэргэһэтэ нэк буолбутун муостаҕа ылан быраҕаттаата, ырбаахытын сиэхтэрин ньыппа рынна. Терентий Петрович киһитэ хааннырбытыт тан бэйэтэ да соһуйан турдаҕына, уҥа хараҕыттан уот саҕылларга дылы гынна. Испирдиэн, туох буоллуҥ, тохтоо!.. Кира хатаҥ хаһыыта иһилиннэ. Таҥаанап оҕустарбыт хараҕа ыарыйдар даҕаны, эмискэ үлүгэр Испирдиэни түүрэ харбаан ылан, ааны атаҕынан тэбэн аһан баран таһырдьа анньан кэбистэ уонна Испирдиэн тусаһаҕа умса хоруйан үнүөхтүү сырыттаҕына сонун, бэргэһэтин үрдүгэр быраҕаттаата. Күлүгээн!.. диэн Таҥаанап биир тылы өрө уһуутаан кэбиһээт, ааны иһиттэн хатаан кэбистэ. Кира, Терентий Петровиһы саҥа көрбүттүү, хараҕын тэрбэччи көрөн, саҥата суох турбахтаата. Оо, хараххын сиэбит дии… Киһийдэх!.. Интикэҥ үөрэхтээх, агроном этэ ээ… Батыйалаахха олорор, баай, кыахтаах дьоҥҥо күтүөт буолаат, иһээччи буолан хаалла… Дьиҥэр, онно, Даша дьоно бэйэлэрэ буруйдаахтар, күн аайы кэриэтэ күтүөттэрин кытта атах тэпсэн олорон арыгынан аһыыллар дииллэр… Хайа, киһибит турбута буо луо дуо, тоҥон хаалбат ини?.. Кирьяна Кирил­ ловна уол диэки ыйытардыы көрдө. Ээ, наһаа итиригэ суох дии… диэтэр да, Терентий Петрович эмиэ да саарбахтаабыттыы тутунна. Эн аан тимирин биэрэ таарыйа тахсан

көр. Баар буоллаҕына абааһы киһитин кытта аахса сылдьыма… Кэтэх ааммын бэчээттээн баран эйиэ хэ тиийиэм, миэхэ барыахпыт, хараххын тугунан эмэ кэмпириэстиэхпит, Кира уолу аһыммыттыы хонноҕуттан ылан ааҥҥа аҕалла…

    Кирьяна Кирилловна Таҥаанабы батыһын нарбытынан түөрт квартиралаах уопсай дьиэ соҕу-

    руулуу арҕаа квартиратын аанын күлүүһүн аһан киирэн, аан аттынааҕы уоту холбоото. Дьиэ иһигэр уот сандаарыс гыммытыгар, Терентий Петрович төһө да аҥаар хараҕа ыарыйдар дьип-дьап хо муллубут киирэр аан хоһун кэрэхсии көрдө. Бу таапычыканы кэт, манна олор, мин билигин… Кира хоһугар ааста. Терентий Петро­ вич түү истээх бачыыҥкатын аан айаҕар устан, дьиэҕэ кэтэргэ аналлаах сыры сымнаҕас, бэйэ тигиитин атаҕар анньынан, түннүк анныгар турар остуол аттынааҕы олоппоско олордо. Сотору буо­ лаат үлэтин таҥаһын уларыттан, сибэкки ойуулар даах баархат халаатын кэтэн кыыс хоһуттан та ҕыста. Туох да диэбит иһин, “Киһини таҥас киэр гэтэр” дииллэрэ кырдьык ээ, уол хараҕар кыыс өссө тупсубукка, улааппыкка дылы буолан көһүннэ. Кира үрүҥ чаанньыкка кыра кипэтиилинньиги холбоон хара чэйи сылыта түһэн ылла уонна уутун ыстакааҥҥа сүөкээн баран чэй быыбай катын ньуосканан баһан ылан хоһугган илдьэ тахсыбыт ыраас биинтэтигэр өрөһөлүү кутта. Төбөҕүн хантат эрэ, Кира уол испит ха раҕын быыбайкалаах биинтэтинэн саба баайда. Терентий Петрович кыыс сылаас, сымнаҕас тарбах тара кинини таарыйдахтарын ахсын, дьиктитик сылаанньыйан дөйбүт киһилии саҥата суох олор­ до. Арай сүрэҕэ сүр күүскэ тэбэрэ бүтүн дьиэҕэ барытыгар иһиллэргэ дылы. Баһыыба!.. кыыс баайан бүппүтүн кэннэ уол биир тылы нэһиилэ ыган таһаарда уонна бараары олоппоһуттан турда. Хайа бачча киирэн баран чэйдэһэн барбаккын дуо? уолу эйэҕэстик көрдө. Уол эмиэ “баһыыба!” диэт төттөрү олордо. Эн манна киирэн телевизорда көр, хаһыатта аах, дьиэлээх хотун уолу илиититтэн ылан хос диэки сиэттэ. Бэйэтэ да симиттэн саҥатыттан мата сылдьар Терентий Петрович аны кыра оҕо луу сиэттэрбититтэн өссө ордук кыбыһынна. Чэйдии олорон, Кирьяна Кирилловна сээкэйи ыйыталаһан уол син айаҕа аһылынна. Хардарыта ыйыталаһан, кэпсэтэн хантан төрүттээхтэрин, дьонноро кимнээхтэрин билистилэр. Мин ийэлээх аҕабар соҕотох оҕобун. Ийэм төрүкү ыарытыйар буолан, элбэхтэ оҕоломмотун таайан, аҕабынаан сүбэлэһэн миигин бэйэлэрин ааттарын холбоон ааттаабыттар. Кирилл уонна Яна диэнтэн Кирьяна буолбуппун, дьиэлээх на ҕылыччы бэйэтин билиһиннэрэ олордо. Дьонум билигин иккиэн бааллар, эмиэ учууталлар этилэр. Сааһырдылар… кыыс кэпсии олорон

бэйэтин санаатыгар аралдьыйан саҥата суох барда.

    Онтон эн тоҕо учуутал буолбатаххыный? Терентий Петрович ыйытыытыгар кыыс тута хар дарбата, тоҕо эрэ сур күүскэ үөһээ тыынан баран: СГУ-га саха тылыгар үөрэнэ сылдьан үһүс куурустан, ийэм ыарыыта бэргээн тохтообутум, диэтэ. Оччолорго кэтэхтэн үөрэнэ сатаабатаҕым… Онон үөрэҕим хаалбыта. Кырдьыга учуутал буо ларга бэйэм да соччо улаханнык тардыспатаҕым. Ийэлээх аҕам иккиэн учууталлыыр буолан, дьиэ бэр киэһэ хойукка диэри үксүн соҕотоҕун олоро рум. Онон олус эрдэттэн бэйэбин бэйэм көрүнэ, дьаһана үөрэммитим. Оҕолору кытта уулуссаҕа тахсан оонньообот, дьиэбэр бүгэ сытан кинигэ, сурунаал ааҕар дьарыктаах этим. Дьонум ону биһирииллэрэ: “Оҕобут улааттаҕына биһигиттэн таһыччы үөрэхтээх киһи буолуо”, диэн үөрсэл лэрэ. Оройуон киинигэр үөскээбит буоламмын библиотекаттан кинигэ арааһын ылан элбэҕи аахпытым. Оҕо эрдэхпиттэн хайа кинигэни, суру наалы аахпыппын, күнүн-ыйын ыйан туран бэлиэ тэнэр үгэстээҕим. Студенныы да сылдьан ол үгэспин бырахпатаҕым. Билигин ол бэлиэтэм миппин көрдөхпүнэ сонньуйуох санаам киирэр… Тоҕо диэн… Кэлиҥҥи аахпыт кинигэлэрим үксэ табыллыбатах таптал туһунан эбиттэр… Кирьяна Кирилловна бэйэтэ да билбэтинэн, бу билбэт кэриэтэ киһитигэр тоҕо эрэ айаҕа аһыллан элбэҕи кэпсээтэ. Ийэм, аҕам эппитим курдук сааһырдылар, саҥата суох сиэн күүтэллэрин сэрэйэбин… Онтон, мин, ол аахпыт кинигэлэрим курдук тапталга табыл лыбакка сырыттаҕым… кыыс аһара элбэҕи кэп сээтим быһыылаах диэбиттии уол диэки кере тустэ. Терентий Петрович кыыс көрбүтүгэр чааскылаах чэйин сыпсырыйбыта буолан умса төҥкөйдө. Онтон эн, бэйэҥ тускунан кэпсии тус ээ, Кира уол диэки эрэнэрдии көрдө. Чааскыгын аҕал ессе чэйдэ кутуум… Биһиги бииргэ төрөөбүт онуобут, уол саҥа кутуллубут чааскылаах чэйигэр саахар куттан, ньуосканан буккуйа олордо. Ыал улахан оҕото буоламмын балтыларбын, бырааттарбын үксүлэрин оҕолообутум. Дьоммор кеме буола охсоору 8-с кылаас кэнниттэн Бүлүү педучилищатыгар үөрэммитим. Үөрэхпин бүтэ рэрбин кытта, хоту, Аллайыаха оройуонугар ыып пыттара. Онно Түҥэрэт диэн кыра бөһүөлэккэ, аҕыс кылаастаах оскуолаҕа ус сыл учууталлаа бытым. Бастаан утаа үөрэтэр оҕолорум сорохторо бэйэбиттэн икки-үс сыл эрэ балыс этилэр… Оо, хоту дойду дьоно-сэргэтэ аламаҕайдара, элэк кэйдэрэ дэлэ дуо?.. Ким эмэ бултуйдаҕына: кыыл

    этэ, балык буоллун бары бэрсибитинэн сылдьар дьоннор. Өссө ылбатаххына өһүргэниэхтэрэ… Ин ньэ гынан эти, балыгы маҕаһыынтан ылбат этим, онон хамнаһым төһө да кыратын иһин ый ахсын ордорунан дьоммор

ыытарым. Ийэм суругар: “Оҕом үлэһит буолаҥҥын балтыларыҥ, бырааттарыҥ үөрэнэллэригэр улаханнык көмөлөһөн эрэҕин. Кы таат үлэлээ, үчүгэйдик сырыт…” диэн суруйара. Онтон олус үөрэрим. Аҕам, этэр курдук, сааһын тухары холкуоска хара сарсыардаттан киэһэ өргө диэри сиһин көннөрбөккө үлэлиирэ даҕаны хам наһа дуона суох буолара. Ийэм кулууп остуораһа, кини хамнаһа бука чэй, табах атыыта эрэ буолан эрдэҕэ… Армияҕа сулууспалаан баран үөрэхпин салҕаары көрдөһөн, бу киин оройуоҥҥа кэлбитим. Үлэлии-үлэлии СГУ-га кэтэхтэн үөрэнэн, эмиэ саха тылын бүтэрбитим кэннэ манна анаабыттара… Бастаан маҕаһыыҥҥа киирэн: “Дорооболоруҥ!” диэбиккэр сүөргүлүү истибитим, Кира кырдьы гынан эттэ. Ээ, ити үөрэммиччэ саҥарабын, Терентий Петрович эмиэ кыбыстыбыттыы тутунна. Дьиҥэр тыа сиригэр үөскээбит буоламмын нууччалыы ыраастык саҥарбаппын ээ… Армияҕа икки сыл сылдьан кэм кэпсэтэргэ-ипсэтэргэ үөрэм митим. Оттон ис дууһабынан, сүрэхпинэн төрөөбүт тылбын ере тута сатыыбын да, ити сороҕор бэйэм да билбэппинэн “нууччалаан” кэбиһэбин, учуутал уол саҥата суох олорбохтоото. Бэл үөрэнэ сырыттахпына, сорох учууталлар: “Аҥаардас сахалыы саҥаран ханна ыраатаары гынаҕын?” диир буолаллара. Кэлин үлэһит, учуутал буолан баран, билигин дьон үксэ туттар буолбут, “алдьархай, ынырык үчүгэй” диэн тылларын тутта сатаабаппын. Оҕолорбор ити тыл суолталарын быһааран, туһааннаах кэмигэр, миэстэтигэр эрэ саҥаралларыгар үөрэтэ сатыыбын. “Үчүгэй" буолан баран тоҕо “алдьархай, ынырык” буолуохтааҕый?.. уол кыыс диэки ыйытардыы керде. Кырдьык, ити этэриҥ сел. Ордук биһиги дьах тар аймах итинник саҥарабыт быһыылаах. Бука нууччалыыттан туруору тылбаастаммыт тыллары саҥара үөрэммиппит диэлийэ сырыттаҕа, Кира уол этиитигэр сөбүлэһэрин биллэрэн минньигэстик мичээрдээтэ. Ити алыптаах мичээр уол оҕо нохтолоох сүрэҕин долгутан, сүрэх эрэйдээх түөс иһигэр батымаары гыммыттыы эмиэ тиҥиргэччи тэптэ. Чэ, мин барыым… Чаас ыраатта быһыылаах, барытыгар баһыыба! уол чааскытын остуол орто тун диэки аста. Сахалыы “махтанабын” диэ ээ… кыыс күлэ күлэ уолга илиитин биэрдэ, көрсүөххэ диэри!..

    Махтанабын!.. Көрсүөххэ диэри! Терентий Петрович сибилигин “Сүрэхпинэн-быарбынан саха бын”, дии олорон саҥарарыгар нууччалыы тылы кыбыта сылдьарыттан кыбыстан, кыыс харахтарын дьалты керде.

    Кирьяна Кирилловна, бэйэтиттэн уон биир сыл балыс, учуутал уол кинини сөбүлээбитин, таптаа бытын сүрэҕинэн сэрэйбитэ. Сэмэй, аҕыйах саҥа лаах уол кини тугу диирин “тук” курдук толороро, бэл маҕаһыынҥа таһаҕас кэллэҕинэ кэлэн

сүө кэһэрэ, дьаарыстаһара. Онтон өрөбүл күннэргэ кыыс уокка оттор маһын хайытан, нэдиэлэ устата оттуллар маһы күүлэҕэ киллэрэн толору кыстаан кэбиһэрэ. Кыраһа түстэҕинэ Кира тура да илигинэ, тэлгэһэтэ, барар-кэлэр суоллара бэрт ыраастык күрдьүллүбүт буолара. Ити үлэлэргэ “махтал бэяиэтэ” диэн ааттанан, Кирьяна Кирилловна уолга өрөбүл күн бэрэскититтэн саҕалаан араас аһы астаан аһатара. Маннык үтүө күннэргэ эдэр дьон хайалара да, истэригэр: “Оо, маннык, ыал буолан олорбут киһи даа!..” диир кичэмэ санааларын тастарыгар таһаарбат этилэр. Онтон бөһүөлэк дьо но, ити кыһын кыыстаах уолу “холбооттоон” бүтэр биттэрэ. Бэл сорох маҕаһыыҥҥа тиэстэр дьахтал лар, эмээхситтэр: “Атыылааччыбыт хат буолбут быһыылаах”, диэн сибигинэһэллэрэ. Сааһыары Кирьяна Кирилловна кулгааҕар ити хоп-сип баһа атаҕа тиийтэлээн барбыта. Ол эрээри кыыс ыраас доҕордоһууну күлүгүрдүөн баҕарбатаҕа, уолу бэйэтиттэн тэйиппэтэҕэ. Онтон Терентий Петрович дьон кинилэр тустарынан тугу дэһэллэрин истибэккэ сылдьара уонна үлэтин кэнниттэн маҕаһыыҥҥа тиэстэрин уураппатаҕа. Сороҕор оскуолатыгар тар дыллан, маҕаһыын сабыллыбытын кэннэ тиийэрэ, оччоҕуна кыыс дьиэтигэр үргүлдьү ааһара. Кирьяна Кирилловна уолу кэлиэ диэн сэрэйбит киһилии ас астаан тоһуйара, эмиэ күө-дьаа арааһы кэпсэ тэллэрэ. Арай хайалара да таптал туһунан кэпсэ тиини саҕалаабат этэ. Аан дойдутааҕы дьахталлар күннэрин бэлиэтиир бырааһынньыкка Терентий Петрович Кирьянаҕа өйдөбүнньүк сурукгаах хары чаһытын бэлэхтээбитэ. Ол да суругар таптал туһунан тыллар суохтара. “Саха сахатынан кэрэ!” диэн тыллар кэннилэ риттэн уол аата уонна чаһы бэриллибит кунэ-ыйа суруллубута. Ити курдук эдэр дьон бэйэ бэйэлэрин төһө да истиҥник санасталлар, сөбүлэстэллэр ууга уокка түһэ “таптыыбын, сөбүлүүбүн” диэн тыллары хайалара да эппэтэҕэ. Эгэ, уураһыы, сыллаһыы кэлиэ дуо? Арай харахтар “кэпсэтэллэрэ” уонна

    симик мичээрдэрин бэлэхтэһэллэрэ… Бу ыраас доҕордоһуу, баҕар дириҥ, үйэлээх тапталга тиийиэ эбитэ дуу? Ону баара, өртөн биллэр, хаалынньаҥ өй-санаа, хоп-сип биир күн барытын туора соппута. Кирьяна Кирилловна сааскы күннэргэ ордук тупсубута, эдэрдии эрчимэ иккистээн эргийбитэ. Кырдьыга отут аҕыс саас дьахтар киһиэхэ, төһө да “элбэх саас” дэммитин иннигэр, ыал буола, оҕо уруу төрөтө илик киһиэхэ дьэлтэйэр дьэт сааһа буоллаҕа эбээт. Кира Терентэйдиин киинэ ни, кулуупка буолар араас оонньуулары, биэчэр дэри көтүппэт буолбуттара. Биирдэ хайа эрэ биэчэр кэнниттэн эдэр дьон, эрдэттэн “Дискотека” диэн суруллубут биллэриилээх үҥкүүгэ

хаалбыттара. Дьэ, кырдьык, бу түгэҥҥэ кинилэр сааһыран эрэл лэрин билинэргэ тиийбиттэрэ. Дьүлэй да киһи кулгааҕа аһыллар бөдөҥ тыастаах-уустаах музы калаах үҥкүүлэргэ үксүгэр уон сэттэ-сүүрбэ саас таах оҕолор киирэллэрэ. Биир эмэ отутугар чугаһаабыт, эбэтэр, эмиэ бэйэлэрин курдук саас тыылаахтар бааллара муннукка-ханныкка олорон көрөн баран дьиэлээбиттэрэ. Сатахха, эдэрдэр вальс диэн үҥкүүнү төрүт да билбэт дьоннуу, наар өрө эккирэһэр музыкалары холбууллара. Ити кэнниттэн Кирьяна Кирилловна, Терентий Петрович үҥкүүгэ сылдьыбат буолбуттара.

    Ханна да буоларын курдук маҕаһыын киллэрэр үбэ-харчыта сүрүннээн арыгы атыытыттан буола­ ра кистэл буолбатах. “Уларыта тутуу” кэмэ буолан, бүтүн Союз үрдүнэн арыгыны “толуоҥҥа” эрэ атыылыыр буолбуттара. Онно эбии олохтоох сэбиэт саҥа дьаһалынан, Кирьяна Кирилловна арыгыны, маҕаһыын сабыллыа икки эрэ чаас иннинэ, түөр тэн алтаҕа дылы атыылыыра. Маннык дьаһал атыылааччыга үлэлииригэр быдан чэпчэки этэ. Урукку курдук холуочук, эгэ итирик киһи кэлэн арыгы иэс ылаары көрдөөн сулуйара суоҕун кэриэтэ буолбута. Ама да иһээччилэрин иннигэр икки чаас иһигэр итирэ охсон иккистээн маҕаһыыҥҥа кэ лиэхтэрэй? Ол оннугар иһэрдиин, испэттиин бары нуорма арыгыларын ылаллара, түүнүн кистээн арыгынан эргинээччилэр баар буолбуттара. Кинилэр кимнээхтэрэ сэрэйиллэр этэ да, харыларыттан биирдэ да харбаппатахтара. Хата бөһүөлэк иһигэр: “Маҕаһыыммыт хотуна түүнүн арыгы атыылыыр”, диэн саҥалар иһиллэр буолбуттара. Ким итинник тылы тарҕатарын Кирьяна Кирилловна хантан билиэй? Бука, биир эмэ иһээччи киһи киһиргээн, кимиэхэ эрэ: “Атыылааччыттан ыллым”, диэби титтэн кэпсээн таҕыста ини.

    Сааһын тухары биир үлэҕэ түптээн үлэлээбэтэх Үстүүн Сопуруонап, арыгы испэккэ өйдөммүт күнэ аҕыйах да буолуо. Дуона суох хамнаһын ойоҕо, дьон ааттыырынан, Тыллаах Таанньа быһа тутан ылбатаҕына, ол харчы аҕыйах хонукка арыгы харчыта буолан бүтэрэ. Билигин арыгы төһө да толуон буолтун иннигэр Үстүүн син биир күн ахсын кэриэтэ кур холуочук буолар. Ити түмүгэр биэс уу кырбас оҕолоох ыал аһыыр аһаабат оло роохтууллара. Икки оскуолаҕа үөрэнэр оҕолорут тан ураты оҕолоро, аҕалара ааттыырынан: “дьиэ бөхтөрө”, кыһынын таһырдьа тахсар таҥастара диэн суоҕун кэриэтэ эта. Ийэлэрэ Таанньа хонтуо раҕа остуорастыыра. Онон “сонун-нуомас” эргийэр киинигэр сылдьара. Дьиҥэр муоста сууйааччы, үлэ чааһа бүтүө биир-икки чаас хаалбытын да кэннэ үлэтин үмүрүтүө эбитэ буолуо. Суох, Таан­ ньа хонтуора аһыллыаҕыттан үлэтин саҕалаан баран, хонтуора

хатаннаҕына барара. Онно да үксүгэр Таанньа үлэтин кэнниттэн тута дьиэлээ бэккэ бөһүөлэк икки-үс ыалын кэрийэн, күннээҕи сонунун “үллэстэр” кэмэлдьилээҕэ. Ол “манньа тыгар” сорох ыал кыра да буоллар кыра эт, биирдэ сиир балык, бэл килиэп биэрэн ыыталлара. Үгүс ыал, биллэн турар оҕолору аһынан кэһии лииллэрэ, атыттар: “Бу дьахтар тахса оҕустар" диир да санааттан тугу эмэ туттаран ыыталлара. Тыллаах Таанньа үөрэнэн хаалан ыларыттан кы быстыбат буолара. Хата биир эмэ ыал тугу да биэрбэккэ таһаардахтарына иккис ыалга тиийэн, ол ыал күннээҕи “үрүҥүн-харатын” ыһа-тоҕо кэпсиирэ. Тыллаах Таанньа биирдэ өйдөөбүтэ атыылаач чы кыыс дьиэтин аанын хаһан да аһан көрө илик эбит. Дьахтар, “Атыылааччы кыыс саҥа учуутал уоллуун куодарыһар”, диэн кэпсээни истибитэ балачча буолла. Онно бэйэтэ эпсэн кэпсээбитэ да элбэх буолуохтаах. Хайа да киһини бөрөкүтэ суох кыдьык буулаатаҕына дьиҥнээхтик буулуур идэлээх. Ол кыдьыгынан, Тыллаах Таанньа билэ кара охсор, өссө кэпсиир-ипсиир баҕата батар бакка атыылааччы кыыс дьиэтигэр сылдьарга сананна. Арай туох диэн наадаланан тиийиэхтээ ҕин өр кэмҥэ тобулбакка сырытта. Кини да буоллар ыалга туох да соруга суох хайаан кетен түһүөй? Төрүөт хайаан да наада… Кирьяна Кирилловна үлэтиттэн бүтэн, дьиэтигэр кэлэн аһын астана сырыттаҕына, бөһүөлэккэ Тыл­ лаах Таанньанан ааттанар дьахтар киирэн кэлби тигэр дьиҥэр соһуйбута. Ол курдук Кира бу ба һүөлэккэ кэлэн үлэлээбитэ хаһыс да сыла буолла даҕаны, Таанньа кини дьиэтигэр үктэнэ илигэ. Дьахтар дьиэҕэ киирэн дорооболоһон баран:

    Дьэ, кыһалҕалаах буолан кэллим… Мин оҕон ньорбун бука билэн эрдэҕин, Үстүүн Сопуруонап диэн. Иһээччи сордоох… Эйиэхэ саамай элбэх харчыны киллэрээччи кини буоллаҕа буолуо… диэн кыыс диэки ера карен олордо. Кирьяна Кирилловна, таһыттан киирбит дьахтар ити тылларын сөбүлүү истибэтэ эрээри таһыгар таһаарбата. Атыылаһааччылар дьикти дьон. Бары да буолбатар, үгүстэрэ тугу эмэ наадыйалларын булаары, ылаары гыннахтарына ньылаҥнаһыы, сыа лыһар быарыныы ууллаҕас буола сатааһын бөҕө буолаллар. Оттон “Суох” диэн тылы иһиттэхтэринэ, эбэтэр маҕаһыыҥҥа биирдэ эмэ кэлэр, дэҥ костер табаартан маттахтарына, атыылааччы бэйэтэ сиэн аһаан олорорун курдук кэпсээн-ипсээн, сороҕор үөҕүү да былаастаах тыл-ес буолааччы. Бу да дьахтар, кини иһээччи оҕонньорун харчыта Кирьяна Кирилловна бэйэтин көсөлүөгэр киирэрин курдук этэ олордоҕо. Ол дэриэтинньик, күн аайы иһэр буолан, дьиэтигэр харчы аҕалбат. Оҕолорум сорох күн аһыыр-аһаабат сылдьаллар… Тыллаах Таанньа аһыннара үөрэммит

үгэһинэн, төбөтүн төҥкөтөн былаатын уһугунан харахтарын сотунна, аҕала сатаан сыҥсыйа-сыҥсыйа кыыс диэки “кылап” гына көрөн ылла. Онтон эмтэтэн көрбөтүгүт дуо? Эмтэтэн ааттаах ээ… “Арыгыһыккын, иһээч чигин…” диэтэххэ, “Киһи биирдэ эмэ аһаатаҕына…”, диэн өһүргэнэн үлтү түһээри гынар. Тойотторбут даҕаны иһээччини көҥүл үүрэ сылдьаары эмтэтэ сатаабаттар. Үксүгэр үрэх баһыгар от үлэтигэр, кыһынын кыстык фермаҕа субан сүөһү көрдөрө үүрэллэр. Онно үлэлээбит хамнаһа айаҕар барбыт аатырар. Дуона суох ордубута, “өйүө” ыла диэн аатыран киирдэҕинэ, арыгыга эн маҕаһыыҥҥар бүтэр, дьахтар кыыһы туох диир эбитий диэбиттии кылар харахтарынан өрө мыҥаата. Кирьяна Кирилловна: “Чэ, кэбис, бу дьахтар арааһа миигин үөҕэ киирбит быһыылаах. Тоҕо мин киниэхэ көҥүл үөхтэриэхтээхпиний?.. “иһэ буһан” барда. Арыгы билигин толуон буолбута уонна икки эрэ чаас атыыланар. Онно итирэн кэлэн баран ким да арыгы көрдөөбөт. Илэ өйдөөх дьоҥҥо толуоннаах буоллахтарына, кимиэхэ баҕарар биэрэбин… Чэ, түүнүн да булан иһэллэр. Биэрэр киһи баар буолан дэлбэрийэллэр ини?!. Тыллаах Таня кыыһы сиилээбиттии керде. Кирьяна Кирилловна, дьэ манна эрэ ейдеете, бу дьахтар кинини “Түүннэри арыгынан эргинэр” диэн санаалаах олорорун. Хайа да күн сымыйаҕа,

    оҥорботох суолга балыллыы ордук кыһыылаах, абалаах. Кирьяна ыксаан иэдэстэрэ итийтэлээтэ, сирэйэ кытаран эрэрин сэрэйдэ. Дьэ, итинник, ыксаатаҕына, ыгылыйдаҕына оҕо эрдэҕиттэн си­ рэйэ түргэнник кытарааччы. Ону сорохтор: “Бу руйдаах буолан, кыбыстан сирэйдиин кытарар”, диэччилэр. Тыллаах Таня да, кыыс кытаран эрэр сирэйин көрөн: “Кырдьыгын этиттэрдэҕинэ кыбыс тар эбит ээ”, дии саныы олордо. Били, тугу эмэ бэриһиннэрэн тахсыам диэбит өйө-санаата сүтэн хаалла. Бу кэмҥэ ааны кыратык тобугуратан тоҥсуйаат Терентий Петрович киирэн кэллэ. Дорооболоруҥ!.. уол Кирьяна уларыйбыт дьүһүнүн, кылар харахтаах дьахтар соһуйбуттуу кинини уонна кыыһы олбу-солбу көрүтэлээбитин бэлиэтии көрдө. Хайа, бу эриҥ дуу, туоххунуй?.. Таня са ҥаран чалыгыр гыннарбытын бэйэтэ да билбэккэ хаалла. Тахсыҥ, киэр буолуҥ!.. эмискэ, дьиэлээх дьахтар хатан хаһыьгга киһи эрэ соһуйуох иһилиннэ. Бэл Тыллаах Таня олоппоһуттан ойон турбутун бэйэтэ да билбэтэ. Дьэ, тоҕойуом, бачча сааспар диэри өссө ким даҕаны дьиэтиттэн холдьоҕо, кэтэхпинэн ааны астара илигэ… Эн даҕаны арыгыһыттары албын наан төһө уһун соннонор үһүгүн, көрөн иһиллиэ… диэн Тыллаах Таня өссө тугу эрэ саҥараары гынан иһэн, ыга кыыһырбыт, сирэйэ уот курдук кыыспыт кыыс кини диэки утары хардыылаабы

тыгар ааны былдьаста. Оттон эн тоҕо тураҕын?.. Ойох ыла кэллиҥ дуо?.. Эбэтэр көссүүлэһээри тиэстэҕин дуу?!. Кирьянна кыыһырбыт уоҕар аны уол үрдүгэр түстэ. Терентий Петрович кыыс манныгын хаһан да көрбөтөх буолан уонна ити олоҕо суох тыллары истэн олус соһуйда, уолуйда даҕаны. Мин бэйэм… эйиэхэ… диэн быһаарыыта суох ботугураан иһэн, түргэн үлүгэрдик дьиэттэн тахсан барда.

    Күһүҥҥү өксүөннээх күннэртэн саҕаламмыт бил сиһии (доҕордоһуу да диэххэ сел) Кирьяна Ки рилловнаҕа уонна Терентий Петровичка ити кур­ дук бэрт хобдохтук түмүктэммитэ. Терентий Петрович ол хаҕыс киэһэ кэнниттэн Кираҕа дьиэтигэр сылдьыбат буолбута. Арай биирдэ үлэ чааһа бүтүүтэ эмиэ туох эрэ дуона суоҕу ылаары кыһалҕаттан маҕаһыыҥҥа киирбитэ. Түбэлтэтигэр

    өрүү буоларын кэриэтэ ким да суоҕа. Кирьяна уолу көрөөт, курустук мичээрдээбитэ буолбута. Доҕоччуок, миигин бырастыы гын!.. Үнүргүм иһин… Кира прилавок нөҥүө, уол илиитин ылан сымнаҕастык да буоллар эрчимнээхтик ыга туппута. Дьиҥэр, эн, үчүгэй уолгун… ол гынан баран эн биһиги сыһыаммытыгар өй-санаа өттүнэн өйдөһүү баар да эбит буоллаҕына, эт-хаан өттүнэн чугасаһыы кыаллыа суоҕа… Мин ону үчүгэйдик билэбин… Эн эдэргин… Мин түөрт уонум буолан эрэр, онон эйиэхэ тугу да эрэннэрэр кыаҕым суох… диэн баран кыыс уолу аһыммыттыы имэрийэ көрбүтэ, сүр күүскэ үөһэ тыыммыта. Ити киэһэ Кирьяна Кирилловна дьиэтигэр кэлэн аһаабакка да эрэ оронугар сыппыта уонна ис иһиттэн уйадыйан бэйэтин бэйэтэ аһынан: «Дьылҕам маннык эбит буоллаҕа…» дии санаан, улаханнык саҥа таһаарбакка эрэ да буол­ лар уйа-хайа суох ытаабыта. Бу сааһыран эрэр кыыс-дьахтар бэйэтин олоҕуттан астыммат буо луутун, инники олоҕор ыал буолар эрэл кыыма бэрт дуона суоҕуттан кэмсинии хараҕын уута этэ. Кирьяна Кирилловна орто дойдуга кэлэн ба­ ран ыал буолбакка, оҕо-уруу төрөппөккө сааһыран эрэрин, бу киэһэ (түүнү быһа да диэххэ сел) дьиҥ-чахчы өйдөөбүтэ уонна кэмсиммитин ому нугар: “Аны олох олорон да…” диэн санаталаан ылбыта. Ол эрээри кыыс ытаан, көхсө кэҥээн: “Чэ, бу орто дойдуга кыыс-дьахтар соҕотох мин эрэ буолбатахпын”, диэн бэйэтин бэйэтэ уоску туммута буолбута. Ити да гыннар, бу түбэлтэ кэнниттэн Кирьяна Кирилловнаҕа: “Сааспын бат таһа саатар биирдэ оҕоломмут киһи”, диир санаа ааспат-арахпат аргыс буолара өссө күүһүрбүтэ. Тэрэнтэйтэн да оҕоломмут киһи?.. Суох!.. Кэбис!.. Аны ааспытын кэннэ туох кистэлэй?.. Кирьяна Тэрэнтэйи да чугаһатыа, киниттэн оҕолонон да хаалыа эбитэ буолуо. Ол эрэээри сааһыран эрэр кыыс, эдэр уол ырааһын, дьахтарга эт-хаан өттүнэн

чугаһыы илигин сүрэҕинэн-дууһатынан сэрэйбитэ уонна кини инники олоҕор ыарык-баттык буолуон баҕарбатаҕа. Кирьянна Кирилловна, Терентий Пет­ рович чэпчэки уол буолбатаҕын, олох оҥостор санаалааҕын билбитэ. Кинини кытта таптаһан, ки­ ниттэн оҕолонон баран хайдах тэйитиэҕэй? Ол хайдах да кыаллыа суоҕун билэн уолу бэйэтиттэн тэйитэр санаалаах сылдьыбыта. Онон биир киэһэ оту-маһы ортотунан, тосту-туора хабырдык тылла һан уолу бэйэтиттэн тэйиппитэ. Онно, хайдах эбитэ буолла, “Куһаҕан да үчүгэйдээх” диэбиккэ дылы Тыллаах Таанньа киниэхэ ыалдьыттааһына төһүү күүс буолбута.

Үһүс баһа

    Настаа эмээхсин аан туманы ерукутэн, та пыттан туерт-биэс хардабабы киллэрэн обо бун иннигэр талыгыр гына бырахта. Кулуукэни ылан обобун сыыйыы сабыытын абан, тобуктаан олорон киллэрбит хардабастарын обобор симнэ. Киллэрбит маба обобун ибин аччыгый анаарынан эрэ буолбутугар, холумтаныттан тайанан, тардыбан айалыы-айалыы туран эмиэ мае кетебе табыста. Эмээхсин обобун толору оттон баран, ессе хаста да кырынан холумтан иннигэр, обох чанчыгар киэбэ, сарсыарда оттор мабын еребелуу кыстаата. Бу киириигэ-тахсыыга дьиэтин ибэ дьыбарсыйда.

    Настаа тууна бааммыт былаатын суерэн обох билиитэтин урдунээби быаба ыйаата. Андаатар еребете бэргэбэтин кыстаабыт мабын урдугэр быра бан, холумтанын иннигэр олоппос ылан табахтаан унаарытта. Киби санааба ыллардабына, биир да хамса табах быстына элбэх элбэби эргитэ саныыр. «Халлаан бу ус хонуктан бэттэх биллэ тым ныйда. Маабын сарсыарда араадьыйаба бибиги оройуоммутугар 40 кыраадыс диэн эрэллэрэ. Сото ру биэс уоннатар да ини. Айыы-айа, мае кыстыыр бар да кун аайы сеп буолсубун… Кыыбым «мабы бэйэм кыстыам этэ» диэбитин себулэспэтэбим. Тугу да гыммакка олордохпуна, ессе буорайыах курдукпун… Хата маспытын кубун оскуола оболоро

    кэлэн хайытан, сабааннаан биэрбиттэрэ, онон абы ранныбыт, Настаа таба^ын буруотун обобун ahaijac ааныгар унаарыччы урдэ. Обом сыыба тебебе кэлэр, эмиэ ыксалынан абаат кулуубугар теттеру ыстанара буолуо. Бэйи, обобу уматан куебу бубара туруохха…» Обох тигинии умайар тыабын кытта соботобун олорор Настаа^а бараммат, быстыбат санаалар бииртэн биир элэнгнииллэр. Ньургуйааната улэтигэр сирдэрбэт быбыылаах, дьон-сэргэ уксэ хайгыыр. Дьэ, тубуктээх улэлээх киби. Сопхуос киинин, улахан бебуелэк культуратын дьиэтин, уус-уран салайааччыта сарсыарда 10 чаастан киэбэ, киэбэ да буолуо дуо, эрдэлээтэбинэ 11 чааска, уксун туунун бииргэ, иккигэ диэри тубугуруутэ, бу дуобунас элбэх улэлээбин туобу луур. Эчи билинт-ги уйэ^э быраабынньыктарбыт да элбэхтэрэ, ол аайы кулуупка туох эрэ кер-нар буоллабына эрэ табыллар быбыылаах. Настаа эрдэ соботох хаалбыта. Абалара Сэмэн, Ньургуйааната биэс саастаабар суорума суоллам мыта. Сытыары сымнабас, абара обомсох киби этэ, оболоммуттарыгар кыыбын бэйэтэ ааттаабыта. «Ньургубун сибэкки, бибиэхэ, сахаларга, бас такы сибэккибит буолар. Бибиги обобут, кыыспыт эмиэ бастакыбыт, онон кыыспыт аата сахалыы Ньургуйаана буоллун», диэбитэ. Абалара кунуску тубуктээх улэтин кэнниттэн, атын эр дьон курдук кэтэх тардыстан сыппат, дьиэбэ наар илии-атах буола,

оботун кере-истэ сылдьара. Сэмэнэ кыыбын олус да таптыыра. Киэбэ абылык кэнниттэн оон ньоон-мэниктээн дьиэлэрин унту ыбан кэбибэллэрэ. Ол ыбыллыбыт дьиэ Ньургуйаана утуйуон иннинэ хайаан да хомуллара, бары мал-сал, оонньуур миэстэтин булан орун оннугар тубэрэ. Сэмэн саас андылыы сылдьан, сатыылаабыт андыны эккирэтэн тыынан уескэ киирэн баран, албас сыыба туттан, ууга былдьаммыта. Абалара елбутун кэннэ дьиэлэрин ибэ уу чуумпунан ибил лээбит курдук буолта. Настаа кыыба кербетугэр, уксун хотонко сылдьан, доборун суохтаан харабын уутун кыаммат этэ. Алталаах Ньургуйаана оботтон эрэ уратытык туспэтийбитэ. Абата талах мастан онгорон биэрбит оонньуурдарын биир сиргэ уурбута уонна хайа да Обо оонньуу кэллэбинэ, ол оонньуур­ дарын тыыттарбат этэ. Настаа холкуобун хотонугар улэлии барарыгар, кыыбын, табынаабы ыалыгар Сиидэрдээххэ хаал ларара. Сиидэр кэргэнэ Седуерэ Настаалыын биир хотонтго ыанньыксыттыыллара, улэлэригэр аргыс табан сылдьаллара. Седуерэ Настааттан ус-туерт эрэ сыл аба этэ да, хата алта оболоох бэрт

    иллээх ыал ийэтэ. Оболоро бары сылы-сыллатаа былара. Улахан кыыстара тердус кылааска уерэ нэрэ. Света оскуолаттан кэллэ да, дьиэтин ибигэр ийэ-аба оруолун толорбутунан барара. Саамай керуулээх кибинэн Седуерэлээх иккитин сака ааспыт уоллара Никита этэ. Ньургуйаана бары оболортон Никитаны кытта тапсан оонньуура, кыайбат буола-буола уолу оболоон, кетебен мадьык тыыра. Онон Сиидэрдээх Седуерэ дьиэлэригэр Ньургуйааналыын сэттэ обо хас да сыл биир дьиэбэ хаабыланан сылдьан тэнтгэ улааппыттара, бииргэ уерэммиттэрэ. Онон Настаа Седуерэлээххэ олубун диэн махтана саныыр. Ньургуйаана оскуолаба уерэнэр сылларыгар бэрт кердеех, аламабай 050 буола улааппыта. Кини абатын батан буоллаба ырыаны да ыллыыра, испэктээккэ да оонньуура. Онон орто оскуола кэнниттэн, атын оболор курдук Ньургуйаана произ водстваба улэлии тахсыбатаба. ОччотообУ холкуос бырабылыанньата, олохтоох партийнай кэмитиэт туруорсан, оройуоннаабы комсомол кэмитиэтэ эрэ кэмэндээссийэлээн, оройуоннаабы култуура салаа тын ибинэн путевка ылан Дьокуускайдаабы культур най-сырдатар училищеба уерэнэ киирбитэ. Айылбат тан дьобурдаах кыыс училищены ситибиилээхтик бутэрбитэ. Ити кэнниттэн тута холкуобугар тахсан биир сыл улэлээбитэ. Онтон уерэбин урдэтинэн, урдук уерэхтээх култуура улэбитэ буолан, дойду тугар кэлэн кулуупка уус-уран салайааччынан улэ лиир, этэр курдук, дьиэтигэр таба олорбот улэбит. Настаа, Ньургуйааната тебе да соботох обо буоллар, кыыбын олобор улаханнык орооспотобо.

Кыыба кыра эрдэбиттэн бэйэтин бэйэтэ керунэ уерэммитэ, кырдьыга ийэтэ пиэрмэ улэтиттэн ордон кинини кытта улаханнык ньээнкэлэбэр солото да суоба. Настаа биэнсийэбэ алта уон саабын туолан баран тахсыбыта. Дьиэбэ иллэггсийэн олорон кыыбыгар дьэ санаатын ууран эрэр. Ол барыта Ньургуйаана баччаангна диэри соботох сылдьа рыттан. Эмиэ бэйэтин курдук отутун аабан баран ыал буолаары гынна дуу, хайа уедэн? Хас да сыллаабыта кыыбыттан ыал буолар тубунан ыйытан кербутун, Ньургуйааната кулэн эрэ кэбиспитэ: “Ийээ, билигин ыал буолуом дуо, бачча эрдэ?” Кыыба оччолорго кырдьыга сана улэлээн эрэрэ. Билигин Настаа биэнсийэбэ тахсыбыта убус сы лыгар барда, онтон Ньургуйааната отутуттан тахсан эрэр да, билигин дабаны ыал буолар санаата суох быбыылаах. Кини саастыылаахтара уксулэрэ ыал буолан хастыы да оболоннулар. Настаа ол ибин кэнникинэн кыыбын улэтин абаабы керер буолан эрэр. Арай кердебунэ, кыыба еруу иллэиэ

    суох, бэл еребулгэ ереебет. Настаа биирдэ: “Саатар еребулгэ дьиэ^эр олоро тубуеххун?” диэбитигэр кыыба: “Ийээ, хайдах буоллун? ©ребулгэ улэбиттэр сынньанар сирдэрэ кулууп дии, онтон мин кулууп улэбитэ ааттаах киби еребулгэ сынньана сытыам дуо?” диэн ийэтин санарыахтаабар санарбатах онорбута. Ол кэпсэтии кэнниттэн Настаа о^отун сангата суох куутэр эрэ буолбута. Кини угус куннэргэ дьиэтин туерт эркинигэр хаайтаран олорон санаата биир, кун сирин кердербут со^отох о^ото ыал буолан, ньир бааччы оболонон-урууланан сиэннэрин буебэйдиэн, дьиэтин ибэ 050 санаты нан чугдаарыан эрэ ба^арар. Ити Седуерэлээх Сиидэр о^олоро улаханныын кыралыын бары ыал буоллулар, хайыы-уйэ уонтан тахса сиэннэннилэр. Киби ымсыыра эрэ керер. Эмээхсин дуубатын хайа эрэ тугэ^эр, баччаанна диэри сиэн ог>ото суо^ар бэйэтин да буруйдана саныыр. Сэмэнэ елбутун кэннэ Настаа анардас улэнэн эрэ арал дьыйан олорбута. Оччотоо^уга эдэрчи, анардас дьахтары ыал буоларга ыйытааччылар да баал лара. 050м хомойуо диэн, иккистээн эргэ тахсартан аккаастанара. Ньургуйааната ол курдук а^атын олус ейдуурэ, умнубат этэ. Настаа ол ыйытаач чылартан биирдэстэригэр эмэ себулэбэн, оло^ун саналыы оностубута буоллар 050-уруу 6eije буо­ лан, билигин сиэннэрин да буебэйдии олорор буо луо этэ. Оо, араабы санааммын… О^ом билигин да эдэр, ба^ар сотору 050 кетехтеруе… Оо, оннук буоллар ханнык, Айыы тантрам!.. Ити быыбыгар, Настаа, соро^ор аньыылаа^ы да санаан ылаттыыр: “О^ом, ити сорох кыргыттар курдук, саатар анардас да сылдьан о^олоноро буоллар сириэм суо^а этэ. Олорун билигин харчы

урдугэр терууллэр. Дексе: “Мать одьунуочука” диэн дьарылыктаахтар, араас чэпчэтиинэн тубанал лар… Оо, ол эрээри, бука соччо утуетэ суох олохтон “одьунуочука” буоллулар ини?.. Былыр биир эмэ дьахтар анардас сылдьан оболоннобуна сии-одуу бе^е буолара. “Халдьаайы о^ото, тенургэс 050Т0, кессуу о^ото…” диэн, ол эрэйдээх истэ ригэр да, истибэтигэр да элбэхтэ санарыллара. Кэбис, кэбис 050м ofjOTO оннук эрэ буолбатын… Унур, Ньургуйаанам, ыччат хабыатын аа^ан баран саната-инэтэ суох буола сылдьыбыта. Настаа кыыба кулуубугар баартын кэннэ, “Тугу аахпыт буолла^ай?” диэн кыыбын хобугар киирэн ол хабыаты кербутэ да, туох да куба^ан суруллубутун булан кербете^е. Арай хабыат убус страницатыгар “Хайдах олоро^ут, саабырбыт кыргыттар?” диэн бэрт кыракый ыстатыйа баара. Онтон мунчаарыа

    дуо?.. Буолуо даманы, кини даманы саабыран эрдэ^э дии. Оо, ofjOM барахсан!.. Дьэ, ити курдук, Настаа эмээхсин, о^отун анал лаа^а ханна баарын билэрэ буоллар дуу, унэн суктэн да туран дьиэтигэр сиэтэн абалыа эбитэ буолуо… Оо, Ийэ сурэ^э барахсан еруу оботугар ээ!.. Саабырбыт кыргыттар, саабырбыт кыргыттар, олох устан элэннэтэн ибэр, ерус уутунуу тохтообот. Тиэтэйиннитиий дуу?!

    Тиэтэйэн… Тиэтэйэн, ыал эрэ буолуум диэн, тубэбиэх кибини кытта холбобор санаа суох. Суо ох, Ньургуйаана биирдэ да сыыстара сыспыта сел. Институкка уерэнэ сылдьан, суурбэтин сана аабан ибэн, дьэ, кыл муччу “ыал буола” сыспыта. Ыал буолуо эбитэ дуу, сиргэ тэпсиллиэ эбитэ дуу?.. Арай?!. Ньургуйаана, “Эдэр коммунистка” тахсар, “Хай­ дах олоро^ут, саабырбыт кыргыттар?” диэн руб риканы кэлин кэмнэ дьиксинэ, санаата тубэн аа^ар буолла. Били унургу хабыакка суруйбут кыыс, Паша оло^о укчу кини олорун курдуга. Олус да маарынныыр эбит киби оло^о атын киби олорор. Атына диэн, Паша албыннаппыт, онтон кини албынната сыспыта… Сыспыта буолаахтаан!.. Ньургуйаана кунус дьиэтигэр кэлэн абаан баран, ол хабыаты ылан ессе аахта. Кыыс хобугар киирэн, туннук анныгар турар сурунар остуолугар олорон, былырыын олордубут хахыйа^ар барабыайдар ту бэ-тубэ кетеллерун дуу, ыраа^ы керердуу дуу чуумпуран олордо. Кыыска бу маннык мунуутэ лэр кэлин кэмнэ элбээн эрэллэр. Билбэт кыыба Паша… Ньургуйаана эмиэ Паша курдук чиэбэ, бастакы иэйиитэ тэпсиллэ сыспыта… Сыспыта да диэн, кыыс чиэбэ киртийэрин, кыыбынан сылдьан дьахтар буолан хаалыахтаа^ын тубэлтэ эрэ быы баабыта… Онтон бастакы иэйии (таптал диэлин тыла тахсыбат), кибиэхэ эрэл тэпсиллибитэ, туман буолан кеппутэ. Хаалбыта арай кэлэйии, ол тап талга маарынныыр иэйиини

итэ^эйбэт буолуу.. Ньургуйаана онус кылаас кэнниттэн, Дьокуус кайдаа^ы культурнай-сырдатар училищены сити биилээхтик уерэнэн бутэрбитэ. Ол ибин да буолуо оройуоннаа^ы култуура дьабалтата, биир эрэ сыл улэлээбит кыыбы уерэ^ин урдэтинэригэр субэ лээннэр, культура министерствотыгар бэйэлэрэ туруорсаннар, Ньургуйаана Улан-Удэ куоракка культура институтугар уерэнэ киирбитэ. Институкка уерэнэр кэмигэр Ньургуйааналаах уопсай дьиэ^э, биир хоско туерт омук кыыба буолан олорбуттара.

    Элбэх саната суох, сэмэй майгылаах казах кыыба Фарихада, кердеех-нардаах украинка Оксана, сыр дык баттахтаах, оннук субалаах нуучча кырасаа быссата Катя уонна долгуннурар хара убун су буохтаах Ньургуйаана. Ньургуйаана айыл^аттан элэккэй майгылаах кыыс, барыларын кытта тута до^ордобо охсубута. Оннук да буолуохтаа^а, бары биир санаанан, биир сыалга дьулубан уерэнэл лэрэ. Ол гынан баран Ньургуйаана ордук Фариха даны кытта истинник дьуегэлэспитэ. Кинилэр бэйэ бэйэлэригэр тас дьубуннэринэн эрэ буолбакка, майгыларынан кытта маарыннабаллара. Ол да ибин ханнык ба^арар тубэлтэбэ уопсай тылы дебеннук булаллара. Фарихада барыларыттан а^а саастаахтара этэ. Кини училище кэнниттэн дойду тугар ус сыл улэлээн баран уерэнэ кэлбитэ, онтон Ньургуйаана биир сыл да буоллар, иккиэн улэлээбит, дьону кытта алтыспыт студеннар этилэр. Фарихада холку, сэмэй майгыта, барыга бары дьабаллаах сыбыана барыларыгар себулэппитэ. Онон кыргыттар кинини ытыгылаан, истэригэр “ийэ” туттан, кини тылыттан тахсыбат этилэр. Студент кердеех олобо уерэ^и, улэни, сынньа ланы бииргэ дьуерэлээн тургэнник элэннээн ис питэ. Нэдиэлэ бутэбик иннинээби кун буолар студеннар сынньаланнара олус кердеех оонньуу ларынан, ункуунэн добубуолланан аабаллара. Кыргыттар нэдиэлэтээ^и уерэхтэригэр атын туохха да аралдьыйбакка сылдьан баран, маннык ту гэннэргэ дьэ “буу" гынан бары тутуспутунан, онос тон-симэнэн сынньана, ункуулуу тахсаллара. Биир оннук сынньалак киэбэ Ньургуйаана Олегы кытта билсибитэ. Кердеех-нардаах курэхтэбиилээх оонньуу бутэн, ункуу сабаламмытыгар Ньургу йааналаах Фарихада ункуугэ киирээри турдах тарына, Олег бэйэтин саастыыта уоллуун кэлэн кыргыттары эр-биир ылан барбыттара. Ол киэбэ Ньургуйаана Олегтыын хас да вальсы ункуу лээбитэ. Олег кыыс чэпчэкитик дайан ункуулуурун олус хай^аабыта. Биэчэр кэнниттэн Олег кыр­ гыттары бэйэтэ тылланан атаарбыта. Фарихада балачча барбахтабан ибэн, кыргыттар ситэн кэл биттэригэр, кинилэри кытта барса турбута. Иккиэ йэбин хаалан баран уоллаах кыыс оргууй хаамсан истэхтэринэ,

уол: “Син дуо?” диэн баран, харда хоруйу истибэккэ даманы кыыбы тонолобуттан ейуу тутан сэргэстэбэ хаампыта. Ньургуйаана емуттэн хаалан, утарыласпакка саната суох хаам­ сан испитэ. Арай сур куускэ сирэйэ итийтэлээн ылбыта. Бука кулгаахтыын, иэдэстиин кытарбыта буолуо да, co^ypyy дойду харана киэбэтэ ону кердербете^е. Кинини бу киэбэтэ диэри хайа да

    уол тонолобуттан ылан сэргэстэбэ хаама илик этэ. Кыыс олорор куорпубугар тиийиэхтэригэр диэри хантан сылдьалларын билсибиттэрэ. Мин, эйигин эмиэ, Фарихада курдук казах кыыба буолуо дии санаабытым. Ыраахтан сылдьар эбиккин. Мин тастын убайым эбиги республи кабытыгар баран улэлии сылдьыбыта… Ээ суох, кооперативка киирэн дьиэ ылаары, харчы елере. Онно, эбиэхэ убу дии, бабылла сытар уп-харчы… Ээ, сел ейдеетум. Шабашник. Саас эрдэ кэлээччилэр, кубун хаар тубуутэ суй гынан хаа лааччылар. Быбата тураахтар курдук. Бибиэхэ кинилэри: “Перелетные птицы” диэн ааттыыллар, Ньургуйаана абабастык кулбутэ. Олег саната суох барбыта, кыыс кулбутун себулээбэтэбэ бы­ быылаах. Кини бу куорат олохтообо, былырыын аармыйаттан кэлбит, манна собуокка слесарынан улэлиир эбит. Эдэр дьон итинник билсибиттэрэ, онтон ыла, кыргыттар биэчэргэ тиийдэхтэринэ Олег Ньургуйаана аттыттан арахпат буолбута. Маннайгы курс буппутэ. Ньургуйаана дойдутугар барарыгар-кэлэригэр элбэх харчы наада буолар буолан каникулугар дьиэтигэр барбатаба. Ийэтин хамнаба быыкаа этэ, онтукатыттан ордорунан ый ахсын кыыбыгар ыыта олорбута. Онон Ньургуйаа­ на сайынны еттугэр студенческай тутар этэрээккэ киирэн, тутууга малярынан улэлээбитэ. Икки ый кердеех-нардаах улэ уебугэр биллибэккэ ааспыта. Студеннар кыра да буоллар хамнас аахсан уербут тэрэ-кеппуттэрэ. Эмиэ тубуктээх уерэх сабалам мыта. Ньургуйаана айылбаттан бэриллибит дьо буругар, бэйэтин кыбамньытын холбоон уерэбэр соччо ыарырбаппат этэ. Онон еребул куннэргэ атыттар курдук библиотекаба набаа хам хатаммат буолара. Сайынны тохтобул кэнниттэн, бастакы буолбут сынньалан киэбэбэ Олег Ньургуйаананы уерэ керсубутэ. Ол киэбээни быба бииргэ сылдьы быттара, ункуулээбиттэрэ. Ункуу кэнниттэн чуум пура ибийэн эрэр уулусса устун уоллаах кыыс сээкэйи сэбэргэбэн ерге диэри хаамсыбыттара. Ити тугэнтэн ыла Ньургуйаана бэйэтэ да бил­ бэккэ субуоталарга буолар биэчэрдэри кэтэбэр буолбута. Ол Олегы керееру, кинилиин сылдьаары буоларын дьуегэлэрэ этэллэрэ буоллар, бука кыккыраччы мэлдьэбиэ этэ. Эдэр кыыбы, кини урут билбэтэх иэйиитэ сурэбин сылаанньытара. Уочараттаах биэчэр кэнниттэн Олег куолутунан

Ньургуйаананы олорор куорпубугар атаарбыта. Кыргыттар кинилэр бииргэ сылдьалларын билэр буолан кулсэ-кулсэ куота барбыттара. Тебе да бытааннык хаамсыбыттарын ибин кыыс олорор куорпуба тиийэн кэлбитэ. Эдэр дьон илии илиилэриттэн тутуһан балачча саната суох турбуттара. Олег ол туран кыыбы сэрэнэн куубан ылбыта уонна: “Я тебя люблю!..” диэн сибигинэйбитэ. Ньургуйаана ити тыллар хабан эрэ этиллиэх тээхтэрин сэрэйэр этэ да, саната суох таалан турбута. Уол эмискэ тымныы уобунан кыыс уобугар сыста туспутэ, Ньургуйаана собуйан “дьик” гына тубэн, холустук кэннинэн мэтэрийбитэ. Ол кэмнэ уол кыыбы ыбыктан кэбибээт: “До свидание…” диэн ботугураабыта уонна эргиллэ биэрэн, киирэн каракала суппутэ. Ньургуйаана хобугар суурэн киирэн, абыы оло­ рор Фарихаданы олоппобуттан сулбу тардан ту руораат эргичиннэппитинэн барбыта. Бэйэтэ сурэ^э эппэннэс этэ уонна саната суох кулэрэ эрэ. Ой, пусти Нюша… Ты влюбилась да?.. Ой, правда влюбилась?!. Ну, смотри, девочка, не ошибись!.. Фарихада кулэн лынкынаппыта.

    * * *

    Куннэр аабан испиттэрэ. Иккис курс бастакы семестрэ бутэрэ ыган кэлбитэ. Студеннар бары тебелерун оройунан конспектарыгар, кинигэлэргэ туспуттэрэ, библиотекаларга букпуттэрэ. Араас биэчэрдэр умнуллубуттара, быстах керсубуулэр уурайбыттара. Уерэх, уерэх!.. Атынна ей суох!.. Биир киэбэ кыргыттар бары кинигэ^э умса тубэн олордохторуна ааннарын тонсуйбуттара. Оксана туран ааны аспыта, Олег кэлэн турара. Бырастыы гынын, биэс эрэ мунуутэ кенул лээтилэр, уол сиэбин хастыбыта: Кыргыттаар, Москва циркатын труппата кэлбит, бу барыгытыгар билиэт ыллым… Барсыахтара диэн быба эрэнэн, аны биир чаабынан сабаланар… Кыргыттар: “Ой-аай” белену тубэрбиттэрэ, харчы ларын хомуйа охсон: “Какой ты молодец”, диэн уолга туттаран кэбибээт, уолу аан тас еттугэр утуруйбуттэрэ: “Мода и любовь требуют жертвы”, диэн буолта. Дьэ, ол киэбэ, “дын” курдук буолбут тебелер, кырдьык, бэркэ сынньаммыттара, кыргыттар цирка артыыстарын, кыылларын-суеллэрин араас керу дьуестэрин керен чахчы сэргэхсийбиттэрэ. Ити кунтэн ыла Олег кыргыттар хосторугар сотору сотору ыалдьыттыыр буолбута. Кини вахтер эмээх сини хайдах гынан тылыгар киллэрбитэ биллибэт, аны биэс эрэ мунуутэ буолбакка чаабы быба да олорор буолбута. Ол да ибин буолуо кыргыттар Олег кэллэ^инэ уксугэр туох эрэ сылта^ынан, убул-дьибил буолан хосторуттан тахсан барал лара. Ньургуйаана ону ибигэр себулээбэтэр да санарбат этэ.

    Биирдэ, саабыары, кыргыттар бары катокка бараары турдахтарына, эмиэ Олег киирэн кэлбитэ.

“Бары барыабын” диэн умуерубуу буолтугар, Олег: “Аны икки чаабынан киэбээнни смена^а улэлии барабын”, диэн аккаастаммыта. Кыргыттар ка­ токка убуе барбыттара. Ньургуйааналаах Олег хоско иккиэйэ^ин хаалбыттара. Уол туран аан кулуубун хатаан эрийэ туппута: Мэбэйдээбэтиннэр… Мин бугун тереебут кунум, э^эрдэлээ!.. уол а^албыт суумкатыттан кыра кыра да буоллар минньигэс ас эгэлгэтин хостоо­ бута, Нюша, мин, бу киэбэни эйигин эрэ кытта атаарыахпын ба^арабын. Бырастыы гын, ол ибин кыргыттарга, улэбэр барабын, диэтим… Мин, бугун, эйигин дьоммун кытта билибиннэрэ илдьиэм. Ол иннинэ манна иккиэйэ^ин, мин тереебут куммэр анаан кыратык “пир” оноруохпут. Ньургуйаана олох собуйан хаалбыта. Ол аата, Олег кинини: “Ыал буолуох”, диир буолла^а дуу?» кыыс саната суох мунан олорбута. Олег, суумка тугэ^иттэн хостоммут шампан скайы кыргыттар чэй ибэр ыстакааннарыгар кутан куугэн алларбыта. Чэ, Нюша, уйэ чиэппэрэ кун сиригэр олорбут кибини э^эрдэлээ!.. уол биир ыстакааны кыыска туттаран кэбибэн баран, бэйэтин ыстакаанын а^а лан охсубуннаран “тос” гыннарбыта уонна арыгы тын биир тыынынан ибэн кэбиспитэ. Хайа, эн то^о испэккин, бэрт кыратык ис ээ… Бу арыгы буолбатах газировка… Чэ, мин тереебут куммунэн, миэхэ доруобуйаны ба^араи ис, ис… Сити курдук, маладьыас!.. Ой, муннубар та^ыста, кэбис-кэбис испэппин. Туох учугэйин баран… Эн да ибимэ… Чэ, сеп. Ити куппуппун ибэн кэбис, мин биирдэ куттуум. Ханныгын да ибин эр киби буолла^ым дии… Олег ити курдук дэлби сыналаан, хаайан Ньур гуйаанаба ыстакаан анаара шампанскайы ибэр дибитэ. Кыыс куртага итийэн, мэйиитэ эргийэн барбыта. Солуута суох, уол хас биирдии тылыгар, кычыгыламмыттыы кулэр мээрик буолбута. Онтон эр ылбыттыы уол кыыбы кете^ен олорон араас тыллары сипсийбитэ. Ньургуйаана, бу тереебут уйэтигэр, арыгыны бастакы амсайыыта этэ. Уолга хайдах кетехтербутун ейдеебекке да хаалбыта. Этэ-сиинэ барыта чэпчээбиккэ, тулата сырдаабыкка дылы буолта. Олег: “Любимая моя, люблю тебя!.. Будем жить вместе… Любимая!..” дии-дии кыыбы уобуттан, моонньуттан, иэдэбиттэн харса суох уураабыта. Ньургуйаана кулэрэ эрэ уонна саната суох, уолга буус бутуннуу бас бэринэн олорбута.

    Ити кете^ен олорон уол кыыбы оронно аргыый а^ай тиэрэ тубэрбитэ уонна инсэлээхтик, кыыс тыынын хаайа сыба, убуннук уобуттан уураабыта. Ньургуйаана туймаарталаан барбыта. Олег имэ нирбит инчэ^эй yoha кыыс моонньугар, тимэбэ селлубут ahaijac уолугар имэннээхтик сыстака лаабыта. Илиилэрэ кыыс тунуй туебун имэрийэл лэрэ, буутугар уебээ-аллараа, сымсыгар

тиийэ куулэйдээбиттэрэ. Ньургуйаана олох улук буолан хаалбыта, Олег былабын тухары: “Люблю, поверь, женюсь, не брошу, люблю…” диэн ботугуруура. Ол сылдьан, ойон туран борунуй буолан умаппыт хосторун уотун умулларан кэбиспитэ уонна кыыбы баттыы, тыынын хаайыахтыы урдугэр сытан эрэ, эмиэ харса суох уураабыта, илиилэрэ олох канул босхо бараннар, кыыс ибин, киинин аннынан туруу сугун ибин кытта харбыаласпыттара. Ньургуйаана, туох эрэ хабан да кеннебуллубэт онобуллан эрэрин этинэн-хаанынан сэрэйбитэ, ол эрээри уолу кытта утарылабар кыа^а суо^а. Хабыытыан, ааттабыан ибин саната ибиттэн терут тахсыбат буолбут этэ, арай куубэ баарынан ере мехсе сыппыта. Имэ нирбит уол ити ере мехсууну атыннык ейдеебутэ, кыыс куннэ кестубэт этин хаххаланар намчы танабын сулбу баттаабыта. Ол тугэн, олох бу, чугабаабыт кэмигэр, эмискэ ааны куускэ тонсуй буттара. Ньургуйаана ыксаан уолу санныттан ыарыылаахтык ытырбыта. Уол тиэтэлинэн ойон туран ыстаанын ере тардан хадьымахтаспыта. Ааны тонсуйбахтаан керен баран: “Наверно нет никого”, дэспиттэрэ. “Да, нет, шумит кто-то…” диэн эмиэ тонсуйбуттара. Ибиллээбит уу чуумпу буолта… “Послышалось, пошли…” дэбэннэр тонсуйааччылар антах диэки ааспыттара. Олег да, Ньургуйаана да тугу да санарбакка харана^а балайда олорбуттара. Кыыс дьэ, ейе убуктан барбыта. Арай… Арай ааны тонсуйбатах буоллуннар!.. Оо, саат, иэдээн дии!.. Чахчы кен­ небуллубэт ал^абы онорторо, оноро сыста буол баат!.. Бу сааты, бу иэдээни!.. Кыыс кус сыгынньах олорор кибилии кумуччу тутунна, титирээн барда. Бу кини хайдах-хайдах буолан ылла?!. Олоххо тугу барытын онордоххо, сыыстахха да кеннебуллуен сеп курдук. Арай кыыс чиэбэ тэпсилиннэбинэ, кыыба алдьанна^ына ол хабан да кеннебуллубэт… Таскыттан эрэ керен кыыс сылдьар диэхтэрэ, эн буолла^ына дьах таргын… Оо, дьэ!.. Бу сааты! Суох, суох… Олег кинини дьингнээхтик таптаабат эбит!.. Оссе арыгы ибэппит буола-буола… Ак-каары, ибэ да олорбу тум баар ээ… Таптыыр киби ама маннык бы быыланыа дуо?.. Бэл миигиттэн “Таптыыбын” диэн

    тылы утары истэ илик. Биирдэ даманы “Таптыыгын дуо?” диэн ыйыппатаьа даманы… Анардас бэ йэтэ эрэ ити тылы туттар, анардас бэйэтэ эрэ ууруу сатыыр эбит… Хайдах эрдэ ейдеебетехпу нуй?.. Ньургуйаана “таптал” диэн тылы Олегка биирдэ даманы чахчы этэ илик эбээт… Суох, суох!.. Чахчы таптыыра буоллар итинник быбыы ланыа суо^а этэ… Барыта албын, сымыйа эбит!.. Кини миигин сэнээн, мин чиэспин киртитээри… Кыыспын ылаары!.. Оо, бу сааты!.. Ити тугу бал лыгырыыр?.. “Таптыыбын, бырастыы гын…” диир

дуу? Оннук эбит… Суох, суох таптаабат!.. Си билигин уурэн табаарыахха… Аны, хабан да керсумуеххэ!.. Ньургуйаана ойон туран уоту уматаат, Олег а^албыт абын уол суумкатыгар тубэбиэх хаа лаабыта уонна суумканы уол туебугэр бырах пыта. Данна ойон тиийэн аан хатаабынын эрийэ туппута уонна тиибин быыбынан: “Уходи!” диэн баран уолу кэлэйбит, сиргэммит харахтарынан сур тымныытык кербутэ. Олег, ол тымныынан килбэчиспит харахтары таба керер кыаба суох. ааны былдьаспыта. Уол тахсан барарын кытта Ньургуйаана аанын хатаат, сыттыгар умса тубэ сытан уйа-хайа суох ытаабыта. Бу кибини эрэммэт буолуу, кибиттэн кэлэйии, кэмсинии ынырык харабын уута этэ!.. Ити тубэлтэ кэнниттэн, Ньургуйаана, хас да кун саната суох сонуоран сылдьыбыта. Дьуегэ лэрэ туох эрэ буолбутун сэрэйбиттэрэ да, ыйытала бан олуйбатахтара-мобуйбатахтара. Кыыс ол ибин дьуегэлэригэр олус махтаммыта. Саамай истин дьуегэтэ Фарихада: “Держи голову выше, мы чис­ ты! Значить мы победили!” диэбитэ. Ньургу­ йаана, дьуегэтэ кинини, кини туругун ете кербутун бэркибээн, саната суох тиийэн, иэдэбиттэн уураан ылбыта. Санныттан туох эрэ ыарахан табабабы тубэрэргэ дылы гыммыта… Дьэ, бу кэннэ, кыыс студенныыр сылларыгар биир да уолу чугабаппатаба. Билсээри сыстанныыр уолаттар кыыс сытыы тыллардаах кулуутуттэн эбэтэр кини тымныы харахтарын керен тэйэ хаа маллара. Олег кэлин биирдэ кэлэ сылдьыбытын сахалыы эттэххэ, “муус урабабынан” уурбутэ. Ол сеп да эбит этэ. Ол курдук, Ньургуйаана, Олег биир кыыстыын куустуба сылдьалларын со тору-сотору керер буолбута. Уолга, беруку, тап талыттан маппыт киби сибикитэ суоба. Биэчэр кэмигэр Олег Ньургуйаананы кербетебе буола буола, кыыбын кулгаабар тугу эрэ сипсийэрэ Ньургуйаана ону кер-кере: “Кинини итэбэйимэ. кини куех албын!” диэн саала ортотугар хабыы-

    таталыан ба^арара уонна табырдьа ыстанара. Таптал суох!.. Барыта албын! Итэбэйбэппин!..

    Хайа, то^ойуом, утуйан хааллын дуу, тугуй?.. улэ^эр барбаккын дуо? Ньургуйаана ийэтин намыын санатын ибиттэ. Бардым-бардым… Ийэм барахсан… Сиэн 050 кетебееру мин ыал буоларбын куутэн эрэйдэнээхтиир. Бу кэлин, хабан ыал буоларбын сотору-сотору ыйытар буолла… Ньургуйаана уерэ^ин бутэриэ^иттэн дойдутугар кэлэн улэлиир, улэтигэр сирдэрбэт. Кыыс уксугэр кулуубуттан туунун КЭЛЭН, дьиэтигэр COfjOTOIjyH чэй ибэ олорон (ийэтэ эрдэ сытаахтаатаба) угубу элбэби эргитэ саныыра, мунчааран ылара уксээн ибэргэ дылы. Олег кэнниттэн Ньургуйаананы биир да уол долгуппатаба диир арааба сыыба буолуо этэ. Бааллара себулуу керер уолаттара,

эр да дьон норо, ол эрээри кыыс ол дьон-но хабан да “дьиэк" киллэрэр гына сыбыаннаспат этэ. Хата теттеру тун: “Эмиэ албыннатыам”, диир санаатыттан тэйитэр аакка барара. Онтон бебуелэк эмээх ситтэрэ, дьахталлара кыыс истибэтигэр: “Сирэн, сирэн сиргидэххэ тубэбиэн” диэн баар, ити кыыс кэлин оннук буолар эрэ, хайыыр”, дэбэллэрэ. Кинилэр хантан билиэхтэрэй, Ньургуйаана эдэр тунуй сурэбэ кэмсинии, кэлэйии, эрэммэт буолуу илимигэр сереммутун!.. Ол илимтэн кини сурэбин ессе ким да босхолуу илик эбээт!.. Арай… Арай быйыл Ньургуйаана биир кибини ис ибиттэн олус диэн себулээтэ. Ону бэйэтэ эрэ билэр. Кибитэ биир бебуелэккэ олордор да, кинини кыыс себулээн, кистээн ерутэ тыынарын, туун убуннук утуйбакка эрэйдэнэрин билээхтээбэт. Ньургуйаана, ол курдук Мишаны себулуур уонна абынар… Абынар уонна себулуур. Аныгы уйэбэ киби кибини абынара дьиибэ, аас-туор олох буоллабай?.. Миша… Мэхээлэ. Миша бэйэтин хабан да Ми шабын дэммэт, туой: “Мэхээлэбин, Мэхээлэ Торо пуунап диэммин”, дэнээччи. Ол да ибин “Миша?” диэтэхтэринэ, кими ыныралларый диэбиттии атын сири керееччу. Миша-Мэхээлэ сценаба тахсан, бэйэтигэр себе суох нарын куолабынан ыллаан эйээртэбинэ, хайа да киби сургэтэ кетебуллуех курдук. Онтон сцен каларга Мэхээлэ наар кердеех оруолларга оон ньуур. Ону керен олорон, бу киби олобо олус судургу, дьоллоох олохтоох киби быбыылаах диэх хин бабарабын. Дьинэр, Мэхээлэ олобо эдэр

    эрдэбиттэн эндирдэммитэ. Мэхээлэ Ньургуйаана саастыыта. Дьон кэп сээнинэн: уол, обо-эдэр эрдэбинэ кэргэннэнэ сыл дьыбыт. Хайа эрэ оройуонтан учууталлыы кэлэ сылдьар кыыбы бэрт тургэнник билсэ охсон ыал буолбуттар. Сылы кыайбат олорбуттарын кэннэ, кэргэнэ оболонон баран дойдутугар барбыт. Кыстык улэтэ буппутун кэннэ, Мэхээлэ уоппуска ылан кэргэнин дойдутугар бара сылдьыбыт уонна убаа бакка теннен кэлбит. Ол кэмтэн ыла, “абыы абы” абаатар эрэ: “Таптал суох, барыта сымыйа, албын”, диэн тыллабар буолбут. Ити, этиллибитин курдук дьон кэпсээнинэн, онтон Ньургуйаана Миша-Мэ хээлэни кытта айах атан кэпсэтэ илигэ… Быйыл кубун улэ-хамнас умуруйбутун кэннэ, Ньур гуйааналаах тастынг аймахтара уол, урдук уерэбин бутэрэн, бииргэ уерэммит кыыбын кэргэн ылан кэл битэ. Ол сыбаайбаба Ньургуйаана Миша-Мэхээлэни кытта бииргэ кэккэлэбэ тубэсибэн олорбуттара. Ньургуйаана олус диэн емуттэн хаалбыта. Ыга сим сэн олорор дьон нэбиилэ илиилэрин эрэ хамсатан чугастаа^ы аска тиийэр кыахтаахтара. “Бэйэ, мин эйигин обслуживайдыым эрэ…” диэн Мэхээлэ кыыс иннигэр баар булуубэ^э остуол ортотуттан салаат

бабан куппута, яблоко ан-аарын, виноград кыра дьербетун уурталаабыта. Ньургуйаана махтанарыгар эрэ тиийбитэ. Миша-Мэхээлэ ол сыбаайба элбэх туобуттан биир да уруумкэ арыгыны амсайбата^а. Ньургуйаана бэл муодар^аан: Хайа, Миша, Т050 кетехпеккун? Эмтэммитин дуу?.. — диэн киби ебургэниэх курдук ыйыппытын бэйэтэ да билбэккэ хаалбыта. Уол оччолоо^у истибит киби быбыытынан ебургэнэ барбата^а, кыыс диэки сур холкутук керен баран: “Бибиги да дьон буоллахпыт, бэйэни сорох кэмнэ туормас таныы диэн эмиэ баар”, диэн хардарбыта. Ити кэмггэ Мэхээлэбэ, эдэрдэри э^эрдэлииргэ тыл биэрбиттэрэ. Мэхээлэ эдэрдэргэ, ийэтин уонна бэйэтин аатыттан дьолу-соргуну ба^араи туран, этиитин ырыанан до^убуоллаабыта:

    … Ууннулэр алгыстаах тугэннэр, Сурэхтэр кэпсэтэр кэмнэрэ…

    Миша на^ыллык ыллаан эйээрдэн бутуутэ, ост­ уол дьоно, чочумча бу алыптаах кэрэ ырыа дор ^оотторугар абылатан, саната суох чуумпуран олорбуттара, онтон эмискэ балтараа суусчэкэ киби ытыбын тыаба тэннгэ дохсуннук хабылла туспутэ: «Оссе, ессе!.. Кердебебут!.. Хаарыан талаан… Ыллатан, батыба сылдьан истэ сылдьыбыт киби баар ини… Хаарыан 050… Кердебебут!..» диэн

    уолу дьон бары кэриэтэ ере мынаан олоорто. Мэхээлэ ер кердебуннэрэ барбата^а, уердэбинэ кетте^унэ буоларын курдук ессе ере кетебуллэн, иэйэн-куойан ыллаан барбыта:

    … Нарын намчыларын Туохха киби холуйуой? Ама хайаан кинилэртэн Тонг да сурах ирбэт буолуой?..

    ырыа бутэрин кытта эмиэ ытыс тыаба, “бис!",

    “браво!” хабыылар ибиллибиттэрэ, ессе куускэ себуу-махтайыы бе§е буолбута. Ньургуйаана ити ырыалар кэннилэриттэн уолу адьас атын хара^ынан кербутэ. Кини аттыгар, хара бараан дьубуннээх, модороон быбыылаах табаалаах да буоллар, олус нарын дуубалаах, ибэ-таба биллибэт эдэр киби олороро. Ньургуйаана, Мэхээлэ ыллыырын урут дьонтон эрэ истэрэ, бэйэтэ тубэбэн, бу дьэ ибиттэ. Кырдьык хайгыах тарын хайгыыллар эбит. Сыбаайба бастакы остуолун кэнниттэн кыыс уолу кулуупка буолар концертарга кыттарыгар угуйан барбыта. Миша-Мэхээлэ “эй” да, “ээх” да диэбэтэ^э, арай: Саатар, атын дьон быраабынньыгар улэ^ин умна тубуеххун, диэн кулбутэ уонна кэпсэтиини атынт-га аралдьыппыта. Ол да буоллар сыбаайба бутуутугэр, арахсаары туран Ньургуйаана, уолтан сотору буолар быраабынньыктаа^ы концертка кыттарыгар кердеспутэ. Дьэ, билбэтим. Сценаба тахсыбатабым омуна суох уонча сыл буолла. Дьон да муодарбаа инилэр. Уонна хайа бары эдэр оболор кытталлар буолбат дуо? Мин эдэр обобун дуо?.. Эйиэнэ улэнбуоллаба дии… Бары инньэ диигит, онтон эбиги курдук

    талааннар саба, куота сырыттахтарына, мин тугу улэлиэмий?.. Мэхээлэ итиннэ тугу да хардарбакка, бырас тыылабан ийэтин илдьэ дьиэтигэр барбыта. Ол кэмнэ Ньургуйаана аттыгар сылдьыбыт, Ньургу­ йаана дьуегэтэ Тина: “Мэхээлэ син биир кэлиэ суоба, бибиги эмиэ элэ-была тылбытын этэр этибит да, кэлбэт этэ”, диэбитэ.

    * * *

    Мэхээлэ бу сопхуос киин бебуелэгэр атын нэбилиэктэн электригинэн анан кэлбитэ убу. Соботох уолун ийэтэ батыбан кебен кэлбитэ уонча сыл буолбут. Онон бебуелэккэ бэйэ дьоно буо луохтарын, Мэхээлэ, кэргэнэ барыабыттан ибэн абаан, бэйэтэ баба еттунэн электригиттэн аккаас танан кеннеру оробуочайынан улэлиир. “Убун сон нонуох” киби ( уол бэйэтин тыла ) били бабайы абын кыанан кэбибэр буолан кылгас энэрдэнэ сылдьар эбит. Ол да буоллар Мэхээлэ улэтигэр хабан да холуочук кэлээччитэ суох. Бэл араас субуотунньуктар угэс буолбут абылыктарыгар дьону кытта тэнт-гэ абаспат. Дьон ону муодаргыыр: “Син ибэр эрээри дьон абыыр кэмигэр тобо абаспак кын?” диэн ыйыттахтарына, Мэхээлэ кулэн кэби­ бэр уонна: “Улэлээ да улэлиирдии улэлиэххэ, абаа да абыырдыы абыахха”, диир. Ити бука себе суох инмит санаа буолуо гынан баран, ха йыаххыный, Мэхээлэ тыла оннук. Ол курдук Мэ­ хээлэ ыйга биирдэ, икки-ус хонукка хайаан да, “абыырдыы абыыр”. Оннук асаабыннар уксугэр электрик идэлээх киби, хайа эрэ ыалга уот тардан “холтууралаатабына”, эбэтэр хамнас кэллэбинэ буолааччылар. Ити куннэргэ Мэхээлэбэ “атаба доборо” элбиир. Улэбит киби хабан бабарар угуеру хамнастаах буолааччы, Мэхээлэ дабаны, сорох ыйдарга, этэр курдук “пачканан” харчыланар. Ол харчыттан “атас-добор" уксээн абаспытын кэннэ тебете хааларын харчылаах киби бэйэтэ билэн эрдэбэ. Дьон дьиибэргиирэ баар, Мэхээлэни кытта абаспыт дьон хабан да айдааран-куйдааран буруйу онорбуттара ибиллибэт, улэлэригэр да борогуул лууллара биллибэт. Арай абатааччылара икки-ус кун сытан турар. Буолумуна, ол уонча атаба биир-биир кэллэхтэринэ Мэхээлэ тэнттэ асабан ибэр, онтон ырыа-тойук, кер-кулуу ити куннэргэ уостубат. Мэхээлэ итинник абаан-сиэн икки-ус кун бо рогууллаабытын ибин, ый тумугэр улэтин кунэ син биир тахсыбыт буолар. Биригэдьиирдэр онно уерэнэн да хаалбыттар. Ол курдук хайа эрэ суебу керееччу ыалдьыбыт, ким эрэ кеиуллэтэн туох

    эрэ наада^а оройуоннаабыт, куораттаабыт буол ла^ына, ол улэ миэстэтин буелээччи эмиэ Мэхээлэ буолар. Кини бэйэтигэр бэриллибит улэни табынан, биригэдьиир эттэ^инэ аккаастыы, теттерулэбэ барбакка, иккис улэтин эмиэ толорбутунан ба рааччы. “Мэхээлэ бэ^эбээ абыы сылдьара, бугун ба^ас улэлии кэлбэт ини?..» дэбии буолар. Биригэдьиир холку: “Чэ, эйигин еребулгэ субайда кере, отто тиэйсэ бар диэтэххэ кэтэххиттэн тар дыстар инигин. Сокуону аа^ыан-… Мэхээлэни, этиэн эрэ кэрэх… Чэ, чэ ол кэлбэт кибини куутэ оло руман, а^ыйах мабы бэйэ^ит да эриэннээнг…” диэн биригэдьиир Сэмэн беппуруескэтин тобо^ун ата^ын анныгар быра^ан, сиргэ ньыбыччы уктуур уонна пиэрмэ ыанньык хотоннорун диэки бара турар. Миша-Мэхээлэ эмиэ акаардас ийэлээх эрэ. Натааба, уола “абыы ууну” ыймахтыыр буолбутугар, баран хаалбыт кийиитин буруйдуур. “Дьахтара баран хаалан, онтон санаарбаан аралдьытына сатыыр дьубунэ”, диэн бэйэтин тэннээхтэрэ эмээхситтэргэ уола истибэтигэр этээхтиир. Ол да гыннар, хайа ийэ себулуей, о^ото абыы уунан утахтанарын?! Себулээбэтэ биллэр, уола уочарат таах “асаабын” кэнниттэн ейун-тейун булла^ына ме^ен-этэн “кумалыыр” да, Мэхээлэ саьгарбат. Тугу санарыай? Буруйдаах, айыылаах эрээри. Бэрт тургэнник тура охсон, тымныы ууну ыймах­ тыыр да, улэтигэр куотар. Дьэ, ити кэннэ эмиэ ыйы ыйдаан арыгыга терут чугабаабат. Ый была бын тухары арыгыга тубэспэт буолбатах, тубэбэр аххан. Бииргэ исибэр уолаттара уора-кесте сыбыытастахтарына да, Мэхээлэ чугабаппат, бэ­ йэтин “принцибин” тутубар. “Абаа да абыырдыы абыахха, улэлээ да улэлиирдии улэлиэххэ”, дьэ, эмиэ эрэйдээх санаа ингпит кибитэ…

    * * *

    Октеебурускэй еребелууссуйэ 70 сыллаах ньиргиэрдээх убулуейун бэлиэтиир, улахан быраа бынньык кэнсиэригэр, Ньургуйаана адьас эрдэт тэн бэлэмнэннэ. Сопхуос дирекциятыттан (парт комунан “баалкылатан”), концерт кыттыылаахтара кэтэр кестуумнэрин тиктэрэргэ септеех танабы ыларга балачча угуеру убу кердеете. Ол тан-ас балаган ыйын бутуутэ, анал массыына бэриллэн куораттан ылылынна. Ньургуйаана эмиэ бэйэтэ суурэн-кетен, олохтоох иистэнньэннэри кытта кэп сэтэн, кэнсиэргэ кыттар дьонун “сылгылаан” а^алан, хас биирдиилэриттэн мээрэй ылан кестуумнэрин тиктэриини са^алаатылар. Ити кэнниттэн тута кэриэтэ, кэнсиэргэ бэлэмнэниилэр унньуктаах убун

    киэбэлэрэ са^аланнылар. Кэнсиэргэ кыттыахтаах дьоннор испиибэктэрин кулууп биллэриитин дуос катыгар уонна мабабыын айа^ар ыйаталаабыт тара. Биллэриигэ угэс буоларын курдук элбэх киби аатын кэннитэн: “Бу ааттаммыт дьон кэлэргит булгуччулаах!” диэн эбиискэ этиилээх. Бастакы репетиция буолар киэбэтигэр Миша Мэхээлэ суо^а. Хас кэнсиэр аайы Ньургуйаананы кытта тэннэ суурэр-кетер дьуегэтэ, этэргэ дылы “Хамнаба суох кулууп улэбитэ" Тина Христина Егорова: Эппэтэ^им дуо?.. Мэхээлэ концертка кыттыбат буолта ыраатта, син биир кэлиэ суо^а! диэн кырдьыга тахсыбытын бигэргэтэрдии, сапсыйан кэбибэн баран сцена^а уемэхтэбэр о^олорго тахсыбыта. Ньургуйаана сарсьи-гнытыгар, Миша-Мэхээлэбэ бара сылдьарга быбаарыммыта. Кини кулууп улэбитэ буолан угус кибиттэн кердеспутэ, ааттас пыта элбэх. Маннайгы тубэлтэ буолла(эай?.. Биир бебуелэккэ олороллор да, бу диэн, Мэ хээлэлээх дьиэлэригэр сылдьа илик эбит. Бебуе лэк илин убугар дьо^ус дьиэ турар. Тэлгэбэ ибигэр бех-сыыс сыстыбатах, тусаба ыраастык курдьуллубут. Арай тыа ыалыгар барыларыгар кестер тутуу, хотон суох. Ньургуйаана ааны тонгсуйан тобугуратан баран куутэ тубээт ибирдьэ киирдэ. Мэхээлэ ийэтэ Натааба, аан тонсууругар уерэммэтэх киби сото сылдьар ибитин туппутунан аангн-а кэлэн ибэн, Ньургуйаананы керен остуолугар тенуннэ. ДорооболорунТ. Дорообо, хайа, Ньургуу, тугу кэпсиэтин-? Ийэн хайда^ый? Итиннэ олор… Ийэм ыарытыйан баран, билигин ама со^ус буолла… Ээ, буолумуна… Бибиги кырдьан эрэр дьон, бу дьыл кэлиитигэр араас дьар^абыт кебере угус буолаахтаата^а эбээт… Натааба диринник уебэ тыынан ылла. Онтон эмискэ кыыбы тобулу керен туран: Эбиги, эдэрдэр, бу бибигини хабан солбуйан ыал, уруу-тараа буола^ыт?.. диэн ыйыппытын бэйэтэ да билбэккэ хаалла. Ньургуйаана Натааба ити тылларыттан мух-мах буолан ылла. Кэлбит наадатын эппэккэ тахсыан эмиэ суергу. Мин… Мин, Мишака наадалааах этим, баар дуо? Натааба кыыс диэки ере кере тустэ уонна сотторунан илиитин сотто-сотто уол хобун диэки хаамта.

    Баар, баар… Мэхээлээ, ноо, нохоо?.. Утуйан хаалбыт дуу? Натааба уолун хобугар киирэн утуйа сытар уолун тардыалаата. Ноо, Мэхээлэ, тур эрэ, эйиэхэ кэллилэр. Ким кэллэ?.. Ньургуу… Кулууп кыыба… Мэхээлэ турар тыаба ибилиннэ. Ньургуйаана уол та^ыстабына тугу диэлин тобула олордо. Утуйа сытар кибини убугуннартаран илдьэ бараары олордобо. Хата тахсан баран хаалымына, ааттатан да биэрэллэр… Кинитэ да суох кэнсиэртээ инибит… Натааба уолун хобуттан тахсан, кыыбы кытта дьиэ эргиннээ^ини кэпсэтэ-кэпсэтэ остуолун СОТТО. Хайа, Ньургуйаана Сэмэнэбинэ, миэхэ кэллин дуу! Дорообо!.. Бэйэм да бараары сытан утуйан хаалбыппын. Бэ^эбээ хоту урэхтэн от тиэйсэн уон биир чаас аабыыта кэлбиппит. Инньэ гынан хойутаатым диэн барбатабым… Чэ, барыах. Ийээ, мин хойут кэлэрим буолуо, кулуупка бардым… Мэхээлэ кыыбы иннигэр уктан аантга бардылар. Ньургуйаана Натаабаны кытта бырабаайдабан, бу боппуруос судургу быбаарыллан хаалбытыттан уерэн, ааны чэпчэкитик абан, тахсан бардылар. Онтон дьиэтигэр сойотах олорор Натааба^а, суус араас санаалар киирэ хааллылар… Ньургуйааналаах кулуупка кэлбиттэригэр дьон мустан эрэр эбит. Оо, “кырдьа^ас артыыбы” тутан кэллилэр… Суох, суох о^олоор, Миша бэйэтэ кэллэ, Ньургуйаана быбаара Обуста. Бэйэм, бэйэм, floijoop. Биирдэ санаан кербутум, олус эрдэ “кырдьаары” гыммыт эбиппин, Мэхээлэ бэйэтин саастыылааба Лаабары кытта илии тутуста. Оннук, оннук… Кэлэктииптэн, оонньууттан кертен тэйдин да кырдьык “кырдьыбытынан” бара^ын. Мин, бу сылдьабын дии. Кэннибэр биэс 0150, биир эмээхсин аймана хаалбыттара да, кулууппар сылдьыбатахпына табыллыа суох кур дукпун, куруук оонньуу-кер тыллаах Лаабар кулэн бедентиистэрин кердерен кэбистэ. Лаабар инньэ диэтэр да, хата биэс о^отун ийэтэ, ньир бааччы дьиэ хабаайката, Настята: “Хайа, бу кулуупкар хабан бара^ын, бугун барбат кунтгут дуу?”, диэн тиэтэтэ сылдьааччы. Ити киэбэттэн ыла Миша-Мэхээлэ кулуупка буо лар оонньуулары, араас биэчэрдэри кетуппэт буолбута. Кини саастыылаабын Лаабары кытары тэнттэ, араас дьабалларга керу-нары кебулээч чилэринэн сылдьаллара. Ньургуйаана дьуегэтэ Тина: Эн, Мэхээлэни хайдах “убугуннардын?” диэн ыйытан мобуйбута.

    Кини манныгын кербетехпут ер буолла. Бэл били “абын” абыыра а^ыйаабыт быбыылаах, мээнэ тэлбинниирэ кестубэт буолла… Учугэйгэ тардыбан эрдэбэ… “Учугэй” урут да баара ээ, кини, онно соччо кыбаммат буолта ыраатта… Хайа, ба^ар кимиэхэ эрэ тардыбара буолаарай?.. Тина дьуегэтин диэки тэбэнэттээхтик керер. -Дьэ, билбэтим… Кини култуура^а тардыспыта туох кубабаннаах убу? Сырыттын ээ… Сырыттын, сырыттын. Бэл Мэхээлэни батыбан урут куота кетер уолаттар кытта кэлитэлиир буолан эрэллэр. Уонна этэ^ин дуо?.. Чэ, ол эрээри дьиибэ… Керен ибиэхпит… Тина сабыгыраччы кулэр. Ньургуйаана ити кэпсэтии кэнниттэн, Мишаны хайа да кэмнэ суохтуу сылдьарын, бэйэтигэр билинэргэ тиийбитэ. Ол курдук биир эмэ киэбэ уол кулуупка кэлбэтэбинэ, Ньургуйаана саната инэтэ суох, улэтэ-хамнаба соччо тахсыбат буолан хаалара. Онтукатын эттэххэ бука билиниэ суох этэ да, туора харах кырабы. Миша-Мэхээлэ кон­ церт иннигэр, кэннигэр ыччаттары уолаттары, кыргыттары кытта тэннэ хаадьылабар, арай Ньур гуйаананы кытта концерт, оонньуу эрэ тубунан кэпсэтэр.

    * * *

    Ньиргиэрдээх-ньаргыардаах Октеебурускэй еребелууссуйэ 70 сыллаах убулуейун тэрийэр быраабынньык этэннэ ааспыта. “Сардана” сопхуос дьоно-сэргэтэ убулуейгэ анаммыт фестивальга ситибиилээхтик кыттаннар анал дипломнарынан, харчынан бириэмийэлэнэн бэлиэтэммиттэрэ. Сопхуос киинигэр ыытыллыбыт быраабынньыкка бастын улэбиттэр бары ынырыллан, быраабын­ ньыкка аналлаах миитиннэ бочуоттаах ыалдьыт буолан, уебэ сценаба тахсан олорбуттара. Кинилэр ортолоругар Буетур Кэрэмээбэп эмиэ баара. Угэс курдук, бэриллибит былаанын абара толорбут “Урдук уунуу” звеноводугар уочараттаах фонданы уонна “Махтал суругу” туттарбыттара. Буетур Даньыылабыс урдук сценаттан: Бу улэбитинэн ылбыт уочараттаах фонда бытын, звено биир тутаах улэбитигэр Константин Егорович Титовка, эбиги ытыскыт добубуолунан туттарарбын кенуллээн, диэбитигэр бибириир саналары кытта, элбэх киби ытыбын тыаба хабылла туспутэ. убулуейдээх тэрээбинкэ звеноводун кытта киин бебуелэккэ бииргэ кэлсибит Куоста уол, чахчы да ис ибиттэн долгуйан, сценаба тахсан кэлээс-

    кэлээх «Юпитер-5» матасыыкыл фондата бэриллэр кумаа^ытын ылбыта. Уербут-кеппут уолу тула та баарыстара умуерубэ тубэн эбэрдэлээбиттэрэ, со рохтор: “Маладьыас", дии-дии санныга таптай быттара, атыттар ылылла да илик матасыыкыл “ууйуутуттан матарымаар” дэспиттэрэ… Мунньах кэнниттэн икки чаастаах улахан кэнсиэр буолбута. Бу кэнсиэргэ, этэр курдук, эдэр-эмэн барыта кыттыбыта. Ньургуйаана Семеновна быраа Иынньык кэнсиэрин сценарийын бэйэтэ суруйбут буолан, ол улэтэ санаа хоту баран, сопхуос парт комун, дирекциятын хай^алын ылан сурдээ^ин уербутэ. Хайда^ын да ибин “Уларыта тутуу” бара турар кэмэ биллэн, урут сцена^а буолуохтаа^ар, кеннеру кунп-гэ да кэпсэммэт быбыы-майгы сцена^а аан бастаан кердеруллубутэ. Дьон-сэргэ ону со иургуу, сэргии кербутэ, “Кырдьыгы дьэ кердерду лэр” диэн бибириир да сантал ар ибиллибиттэрэ. Куннэр аабан испиттэрэ. Кыбын устата араас фестиваллар, быраабынньыктар улэ быыбыгар бэрт кехтеехтук, сэргэхтик тэриллэн элбэх эдэр ыччат кыттыылаах ааспыттара. Кэрэбэ, учугэйгэ тарды быы кебулээччилээх буолааччы дииллэрэ кыр дьык. Мэхээлэ Торопуунап сценаттан туспэт буо луобуттан ыла, урут эмиэ оонньууга-керге кыттан ибэн тохтоон хаалбыт уолаттар: (дьингэ, уксэ эр дьон) кулууптан арахсыбат буолбуттара. Ити быы­ быгар, кэлтэй керееччунэн сылдьыбыт дьоннор кыттаннар собуппуттара, кинилэр ортолоругар сайга талааннар да арыллыбыттара. Саас Маай быраа бынньыга, Улуу Кыайыы кунэ атаарыллан Ньургу­ йаана Семеновна, дьэ уоскуйан иллэнгсийэ бы быытыйбыта. Биирдэ Ньургуйаана ийэтэ ыала эмээхсинп-гэ тахсыбытын кэннэ (тубэлтэтэ да баар ээ, эбэтэр уол, Настаа ыалга тахсарын кере, кэтэбэ сылдьы быта дуу?), ааны тыаба суох абан, Миша-Мэхээлэ киирэн кэлбитэ. Дьиэтигэр соботобун ибит сууйа турар Ньургуйаана, кинилэргэ урукку еттугэр сыл дьыбатах уол киирбитигэр бастаан собуйбута. Мэхээлэ киирээт, дорооболобон аан табыгар турар олоппоско олорбута уонна ким эрэ тохтотон кэбибиэ диэбиттии сангаран барбыта. Ньургуйаана Семеновна, Ньургуу… миигин… Миигин бырастыы гын!.. Оо, бука диэн миигин тохтоппокко ибит… Мин, олох буттэ, таптал суох, барыта албын дии саныырым… Онтукам албас эбит. Бырастыы гын!.. Олох салбанар, таптал тыыннаах эбит! Итэбэйэбин!.. Итэбэйбэппин!.. Итэ бэйбэппин, урут кэбэйбит буоламмын… Итэбэй дим, эн эрэ баар буоланнын!.. Ньургуу, ааспыт кубунтгуттэн, эн эрэ ааккын ааттыы сылдьабын!..

    Суох, суох эн билигин тугу да хардарыма… Мин эйигин себулуурбун, таптыырбын истэн кэбис, сатаммат да, сатанар да буоллабына хардатын хойут биэрээр… Уол тохтуу тубэн саната суох олорбохтоото, онтон сурдээх холку куолабынан: Дьэ, итинник!.. Мин билигин бардым, кер суеххэ диэри!.. диэт, Миша-Мэхээлэ олоппо буттан ойон туран, киирбитин курдук эмиэ тыаба суох тахсан барда. Ньургуйаана сурэбэ табырдьа тахсан барыах тыы сур куускэ тэбиэлээтэ, аттыгар баар олоппоско «лах» гына олордо. Кыыс, ити эмискэ киирэн тахсыбыт, бэйэтэ себулуур кибитин тылларыгар туох диэн хардарыай?!. Кини билигин уон абыс таах кыыс буолбатах, бэйэтин олох абыытын ньулуунун билбит кибинэн аабынар. Хайдах буо лабын?.. Тугу гынабын?.. Ньургуйаана уол тахсыбытын кэннэ, сууйа турар ибитинээн ибийэн, сыыйа уоскуйан, сурэбэ сылаа бынан сытыытык ньуелуйдэ. Оо, олох, таптал!.. Миша! Мэхээлэ!.. Эн билбэк кин, мин дуубам улабатыгар, сурэбим хайа эрэ муннугар, туох санаа саба сылдьарын!.. Мэхээлээ, мин эмиэ, эйигин таптыыбын ээ! Ол таптал уота куедьуйуен бабарбытым олус да ыраатта. Миша Мэхээлэ, эйиэхэ таптатыахпын, эйигиттэн ити тыл лары истиэхпин бабарбытым, оо, ер да ер буолла!.. Эйигин кытта бииргэ буолбут киби, дьон курдук ыал буолан, обо-уруу теретен дьоллоохтук да дьоллоохтук бииргэ олорбут киби диэн бабар­ бытым дьинэр ыраатта… Ону билэриҥ буоллар дуу?!. Миша-Мэхээлэ, доҕоччугуом, эн сотору, олох сотору ону билиэҕин!

Төрдүс баһа

    Халлаан суһуктуйа сырдаан эрдэҕинэ Батыйалаах бөһүөлэгин соҕуруу уһугар баар, олбуорун иһигэр сүөһү-ас турбатаҕа ырааппыт, туруору истиэнэлэрин маба атыгыраан кестер хотонтон ордук, атын тутуута суох, эргэрэн сиргэ тимириэхчэ буолбут дьиэттэн утуу-субуу туерт киби кулугулдьубэн табыстылар. Бу дьон уулуссаба тахсыбакка, эргэ хотоннго тиэрдэр ыллык суолунан, атын ыаллар кыбыыларын кэтэбинэн субуруба хаамсан дьиэ-дьиэлэригэр тиийтэлээтилэр. Кирилэ тэлгэбэтигэр киирэн, дьиэтин аанын куулэтиттэн белуун туспут кырабаны сиппийдэ уонна халбанын оргууй абан ибирдьэ киирдэ. Кэргэнэ Даайа, оболоро утуйа сыталлар. Эр киби обох урдугэр турар чаанньыктан ессе да сылаас ууну куттан ыймахтаата уонна хотонно кэтэр таҥаһын таннан суебулэрин абата та^ыста. Кирилэ теИе да хотон ибинэн-табынан улэлии сырыттар ейе-санаата хаарты оонньуутугар тиийэ турар. Белуун эмиэ сууйтэрдэ… Иллэрээ кун хамнастара кэлбитэ. Кирилэ угэс курдук ол хамнабыттан ордо рунан иккис туунун хаарты оонньоото. Бастакы кун хаартыта тахсан Кирилэ балаччаны сууйбутэ. Ону истэ охсоннор, оройуон кииниттэн улахан оонньооччулар кэлэннэр, белуун, Кирилэ урут сууй бут харчытын, ону тэнэ дьонтон “иэс” диэн ылбыт балтараа мебеебун барытын олордон ыллылар. Дьэ, еруу итинник буолар. Хаарты оонньооччуларга, ким эмэ харчыламмытын ибиттилэр даманы, эккирэтэн туран, улахан суулуктэр хайаан да элбэх харчыларынан киэптээн, сабыта охсон сууйэн бараллар. Аны ортобуор оонньооччу, кыратык эмэ сууйэн баран, остуолтан туран бараары гыннабына себулээбэттэр. Сорохтору арыгы ибэрдэн, чэп чээбит кибини кибиргэтэн, арыгы испэт етгун араас таан куттаан туран оонньотоллор уонна харчытын эбэн ылаллар. Ити эрээри кинилэр даманы байан тайан, килэйэн-халайан кэлбиттэрэ баара кестубэт. Арай атыттара диэн, массыынанан босхо табыл лаллар, иннилэригэр-кэннилэригэр суурэ-кете сыл­ дьар икки-ус бетестеех буолаллар. Кирилэ суебутун абатан бутэн киириитигэр Даа йата туран обобун оттубут, о^олоро оскуола^а бараары хомуна-тараана сылдьаллар. Кэргэнэ Обо лоро баарыгар кинини хабан да санарбат. Кирилэ ону билэр буолан, сып-сап абаат гараабыгар тиэ тэйдэ. Чаас эрдэ буолан ессе ким да кэлэ илик. Кирилэ Охсуонап ДТ-75 тыраахтарын арыытын, уутун керуннэ, онон-манан тыраахтарын буолта ларын, гаайкаларын чинэтэлээтэ. Техниката ба­ рыта орун оннугар. Биригэдьиирэ бугун ханна ыытар? Эбэ^э от тиэйиитигэр ыыттар, тыраахтар уруулун прицепщик Петя уолга биэрэн баран, кыратык утуйан ылыа этэ. Петя Петров быйыл оскуоланы

бутэрэн: “Аны саас армия^а барабын”, диэн уерэххэ киирэ сатаабата^а. Эдэр киби техниката сыста^ас, тыраахтары ыытарга, этэргэ дылы аллаах киби. XoHTyopaija кэлбиттэрэ кинилэри Хабырыыс Бетуруеп кутуетэ, эмиэ Ганя диэн, 050 саадын оробуочайа от тиэйтэрээри куутэн олорор эбит. Охсуонапка биригэдьиир путевка суруйа олорон: Кирилэ, Эбэттэн эрдэ та^ыстаххына, Седуерэ эмээхсиннээххэ мууста тиэйэн биэрээр эрэ, кер деспутэ ыраатта… Тиэйдэххинэ путевкабар эбии сурунаар… Чэ, барын, этэннэ сылдьын, управ-

    ляющай Ондурэй Тиитэбис Соппуруонап путев каны тырахтарыыска биэрэригэр халын сурунар тэтэрээтигэр, ыйын, кунун туруоран, илии баттатан туттарда. Охсуонаптаах Бетуруептэргэ от тиэйэн кэлэн бараннар, Седуерэлээххэ муус тиэйэн табыстылар. Петя прицептэн муус суекуур кэмигэр, Кирилэ Седуерэ эмээхсиннэ киирэн сээкэйи сэлэстэ. Ол олорон, Седуерэ биэнсийэтэ кыра да буоллар эбиллибитин, кини ийэтэ баара буоллар эмиэ биэнсийэтэ эбиллэн уерэ-кете олоруо эбитэ буолуо диэтэ. Онтон эмискэ: Седуерэ, ийэм уелээннээбэ буоллабын, 50 солкуобайда иэбээ эрэ… Тыраахтардаах киби аны да кемелебуем буоллаба… Бу путевкабар эн аатын терут да суох, кэлэ-бара муубун буппутун бэйэм кереммун тиэйэн табаардым, Кирилэ путевкатын кумаабытын эмээхсин иннигэр илдьэн уурда. Се­ дуерэ остуолга сытар ачыкытын ылан, кумаабыны кынастаста. Хайа, тыкаам, кырдьык мин аатым суох эбит дии, тойотторгуттан мебуллэринг буолуо?.. Се­ дуерэ путевканы Кирилэбэ теттеру уунна. Чэ, кэлин суруйтарыллыа, тоннатын аччатан Оччобо эйиэхэ телебурэ да кыра буолуо, Кирилэ харчы ылаары, ньымааттабарын тохтоппото. Кирилээ, мин биэнсийэм быыкаайык. Этэргэ дылы, тапас-сап ылыммат буолан айахпар эрэ тиийэр. Онон харчыланнаргын эрэ теннереер, Седуерэ, бу биэрэн эрэр харчыта чахчы теннен кэлэрин соччо итэбэйбэтэр да, хобуттан киирэн суумкатын хасыбан икки 25 солкуобайдаах кумаа былары ылан табааран Кирилэбэ уунна. Хайаан да теннеруем, табылыннабына сар сын да абалыам, Кирилэ харчыны сиэбигэр уктаат, бырабаайдабан аанна барда. Ити уол, дьэ эмиэ кубабан дьаллыкка ыл ларбыт киби, Седуерэ арбаа туннугунэн, ты­ раахтар олбуортан тахсан эрэрин кере турда. Арыгы испэт, табах тардыбат. Хойутаан да буоллар кэргэннэнэн уоллаах кыыс оболонно. Арай, дьэ, ити хаарты оонньуур… Били абата Сэмэн бокуонньук, эмиэ хаартыны эккирэтэн, ойобун Окулууну бырабан, атах-балай барбыта. Окулуун эрэйдээх, тебе да уерэбэ суох буоллар, холкуос улэтиттэн илиитин араарбакка, икки уолун бэйэтэ атахтарыгар туруорбута. Ону баара,

ити аччы гыйбыт, эмиэ абатын курдук хаартыны батан эрэр… Хаарты оонньоон байбыт баара ибиллибэт… Харчыны таах да биэрдим ээ… Седуерэ yeh;

    тыынан ылан баран, уолаттар олбуорун аанын саппыттарын керен туннугуттэн тэйдэ.

    * ★ *

    Сааскы чэмэлкэй кун ылааран киби табырдьат тан киириэн ба^арбат кэмнэрэ буоллулар. О^о аймах куну быба халдьаайыттан салаасканан сырылыы оонньуур. Арыый улахан еттулэрэ, саас ахсын оройуон'1-га ыытыллар хайыбар курэхтэ биитигэр бэлэмнэнэн, Эбэ куула, халдьаайы тыа ларынан хайыбарынан уктээбит суолларынан тет теру-таары суурэллэр. Онтон Эбэ киэгг толоо нугар эрдэ астарыллыбыт суолга ат баайааччылар, суурук сылгыларын хаамтараллар, кэлэллэр-ба раллар. Бебуелэк ибигэр, хас да сиргэ, оттук мастарын бэлэмнэнэр дьон “дружбаларын” тыаба тохтоло суох ибиллэр. Кирилэ эмиэ икки хонуктаабыта состорон кил­ лэрбит мабын эрбээн тириттэ-хорутта. Аны эбиэттэн киэбэ Соппуруон о^онньордооххо мае собо тах сыахтаах. ©ребул кун тырахтарыыс, бэйэтэ себу лэбэр буоллабына, кимиэхэ ба^арар улэлиирэ бэйэтин кекулэ. Биригээдэбэ оннук угэс олохсуйан хаалбыт. Биригэдьиир илии баттаабыннаах путевка кумаабытын субуота кун: “Сарсын тугу гынабыт? Чэ, улэлээтэххитинэ путевкабытын толорунаарын”, диэн биэрэн кэбибээччи. Онон еребул кун тырахтарыыстар бебуелэккэ кунду, былдьабыкка сылдьар дьон. Арай Кирилэ биир еребулгэ тох тообокко улэлиир дабаны, киниэнэ, телебурэ ба­ рыта эрдэттэн “абаансанан сиэммит” улэ буолар. Бугун да, мае собо тахсыахтаах дьонугар, харчы иэс ыларыгар эрдэттэн эппит тылын толоро барар. Онно тахсыбатабына, Соппуруон обонньор ус уола кинини муннукка ыган, ойобобун аахтахтарына да кен’уллээх дьон. Кирилэ, мае турулуепкэлии да сылдьан, собой да киирэн ибэн, ейе-санаата биир. Хантан, кимтэн харчы булан кэлэр субуотаба, еребулгэ оройуон киинигэр буолар ат сууруутугэр киирэр. Кэргэнэ Даайа, Кирилэтэ хаарты оонньуурун биллэр да­ баны, 50-60 солкуобайы биэрэн ыытааччы. Сылга биирдэ буолар “ат сууруутугэр” диэн ааттаан нэбилиэктэртэн оройуон киинигэр хаарты кыдьыгар ылларбыт араас дьон барыта мустааччы. Дьэ, манна икки-ус дьиэнэн суксуруба сылдьан кыра да, улахан да оонньооччулар куннэри-тууннэри кулугулдьубэллэр. Ким эрэ сууйэн абыйах хонукка атаба-доборо, илин-кэлин тубээччитэ элбиир. Онтон сорох эрэйдээхтэр, этэргэ дылы табах да ылар харчыта суох хаалан, “баттахтарын ургэнэллэр”. Онно барытыгар барыстаах “астаах-уеллээх” дьиэ-

    лээхтэр буолаллар. Кинилэргэ “торуой” харчыта уу сууругунуу харыыта суох киирэ турар.

Кырдьабас “торуойдьуттар” оонньооччулары барыларын билэллэр. Биир эмэ сана оонньооччу кэлбит буол лабына кинини “ытыс урдугэр тубэрэллэр”. Ол кибилэрэ халын харчылаабын биллэхтэринэ, этэр курдук, баардарын-суохтарын барытын да туран биэриэхтии тутталлар-хапталлар. Кирилэ ойобо биэрбит биэс уон уонна бэйэтэ ууруна сылдьыбыт суурбэ солкуобайынан хаарты остуолугар олорон тубамматын билэр буолан, харчы “иэс” кердуу кун анаара оройуон киинин ыалларын кэрийдэ. Аан бастаан, уруккута Батыйалаах бебуе лэгиттэн теруттээх Кэтириинэ Павлова эмээхеиннэ сырытта. Кэтириинэ Семеновна, дорообо. Туох солун? Кирилэ билигин тахсан барарын биллэрэрдии сонун устубакка аан табыгар туран эрэ кэпеэттэ. Ээ, Кирилэ, киирбиккин дуу?.. Дорообо!.. Хайдах-туох олордугут?.. Олоруу кэминэн, оболор уерэнэ сылдьаллар… Эйиэхэ бу биирдэ сиир байтабын суебу этэ кил лэрдим, амсай… Кирилэ салапаан мебееччуккэ угуллубут дьобус суулаабы эмээхеиннэ уунна. Эчи, учугэйин… Кэм дойдум кибитэ саныы сылдьар буоллаба. Ийэбинээн эдэр сылдьан бииргэ улэлээн, эллэхтэбэн аххан биэрэр этибит… Эн улахан бебуелэк кибитэ, Батыйалаахха бара сыл дьабын дуо?.. Бара сылдьыбатабым ыраатта, тырахтарыыс тыыр буоламмын иллэн да суох… Ээ, оннук буолумуна, кырдьык улэттэн ор дорботторо да буолуо. Хайа чэйдээбэккин дуо?.. Кэтириинэ чаанньыгын уокка холбообутунан барда. Ээ, суох ыксыыбын. Ат суурдуутэ билигин уон биир чаастан сабаланар… Кэтириинэ Семе­ новна, биир мебеекте иэбээ эрэ. Укса сорунан баран, ол эмээхеиним биэрбит 50 солкуобайынан эрэ мунурданыам дуо?.. Кирилэ, Кэтириинэ “суох” диэн иннинэ лаппыйан: Акка бардахпына дабаны, харчынан теннер бетехпунэ эмис этинэн биэриэбим, диэтэ. Эн, эмиэ, уксар эбиккин дии? Хайабаач чыгыный?.. Кэтириинэ бэйэтин ыйытыытыгар хардатын истибэккэ да, хобугар киирдэ. Кирилэ: “Табыллар буоллум быбыылаах”, дии санаан кулугэр имнэнэ турда. Кэтириинэ Сэмэнэбинэ хостон тахсан, Кирилэбэ уоннуу солкуобайдаах биэс кумаабы харчыны аабан биэрдэ. Чэ, мантан ордук харчым суох… Эккин кэлэр нэдиэлэбэ киллэрээр, эмээхсин аан аттыгар

    хороллон турар кибини тургутардыы керде… Ээ, киллэрэн-киллэрэн… Кирилэ ааны сабан тахсаат, ибигэр эмээхсини кытта уе^устэ: “Кутур да эмээхсин. Ити эти кербете^е буоллар, терут да мэлитиэ эбит… Бэйи, аны хайаларыгар бара бын? Ээ, сеп, буруйуемсук Бабылайапка барыах ха. Бука, кыбын эбэттэн тиэйтэрбит ото бутэн эрдэ^э буолуо? Очного биэс уонча солкуобайы ыбыгыннарар инибин…” Кирилэ нуксуччу туттан, кудуххай со^устук киин уулуссанан илин диэки тустэ.

    “Ат сууруутугэр” диэн ааттаан киирбит хаар тыбыттар, уксулэрэ харчылара тэбэнэн, керееччу эрэ буоллулар. Харчылаахтар, Хахай Гаанньа оро йуонна эрэ буолбакка, Дьокуускай хаартыбыт тарыгар кытта биллибит киби, Сиидэрэп Суедэр, биир “идэлээхтэрэ” истибэтигэр Суулук Суедэринэн сурэхтиир кибилэрэ уонна бу сырыыга хаарты маатыската “мичик” гыммыт Кирилэ Охсуонап убуе йэ^ин эрэ хаалан остуос бысыба олороллор. Табах буруотун куех тумарыгын быыбынан кердеххе, аанньа утуйбатахтара ырааппыт кулук курдук дьоннор, Охсуонап баанныырын, хаартыта тахсарын тулуйбакка-тэбийбэккэ кэтэбэллэр. Баан бутэбик эргиирэ. Суулук Суедэр балаччаны барда, тиибин быыбынан маатыралаан баран, остуол ортотугар еребелеммут, бук-тах тутуллубут, кумаламмыт харчы ортотугар биэс солкуобайдаах икки паачка

    харчыны бырахта. Остуолу тула турар дьон уксулэрэ “буу” гына тустулэр, “Кирилэ^э хаарты дьэ табыста”, диэн ботур-ботур саналар ибилин нилэр. Хаартыны мэтэйдии олорор Кирилэ тар бахтара титирэстээн, сурэ^э сур куускэ тэбэн: “Оо, хаарты маатыска, аны Хахайы тулуйарын буоллар…” диэн, биэс уон туерт кулэр эмэгэттэн кердебен келебун-балабын алла олордо. Хахай эмиэ итииргээн, кэтэн олорор андаатар сэлиэччигин убулан, аттыгар суедэллэн турар Бэспэй Бииктэргэ бырахта уонна дьиэлээх Дьэрэмэйи ыныран ылла: Дьэрэмэй, бааны чуолкайдаан аах, харчыны наардаа, диэн дьабайда. Дьэ, ити хаартыбыт тарга суруллубатах сокуон. Бутэбик оонньуу, бутэбик баанын дьиэлээх, торуойдуур эрэ киби тутар-хабар бырааптаах. Дьэрэмэй бэрт сыыдам нык, уеруйэх киби сиэринэн кум-хам тутуллубут харчылары кеннере-кеннере, биир-биир тус-тубу нан наардаан аахпытынан барда. Yc тыыбынча икки анаар мебеех солкуобай, Дьэрэмэй астыммыттыы, эргэлээх харал^ан харахтарынан Хахайы, Кирилэни хардары-таары керутэлээтэ. Хахай Гаанньа Бэспэй тута сылдьар сакыбыйаас суумкатын сулбу тардан ылла уонна дьон бары кердун диэбиттии дьаллаччы атытан, суумка ибигэр баар харчыны туппахтаан керде. Ити кэннэ келебун бычыгыраабыт суубун, иэдэбин ене биллибэт буолбут былаатынан туора-маары сотунна. Чэ, Кирилэ! Хаарты бугун, эн диэки керер кунэ эбит… Уолум, дьэ кыайан кыайдын’!.. Кур гуемнуехпун биэс мебеех тиийбэт. Себулэбэр буоллаххына кургуемнуубун, биэс мебеехтен те реебетех кибибин… Бардахпына, биэс мебее^у хонугар уоннуу бырыбыан эбэн телуе^ум, Хахай Гаанньа Кирилэ диэки урунунэн дьуккуччу керде. Баанныы олорор Кирилэ, Хахай ити о^оруктаах тылларын себулуу истибэтэ: Харчы тебе баарынан оонньоо, иэс оонньоп поппун, диэтэ, дьону кэриччи керутэлээтэ. Онтон мантан: “Оннук-оннук…” диэн саналар ибилин нилэр. Хахай “ити кимнээх санаралларый?” диирдии, дьону хааннаа^ынан кэриччи керутэлээтэ: Охсуонап 050, киби биирдэ кердеспутун ылым матын"!.. Чэ, бар сиэ, ус тыыбынча^а быс, табаар! диэт Хахай хаартылаах илиитин харчы урдугэр тиэрэ тутан олордо…

    * * *

    Кирилэ Охсуонап оройуон киинигэр киирэн хаартылаан балаччаны сууйбутэ. Алта-сэттэ ты-

    быынча солкуобай, бутун биир массыына сыаната буолла^а. Кирилэ кумаа^ы харчыны ис-тас сиэп тэригэр хачыгыраччы уктубута. Харчылаа^ын бил бит, эмиэ бу дьаллыкка ылларан харчыларын сууйтэрбит угус хаартыбыттар киниэхэ илин-кэлин туспуттэрэ, харчы иэс ылаары араастаан ньыланг наабыттара. Охсуонап тебе да харчыланнар, били “иэс” диэн ылбыт харчытын дьонноругар теннерерге, то(}0 эрэ ыксаабата^а. Арай кинини “ессе оонньоон, ессе харчыламмыт киби” эрэ диэн санаа ууйэ хаайа тутара. Ол курдук ат сууруутун кэнниттэн, тиибин ылларар аатыран, еребул кун дойдуларыгар бараааччыларынан дьонноругар илдьит ыыппыта. Кини биригээдэ^э улэтин эрдэттэн оностубут буолан, сорох кун иккилиитэ-устуутэ кырынан от тиэйэн, уопсай суебу сиир ото кыбыыларга толору этэ. Онтон кэтэх ыал ото, маба, мууба аччаабыт да буолла^ына, Охсуонап ол аайы кыбаллыбат. Икки ус кун кинитэ да суох олоруохтара, биригэдьииригэр хааччыйа: “Ба^ар, таарыччы кердерунуем”, диэн эппитэ. Онон Охсуонап харчыламмычча икки-ус кун ессе оонньуурга сананан, хаартыбыттар “туочукаларыгар” ханна улахан оонньуу буоларын сураба сырытта. Киэбэ бебуелэк ар^аа убугун диэки олорор, туунун кистээн арыгы атыылыыр Амырыын Арамаан диэн ааттыыр кибилэрин дьиэтигэр Кирилэлээх убуе буолан тиийдилэр. Кирилэ бу тэлгэбэни теруку билэр буолан улахан дьиэ^э киирэ сатаабакка, от кыбыытын кэтэ^эр сабаан мае уонна кэбибиилээх отторунан кулуктэнэн турар кыра дьиэбэ дьонун батыбыннарбытынан тиийдэ. Дьиэни табыттан кердеххе ханан да туннук уелэс, сырдык тыгара кылам гынан кестубэт. Уруккуттан сылдьа уеруйэх киби быбыытынан Ох­ суонап азина тиийэн, тохтуу-тохтуу улаханнык устэ, онтон субуруччу алтата тонсуйан тобугуратта. Дьиэ ибиттэн аан хатаабынын телерутэр тыабы кытта аан тэннэ абылынна. Хобо суох тилэччи дьиэбэ, икки кыра остуолунан хаартыбыттар умуеруспуттэр. Обох кэннинээ^и обургу остуолга ас-уел тардыллыбыт, онно холуочуйа быбыытый быт икки киби абаан-сиэн чалбааттыы олороллор. Оо, Охсуонап о^о кэллэ… Харчы дьэ хамсыыр киэбэтэ буолар буолла, абыы олорооччулартан Саппырыан ким да иннинэ сэлибир гыннарда. Бэйэ, бу киби мээнэ айдаарыма… Кирилэ, кэл манна итиитэ киллэр, ити бастакы остуол дьоно бутээри олороллор. Дьонун оонньуур дьон дуо? дьиэлээх киби, Кирилэ балаччаны сууйэ сылдьарын истибит буолан Охсуонабы ханна олордуон, тугунан кундулуен билбэтэхтии илин кэлин тустэ.

    Ээ, бу мин кыттыгастарым, бэйэлэрэ оонньоо боттор… Миигин арыаллыыллар, Кирилэ киэмсийэ cofjyc тутунна. Нохолоор, арыгы ибэ^ит дуо?.. Арамаан, ыл, уолаттарбар биир буокката туруор, харчытын торуойбутугар аахсыахпыт, эбэтэр билигин ыла^ын дуу? диэтэ. Ээ, тута аахсар ордук, арыгы уу, харчы кумаа^ы буолла^а, бэ, бэ, бэ… Амырыын Арамаан аатыгар терут да дьуерэтэ суох, хачаайы, ыарыбах керуннээх киби кулбутэ буола-буола Кирилова а^алан биир ибит арыгыны туттарда уонна харчытын аахсан ылла. Амырыын Арамаан, ма^абыынна арыгы то луонна эрэ атыыланар буола сылдьыбыт кэмигэр, уора-кесте быраага ерен, куораттан хайа эрэ “ханаалынан” арыгы табааран атыылаан эргинэн кимнээгуэр да харчыламмыта. Ол эрээри “Тыалынан киирбит холоругунан тахсар” дииллэрин курдук, бэйэтин улахан уола ибээччи буолан хаалбыта. Онтон Арамаан хаартыбыттары тебе да дьиэлээн уоттаан хаарты оонньотон торуойдаатар, кытта тереебут кыдьыга батарбакка бэйэтэ оонньобон кэбибэн, торуойдаабыт харчытын уксун сууйтэрэн кэбибэр этэ. Оннук куннэргэ кинини кытта сэрэнэн эрэ кэпеэттэххинэ табыллара. Ааттыын Амы­ рыын Арамаан буоларын кербут, билбит да дьоннор бааллар. Арамаан куубунэн-кудэ^инэн кими да кыайбыта биллибэт, арай ыга кыыбырдабына сугэ, быбах урдугэр тубэр дьиикэй майгылаах киби. Ордее^утэ, улахан уолунаан кыыбырсан баран, уолун быба^ынан буукка анньан улахан айдаан тахса сылдьыбыта. Ол быбылаан биир уруумкэ арыгыны испэт, биир сото таба^ы тардыбат илэ ейунэн сылдьар кибиэхэ “Амырыын Арамаан” диэн аат букатыннаахтык ингэригэр терует буолбута. Уолун бааба халымыр уонна уол бэйэтэ арыгы испит буруйдаах буолан, ийэлэрэ Мааппа кердебен дьыала оггобуллубата^а. Дьыала тэриллибитэ буоллар, Арамаан арыгы, быраага атыылыыра кытта арыллан, онно бэрээдэги apai-гаччылыыр уорган сорох улэбиттэрэ кытта хаарыллан, киэнайдаан тахсыахтаах этэ. Мааппа ол уохтаах астар атыыл арыттан киирэр харчыны бэйэтэ тутара, о^он ньорун хаайыы кибитэ оноруон ба^арбата^а. Онон ити айдаан кэнниттэн арыгы атыыта да, хаарты оонньуута да ус ый кэринэ тохтуу сылдьыбыта… Кирилэ Охсуонап икки хонукка, Амырыын Арамааннаахтан ханна да быкпакка сытан эрэ хаартылаата. Били уегулуур убуттэн, хачыгырыыр харчытыттан туох да хаалбата. Харчылаабын са­ бана илин-кэлин тубэ сылдьыбыт атастара-доҕоттopo ханна да барбыттара биллибэккэ сиик курдук симэлийэн хааллылар. Кирилэ сиэбэ кураанахтанан, Арамаантан оптуобуска бырайыас харчыта “иэс” ылан, бу дьиэттэн ата^ынан куотта. Оройуон киинин убун уулуссатынан сатыы саллангнаан ибэн, Кирилэ Охсуонап хабыс тегулун кэмсинэ-кэмиринэ: “Таах-сибиэ хаартылаан!.. Оо, элбэх да харчыны ыыттым… Аны иэс ылбыт дьоммор биир да солкуобайы теннербетум. Ээ, чэ аны кэлэн… Унур ат сууруутун кэнниттэн тута дойдубар баран хаалбаккабын… Дьон харчытын барытын ылаары… Ак-каары!.. Итиччэ сууйэн баран инэриниэххэ да баара. Ак-каары, ак-каары!..” Кирилэ Охсуонап тебе да кэмсинэ истэр, дьиэтигэр чугабаан, оройуон киинигэр то^о хас да хоммутун, туох диэн албабыран куотунарын саныы истэ…

Бэһис баһа

    (Уларыта тутуу» угэннээн барыыта ордук тыа хабаайыстыбатыгар, чуолаан сопхуос улэ биттэригэр биллибитэ. Бэдэрээтинэн улэ^э бутун дьиэ кэргэнинэн кыттаннар, биир хотону бас билэн улэлиир ыаллар кытта баар буолбуттара. Сопхуос киинигэр олорор Миэбинньикэптэр, Арамаан Ньу кулаайабыс эмээхсинэ Ааналыын, икки уолунаан, икки кыыбынаан уонна кутуеттэрэ Коля Tapaahan ыанньык cyehy керерго дуогабардабан улэлээ биттэрэ yhyc кыстыктара. Билигин улэлэрэ сунньун булла диэххэ сеп. Оттон бастаан бэдэрээккэ улэбэ барыыны утарааччы, туорайдабааччы да суох буолбатах этэ. Саабын тухары хара улэни ере туппут Арамаан Миэбинньикэп, тебе да уерэ^э суох буоллар, сахалыы ыллыктаах ейунэн салай таран сылдьар киби этэ. Кэргэнинээн Ааналыын биир фермата ыанньыксыттыыллара, сайынын онно эбии бостууктуура. Бу ыал, сайынт-гы кэмнгэ элбэх ууту ыыр буоланнар харчыланар этилэр. Ол эрээри Арамаан, бу кэнники сылларга уопсай улэ^э кебуун сыбыан, ыбыллыы-то^уллуу олус тахсарын кере сылдьан бэдэрээккэ киирэн улэ лииргэ биир бастакынан санаммыта. О^олоро да ийэлэрин, а^аларын батыбан кыра эрдэхтэриттэн хотон улэтин барытын сатыы уерэммит дьон, оскуола кэнниттэн быстах кыра курстарга уерэнэн баран, тереебут дойдуларыгар кэлэн эмиэ сопхуос улэбиттэрэ буолбуттара. Улахан уол Уобук сопхуос киин отделениетын биир тутаах механизатора этэ. Ол да ибин управляющей, Ондерей Тиитэбис, уол дьонун кытта бэдэрээккэ, ессе биир ДТ-75 тыраахтары ылан барарын терут себулээбэтэбэ. Онтон сана сокуоннар барылара бэдэрээттэбэн

    улэлээбини ейуур буоланнар, партия оройуоннаа­ бы кэмитиэтэ орообон, сопхуос парткомун дьа балынан Уобук дьонун кытта бииргэ улэлиир буолбута. Ол гынан баран Ондерей Тиитэбис айдааран Миэбинньикэптэргэ, ДТ тыраахтары буолбакка, исписээнньэ^э барара чугабаабыт МТЗ 82 тракторы биэрбиттэрэ. Аны бэдэрээтинэн улэ лээччилэргэ ходуба сирин анаабын эмиэ хас да моргуордаах мунньахтарынан быбаарыллыбыта. Ходуба сирэ, суруннээн ыанньык ынах тебе оту сииринэн быбыллыбыта. Онон Арамаан Ньуку лаайабыстаах суурбэччэлии эрэ гектардаах икки алаабы кытта хотуур туспэтэ^э ыраатан тамыл банынан буруллэн оттоммот буолбут Хамыдал урэ^ин ылбыттара. Ити саас эрдэттэн хаардаахха, Арамаан уолаттарынаан Уобуктуун, Бааскалыын уонна кутуетэ Куолалыын бутэй мабын бэлэмнээн икки алаастарыгар таспыттара. Эргэ тыраахтар улэлии сылдьан сотору-сотору алдьанара. Хата кутуеттэрин а^ата, Онтуон Тараабап, сопхуос киин мастарыскыайын кылаабынай мэхээнньигэ буолан саппаас чаабы

булан биэрэн ибэрэ. Уобук кутуе тунээн Куолалыын иккиэн даманы тиэхиникэ^э сыста^ас ыччаттар. Бэл биир сааскы кун, ты раахтардарын мотуорун олоччу ыбан баран, киэбэ сана саппаас чаабынан танан бутэрэн, сарсынны кунугэр сарсыарда эрдэ суурдубуттэрэ. Онон бэдэрээттэбэн улэлээччилэр биир куну борос туойдаппакка, ыбыах быдан иннинэ икки алаас тарын туерт уут бутэйинэн куруелээн бутэрбиттэрэ. Теруку чин-чан туттуулаах Арамаан Миэбинньикэп улэтин кере-кере киби эрэ уеруех курдуга. Ити эрээри ыбыах сажана бебуелэктэн чугас баар Арыылаах алаабыгар суебулэр киирэннэр айдаан буола сылдьыбыта. Бутэй аанын ким аспыта бил либэт, бебуелэк суебутун анаара киирэн, ере анньан уунэн эрэр бэттиэмэни улту тэпсибитэ, бэл туора дьон: “Аата, сурун! Дьон улэтин харыс таабаттар…” дэспиттэрэ. Арамаан Ньукулаайабыс бутэй аанын ким абан биэриэн себун сэрэйэрэ эрээри, “Тутуллубатах уоруйах буолбатах” диэн ес хобооно этэрин курдук, кими баран мээнэ санарыай? Арыылаах алааба бебуелэктэн чугас буолан аанньа оттоммот буолбута ыраатта. Сайылык сыбыытыгар кубулуйан бебуелэк суебутэ уксэ кии­ рэн мэччийэрэ. Звенолар алаас уутун кытыытыттан ус-туерт эрэ хотуур суолун оттууллара. Атынын барытын бебуелэк суебутэ эрдэ киирэн бутэрэрэ. Онон бу алаас бутэйдэммитин, суебулэрэ ыраах баран абыыр буолбутун себулээбэт дьон, кырдьыга, элбэҕэ. Арамаан Ньукулаайабыс ити кэнниттэн суурбэлээх тоҕоһонон бутэйин аанын хам тоһоҕолоон кэбиспитэ. Матасыыкыллаахтар уонна кыра массыыналаахтар унуор алааска тахсар суолла рыгар арыттаах муосталаах ааннары бутэй илин, арҕaa өттүгэр эрдэттэн онорбуттара, онон айанна хаайтарыы суох этэ. Дьинэр алааска киирэргэ билигин терует да суоҕа, арай кубуеру сайын сир абын хомуйааччылар сылдьыахтара. Онтон от улэтин кэмигэр Миэбинньикэптэр бэйэлэрэ да элбэхтэ тиэстэллэрэ биллэр.

    * * *

    Аана Сиидэрэбинэ, бэдэрээт улэтигэр киириэх тэриттэн, икки кыыбынаан хотонтон тахсыбаттарын кэриэтэ. Ынахтарын тебе да “дойканан” ыабыт иннигэр, суус алта ына^ы ыабын элбэх улэлээх. Аны, сайылыкка тахсыахха диэри ньирэйдэрин барытын бэйэлэрэ абаталлар, кереллер-истэллэр. Онон улэ, тубук элбэх. Хата хотон тас, от-мас улэтин уолаттар тулуппат буоланнар, Арамаан уксун хотонтто улэлэбэр буолан абырыыр. Кини ийэлэриттэн араарыллыбыт ньирэйдэри, куннэ иккитэ суосканан абатар. Кубунну кэлбит уотур баттан бэйэлэригэр тиксэр елууну, уопсай сарайга тубунан дьаарыстаабыттара. Буетур Кэрэмээбэп звенотун уолаттара тиэйэн а^алар сиилэстэрин эмиэ бэйэлэрин кыбыыларыгар

суекэппиттэрэ. Кыбын-ны кэмнэ ынах уолар буолан сиилэби тыыппатахтара, хата саас ынах маассабай терее бунугэр сиэтэннэр ууту дэлэччи ыабыттара. Ол эрээри сыл бастакы кыбаарталын отчуота кердер бутунэн, “урдук уунуулэр” иккитэ тиэйэн а^албыт сиилэстэрэ aijbic туонна буолбут этэ. Арамаан Ньукулаайабыс: “Эс, ама хайаан оннук буолуой? Тебе да сиилэбин иннигэр тыраахтар бырысыа быгар икки анар-ус туонна эрэ киирээ ини…» диэн хонтуора^а тиийэн аахсарга санаммыта. Бухгалтерия^ суотчут хас да паапка ибиттэн сыымайдаан, “Урдук уунуу” тыраахтарын путевка тын булан Арамаанна кердерде. Путевка^а хара нан уруннэ “туерт тонна” диэн сурулла сылдьар. Тебе да тыраахтарын ибин хайдах маннык буолуой? Манна ал^ас тахсыбыт… Кеннерун… диэн Арамаан Ньукулаайабыс на^ыл куолабынан санаран, суоччуту чинчилиирдии керде. Суох, мин, тыраахтар путевкатын кеннерер быраабым суох!.. Бэйэ^ит аахсын, ыйаба^ыт дуу, хайдах дуу?.. суотчут Балбаара “кэпсэтии буттэ” диэбиттии паапканы туора ууран, атын сир диэки хайыста. Кырдьык, тиийэн ыйаталастахха табыллыыбы… Арамаан Ньукулаайабыс хонтуора^а убаабакка кэнээбэккэ дьиэлээтэ.

    Икки хонон баран, “Уйгу” бэдэрээтчиттэрэ убуе буолан, сааскы ылааны кун тыраахтардарыгар прицеп состорон Батыйалаах биригээдэтигэр, “Ур­ дук уунуу” звенотугар тиийдилэр. Арамаан уелээн нээ^э, Буетур Даньыылабыс Кэрэмээбэп xapaijbiH кердере оройуон киинигэр киирбит. Солбуйааччыта, агроном Спиридон Семенович Дьураахап бастаан утаа: “Звеновода суох ыйаспаппын”, диэн баран, Миэбинньикэптэр: “Очного бэйэбит да ыйыыбыт, биригээдэттэн биир-икки кибини туобу он-остуохпут”, диэбиттэригэр себулэбэргэ тиийдэ. Пиэрмэ хотонун со^уруу еттугэр баар сиилэс траншеятыгар тиийэннэр, Миэбинньикэп уоллаах кутуетэ уонна “Урдук уунуу” икки улэбитэ икки улахан баалынайга хардары-таары сиилэби кутан биэс центнердээх ыйаабын-н-а ыйыы-ыйыы, при цепкэ табааран суекээн истилэр. Костя уол сии­ лэби муустаах-хаардаах, тон еттун керен тиэйэ сатыыра элбээн барда: “Эбиги сирэн хааллар быккытын ким ылыа^ай?” диэн тыллаах буолла. Сиилэстэрин тебе эмэ еребелуу тиэйбиттэрин урдунэн, биир прицеп сиилэс икки туонна ус суус биэс уон киилэ буолла. “Урдук уунуу” бэрэстэ биитэлэ Саабылыскай Сеня, прицепкэ тиэллэр сии­ лэби тэпсэн чинэтэ сатаата да, киирэриттэн ордук киирбэтэ. Онон икки еттуттэн себулэбэн актала рыгар Испирдиэннээх Арамаан илии баттабан, эр биир биирдии кумаа^ыны ылан ара^ыстылар. Сиилэби маннык ыйабыы тебе улахан айдаа нынан тумуктэниэ эбитэ буолла? Бука сыыппараны

ере тэптэрэ олороллорун билэр сопхуос дирек цията да, уебээнтги салалта да тебелеруттэн имэриллибэттэрэ чахчы этэ. Ону баара, тыа хабаа йыстыбатыгар реформа са^аланан, сопхуостар ыбылланнар “паай” уллэстиитэ, “баабынай хабаа йыстыбалар тэриллиилэрин уххана сабаламмыта. Онон ханнык эрэ сиилэс итэ^эс-быбабас айдаана уостан-сутэн хаалбыта. Буетур Даньыылабыс Кэ­ рэмээбэп сопхуос букатыннаахтык ыбыллыан эрэ иннинэ, алта уон саабын томточчу туолан, “Оссе биэс сыл ордук улэлээтим”, диэн ене туттан биэнсийэбэ тахсан барбыта. “Урдук уунуу” звенота ыбыллан техниката эмиэ “паай” уллэстиитигэр киирбитэ. Буетур Кэрэмээбэп: “Саабырдым, аны суебу ииттибэппин, онон суебу ылбаппын. Ол оннугар кытта кырдьыбыт тыраахтарбын ылабын”, диэн бэйэтин, кутуетун Испирдиэн Дьураахап, ус сыл улэлээбит (икки сыла оскуола кэнниттэн уонна биир сыла студенныы сылдьан) кыыбын, уола сопхуоска улэлээбит биэс сыллаах паайдарын аахтаран, “Беларусь” тыраахтары суурдэн а^алан тэлгэбэтигэр киллэрэн кэбиспитэ. Элбэх улэбиттээх

    ыаллар уоннуу, бэл суурбэччэлии суебугэ, устуу туертуу сылгыга тиийэ “паай” ылбыттара. Угустэр ити ылбыт “паай” суебулэрин тута суускэ биэртэ лээн массыына окостубуттара, атыттар “баабынай хабаайыстыбата” буолаары дьыала-куолу хомуй суутугар, судаарыстыбаттан бырыбыана суох сууда ылар тубугэр суурбуттэрэ-кеппуттэрэ. Холкуобунан уонна маннык ыбыллыы-тобуллуу иннинэ сопхуос тан эрдэ биэнсийэбэ тахсыбыттарга биирдии ула­ хан суебуну, эбэтэр сылгыны “паайга” диэн анаа быттара. Оттон урут холкуоска, сопхуоска саастарын тухары улэлээн баран, биэнсийэ^э тахсаллара икки-ус сыл хаалбытын кэннэ тэрилтэ улэбитэ буолбут дьон “паай” диэннэ туохха да тиксибэ тэхтэрэ. Т050 маннык буолтун, ким маннык дьабай бытын чуолкай этэр киби суо^а. Дьон дьорбоото хонтуорабэ тиийэн ыйыталабан кердехтерунэ, “Сокуон оннук” диэн сопхуос бутэбик салайааччы лара, суотчуттара кумаабыны нэлэннэтэллэрэ. Туох да диэбит иннигэр биирдиилээн барыы, баай дуол уллэстиитэ сорох-сорох дьонгно саба сылдьар инсэлэрин кебуппутэ, “Хайдах эмэ гынан тии биммит, ордук ылбыт киби”, диэн санаалаахтар да бааллар этэ. “Уопсай улэ”, “сопхуос баайа-дуола” диэн тыллар умнуллубуттара. Бэл “кытарар кыбыл” хомуньуустар партияларыттан аккаастанан: “Олус да сыыстара сылдьыбыт эбиппит. Аны барыта кен-ул, улэлээ да бай-тай!” дэбэр саналара, боростуой дьон кулгаабар суергутук ибиллибитэ. Кун бэбэбээ урдук тырыбыынаттан: “Партия ыйбыта! Коммунист партия Улуу сирдьиппит! Партия эттэ да туолуохтаах!..” диир

салайааччылар угустэрэ, Дьокуускайга киирэн хайа эрэ тэрилтэбэ хамнастаах улэбит буолуталаабыттара. Сорохтор “брокер”, “коммерсант” аатыраннар куораттан табаар абалан атыылыыр угэстэммиттэрэ.

    * * *

    Онтон Арамаан Ньукулаайабыс курдук сэрии, сут-кураан кыбарбаныгар тулаайах буолан уерэхтэн маппыт дьон тэлгэбэлэриттэн тэйэр, ыырдарыттан ыраатар кыахтара суоба. Кини эдэр эрдэбиттэн комсомол бебе, актыбыыс бэрдэ этэ. Ол эрээри бэйэтэ олоххо керуулээх, санаатын ибигэр тута сылдьыбат майгылаах эдэр киби, оччотообУ салайааччылары кытта тыл тылга киирсибэккэ, хас мунньах аайы кириитикэлэбэр буолан “чээ Обо” буолбатаба, партияба киирбэтэбэ. Ити эрээри, салалта кинини, улэбит бэрдин, инники куеннэ тутан ханна улэ ыарахан учаастагар ыытара. Ол курдук Арамаан Миэбинньикэп киин бебуелэктэн

    икки кестен ордук тэйиччи сытар Дулбалаах учаас­ тагар субай суебуну керееччулэри салайан хас да кыстыгы быбаарбыт кэмнэрэ эмиэ баара. Кини бу субай суебуну керер звенотугар, угэс курдук, бебуелэккэ арыгылаан баппат, улэттэн куотунар, борогууллуур уксулэрэ сулумах уолаттары булан биэрэллэрэ. Дулбалаахха улэлэрэ барыта илии уонна келе улэтэ этэ. Оту тыраахтарынан бе­ буелэккэ баар ыанньыкка эрэ тиэйэллэрэ. Онон субай суебуну керееччулэр отторун чугастаабы алаастартан уонна урэхтэн обубунан тиэнэллэрэ. Арамаан Ньукулаайабыс уолаттарыгар улэни са таан аттаран туруорар буолан “эн-мин” дэбии, сэлээннэбии суоба. Пиэрмэбэ Арамааны кытта саастыы, оболоох-уруулаах киби Устуун Соппуруо нап эрэ баара. Устуун арыгы испэтэбинэ киби тутуспат, тургэн-тарбан туттуулаах, барыны бары кыайар улэбит бэрдэ киби. Манна урэх бабыгар киниэхэ ким абалан арыгы ибэрдиэй, онон бары ларыгар аралдьыйаллара диэн улэ эрэ этэ. Биир келунэр аттаахтарынан Арамаан Ньукулаайабыс ыйга иккитэ киирэн бебуелэктэн ейуе астарын табаарара, онно уолаттарыгар хамнастарын суотугар хайаан да арыгы кэбиилэнэрэ. Ол арыгылара диэн уксугэр убааттаах кыбыл арыгыттан мендулуенэй биэдэрэбэ кутуллубут “ас” буолара. Кыбьи-г1-гы бы тархан тымныыга икки кестен ордук сиргэ айан наан кэлбит кыбыл арыгы кырыара тонмутун обох урдугэр ууран ириэрэ охсон, дьиэлэриттэн кэлбит мааны ейуелэриттэн ол кун уопсай абаан бэйэтэ кыра быраабынньык буолара. Арамаан Ньуку­ лаайабыс арыгыны эккирэтэн испэтэр дабаны, маннык тугэннэргэ теттеру аспат этэ. Биир уксун онон дабаны уолаттарын кытта уопсай тылы булан улэбэ кебулуурэ, дьоно кини тылыттан тахсыбат, эппитин толорон ибэр буолаллара. Бебуелэккэ соробор

“Оболорбун, ойохпун абынным”, диэн Соппуруонап барара. Оччобуна хайаан да хонон баран, сарсынны кунугэр кур холуочук кэлэрэ. Итинник куннэр-дьыллар устан испиттэрэ. Арамаан Миэбинньикэп кэнники сылларга обото-уруута эл бээн, ыанньыксыттыыр кэргэнигэр Аанаба куус кеме буолаары дабаны, бэйэтэ тылланан ыанньык суебугэ улэлии киирбитэ. Оччолорго эр киби ыан ньыксыттыыра диэн биир эмэ баар буолара. Ара­ мааны салалта: “Сайынын бостууктуур буоллах хына”, диэн эбии улэ суктэрэн ыанньыксытынан ыыппыта. Кини Дулбалаахтан барбытын кэннэ субай суебу керееччулэр биир эрэ кыбын кыстаабыттара. Ол кыбын онно улэлии барбыт дьон кэлэн-баран, бебуелэккэ тиэстэн суебулэр абыыр-абаабат турар тубэлтэлэрэ элбэхтэ тахсыбыта. Саас уу-хаар

    тахсыыта хас да cyehy сытан баран кыайан тур бата^а. Сопхуос салалтатыгар улахан айдаан буолан, бэл партком Дул^алаахха хаста да кэлэн барбыта, cyehy айа^ар эбии уотурба анаппыта тиэллэн кэлбитэ. Кыбын устата ырыганнаабыт ты бабастартан биэс-алта cyehy чалбахха собуллубута. Олортон, уебээнни салалта ыйыытынан, бэтэри нээрдэр араас диагностары туруоран биир да суебугэ “ырыганнаан елбуттэр” диэн аакта онго Иуллубата^а. Суебулэр ханнык эрэ ыарыылаах уонна оччолорго сана уедуйэн эрэр теплица са быыта салапааны сиэбит буоланнар, ырыганнаабыт аатырбыттара. Онон субай суебуну керееччулэр биир да cyehy кенньунэн елбутугэр телебур диэннэ туспэтэхтэрэ. Бу эмиэ салалта кыбал^аттан тобу лан табаарбыт дьабала этэ. Биир эмэ суебуну телетер гына уураах табаардахтарына, аны кыбын субай суебуну ким керуе^эй? Итинтэн ыктаран уонна сопхуоска эбии от тиэйэр икки ДТ тыраахтар кэлэн субай суебуну аны Дул^алаахха ыыппакка бебуелэккэ кыстатар дьабалы ылбыттара. Ол инниттэн урукку быра^ыллыбыт ыанньык хотонун сэлбийбиттэрэ. Дьэ, “Судаарыстыба моонньо суон” диэн ейдебул итинник дьабалтан, итинник улэттэн хамнастан тахсарын улэни ере туппут дьон кере сырытталлар да хайыыр да кыахтара суо^а. Биир эмэ мунньахха Арамаан Миэбинньикэп курдук дьон санаран, айдааран кереллере да, сопхуос улэтин атын кыайыытыгар-хотуутугар бабыйтаран, кинилэр кириитикэлэрэ кумахха ууну куппут кэриэтэ буолара. Дьэ ол ибин Арамаан Ньукулаайабыс “Уларыта тутуу” са^аланарын кытта бэйэтэ бас-кес билэн улэлииргэ сананан, дьиэ кэргэнинэн бэдэрээтинэн улэлии барарга быбаарыммыта. Бастакы сылла рыттан тахсыылаахтык улэлээн, бары керуннэ былааны абара толорон, сопхуос атын отделение ларыгар холобур буолан Арамаан Миэбинньикэп кэргэнинээн уонна икки кыыбынаан Москуба^а

БСНХСБ-р баран кэлбиттэрэ. Саастарын тухары улэни ере туппут Арамааннаах Аана, чахчы да харыларын куубунэн улэлээн урулуйэн маннык чиэскэ-бочуокка тиксэн, Улуу Москубаны керер дьоллоннохторо. Оболоро да а^алаах ийэлэрин тылыттан тахсыбакка, тэнтгэ улэлэбэн убу-харчыны улэлээтэххэ эрэ угуерутук елеруеххэ себун ейдуул лэрэ. Дьэ, салгыы да маннык дьабанан, тэринэн улэлиир бабалаах сырыттахтарына сопхуостара ыбыллан, кинилэр бэдэрээтинэн улэлэрэ эмиэ тохтообута. Арамаан Миэбинньикэптээх бары кэ­ риэтэ сопхуос улэбиттэрэ буолан “паайдарыгар” отучча суебуну, алта сылгыны ылбыттара. Онон

    Арамаан Ньукулаайабыс салгыы хайдах-туох дьабалы ыларын толкуйдана сырыттабына, Дьо куускайтан эдэр эрдэбинээби табаарыба, билигин куоракка биир улахан тэрилтэбэ додо курдук дуо бунастаах Дьегуер Куонаанап тахсыбыта. Дьегуер Сэмэнэбис Куонаанап эмиэ сэрии кэмин обото. Абата Аба дойду кемускэлигэр бастакы хомуурга аармыйаба ыкырыллыбыта уонна 1942 сыллаахха Москуба анныгар кыырыктаах кыргы быыга охтубута. Ийэтэ Балбаара эрэйдээх теруку ыарытыган, абаах дьахтар улэлиир кыаба суох буолан, нуорма бурдук ылбакка хоргуйан кэриэтэ елбутэ. Тулаайах хаалбыт Дьегуеру уонна балтын Настааны обо-дьиэтигэр ылбыттара. “Кубабан да учугэйдээх”, диэбиккэ дылы, оболор детдомнга иитиллэн, оскуоланы бутэрэн, салгыы уерэнэн Дьегуер Сэмэнэбис суут улэбитэ, Настаа кыыс суот-учуот хотуна буолбуттара. Куораттан тахсыбыт хонобо, Арамаан Миэбин ньикэби, кини етер-наар абаабатах ханньаах ары гытынан кундулээбитэ. Кыырыктыйбыт баттахтаах “уолаттар” атах тэпсэн олорон, уруккуну-хойуккуну санабан ерге диэри сэлэбэн набылыччы абаа быттара. Дьегуер Сэмэнэбис уерэхтээх киби субэтэ амата да элбэбэ. Дьэ, Арамаан, эн саараннаама! Аны урукку былаас эргийбэт гына барда быбыылаах… Бибигини тебе да Сэбиэскэй былаас иитэн атахпытыгар туруорбутун иннигэр, баар кырдьыгы сирэйинэн этэргэ тиийиллэр… Бу ырыынак кэмигэр бэйэ иннин керунэр, улэлиир киби кыабырар кэмэ кэллэ. Бибиги ийэлэрбит, абаларбыт холкуоска буор босхо улэлээн, угустэр уйэлэрэ кылгаабыта… Эбиги да баны Аанабынаан бачча элбэх обону-урууну тере тен, сааскыт тухары холкуос, сопхуос келуур Обуба буолан баран тебе кыабырдыгыт?.. Суох буолбат дуо? Суох!.. Эбиги улэбит дьоннуг, оболор гут бары дойдуларыгар бааллар. Ити ылбыт паайгытын ыспакка-тохпокко эрэ баабынай хабаа йыстыбата тэринин. Арендаба улэлииргитигэр ыл­ быт сиргитин-уоккутун барытын бэйэбитигэр онот торун. Дьыала-куолу еттугэр мин балтыбынаан Настаалыын кемелебуехпут… Оо, Дьегуер Сэмэнэбис, дьэ, муна-тэнэ сы рыттахпына, уелээннээбим тахсан субэ-ама буол буккар махтал!.. абаан-сиэн чэпчээбит Арамаан уерэн эгди буолан олорон хоноботугар махтанна, уруумкэлээх арыгыларын охсубуннардылар. Тугу убата-кэнэтэ барыахпытый? Сарсын хонтуораба бараммыт тубааннаах кумаабылары ылан, оройуонгна киирэн дьыаланы-куолуну онгот торбутунан барыахха…

    Оннук-оннук… Биир маннык баар, бэйэн билэ^ин, бибиги балтыбынаан Настаалыын тебе да тулаайах хаалан детдомна иитиллибиппит ибин, дойдубутун умну баппыт, тахса турар дьоммут. Мин дьонум етебер Дул^алаахха сайылык оносто сатыырбын, кыайан ситэрэ иликпин кере сылдьабын. Арамаан Ньу кулаайабыс, онон этиилээхпин, уелээннэбим себу лэбэр инигин?.. Бибиги Настаалыын эбигиттэн биирдии борооскуну, биирдии убабаны атыылабан ылабыт уонна эбиги баабынай хабаайыстыбабы тыгар киирэн чилиэн буолабыт. Очного эбии ходуба уонна мэччирэн сир ылабын. Олохтоох салалта набаа утарсыа суо^а, ханныгын да ибин маннаабы

    оттуур сир ылар буоланнар себулэстилэр. Дулбалаахха барыыга сайынны еттугэр урэх сир буолан суола эрэйдээх собус. Арамаан уолат тарынаан икки сиргэ, урут сопхуос сабана кыайан онобуллубатах, муосталары туттулар. Онон ты раахтарынан бабас эрэйэ суох сылдьар буол лулар. Сайылык куулатыгар кулук тобойго Дьегуер Сэмэнэбис уонча сыллаабыта тутта сатаабыт ба лабанын ер гынан ситэрбэтилэр, бэрт тургэнник ус уут куруенэн бутэйдээтилэр. Урдугэр кирпииччэ уктээннэр кэнэс балабант-га билиитэ уонна аан уна чанчыгар кемулуек обохтору онортоотулар. Арамаан Миэбинньикэп обох оноруутун чаабыгар дьону кердеспетех киби. Сана кирпииччэнэн бэр-

    дьон буоллахпыт дии… Базабытын манна тэринэн баран, сайылык сири Дулбалаахха оностуохха, эн да эдэр-сэнэх сылдьан улэлээбит-хамсаабыт сирин, бибиги сайылыкпыт. Онуоха-маныаха диэри мин оносто сатыыр балабаммын ситэрэн, онно олорон эрин. Онтон дьиэ-уот туттан барыаххыт буоллаба… Арамааннаах Аана Миэбинньикэптэр Дьегуер Сэмэнэбис этиитигэр себулэбэн, “Быйан” диэн баабынай хабаайыстыбаны тэриннилэр. Бэдэрээккэ улэлии сылдьыбыт хотоннорун бэйэлэригэр ыллы лар. Кырдьыга уопсай суебуну уллэстэн барбыт буоланнар хотону былдьабар-тарыбар да киби суобун кэриэтэ. Дьегуер Сэмэнэбис уерэхтээх уерэхтээх курдук, сана сокуоннары билэрэ, дьыа ланы-куолуну онорсоро тургэнэ, улаханнык абы раата. Баабынай хабаайыстыба устаабын ылына охсон, сирдэрин-уоттарын саналыы анаттылар. Арамаан Ньукулаайабыс тебе да харыбыйдар, абыйах сыллаабыта куруелээбит Арыылаабын алаабын нэбилиэк дьабалтатыгар теттеру биэрдэ. Биир уксун: “Бебуелэк анныгар баар алаабы сугун туруоруохтара суоба, син биир аанын аба туруохтара”, диэн уонна Дулбалаах эргин сана

    тээхэй обохтору тутта. Уоппускатын ылан тахсы быт Дьегуер Сэмэнэбис Куонаанап дьонун етебе сергутуллэн эрэриттэн санаата кенньуерэн, тугу сатыырынан илин-кэлин тусубэн кемелесте. Куо­ наанап балабанын ситэрэн-хоторон бутэрэн баран, кини убаайбатын илин еттугэр: “Уолаттар сайын быстах олороллоругар", диэн, сана титиик онобуутуттан ордубут хаптабынтан обургу хоспох онордулар, убаайбаларын эмиэ ус уут бутэйинэн эргиттилэр. Итини табынан: “Аны кубун от улэтин кэнниттэн оноруохпут, маба куура-хата турдун”, диэн балабан маба киллэрэн бэлэмнээтилэр. Бары дабаны сана хабаайыстыбаны бэйэлэрэ бас билинэн тэринэр буолан, сургэлэрэ кетебуллэн куну-тууну аахсыбакка улэлээтилэр. Ордук эдэр дьон туран-олорон, сэлээннэспэккэ улэлииллэрин керен Дьегуер Сэмэнэбис уолаттары сотору-сотору хайбаата. Бэс ыйын санатыгар Миэбинньикэптэр сайы лыктарыгар кебен табыстылар. Уобук тыраахтар прицебигэр топору мал тиэнэн, дьонун ол мал быыбыгар олордон, Дулбалаах диэки курэн буору бурбатан айанныы турда. Оссе биирдэ-иккитэ кырынан ньирэйдэри тиэйэн табаарыахтаах. Ара-

    маан улахан ына^ын сиэтэн, аччыгый уол Бааска ат минэлэнэн улахан суебулэрин барытын уурэн табаардылар. Суебулэр барахсаттар куеххэ уктэ нэн, сайылыкка тахсан ибэллэрин билбит курдук, соччо уурдэриитэ суох урэх устун ыбыллыбакка кудуххайдык айаннаатылар. Сайылык! Оо, сайылык барахсан! Кырдьыга даманы саха кибитигэр сайылыкка тахсыы еруу уеруу-кетуу, манна барыта нуурал-наскыл, холку. Сыбыыга харах ыларын тухары сайынны сибэкки apaaha дьэрэкээн еннеех кебуер буолан тэлгэммит. Сеп буола-буола ол кэрэ кебуер быыбыттан, куех халлаан кунду куемэйдээхтэрэ, куерэгэй чыы чаахтар, олбу-солбу куерэйэн тахсан чараас кынат тарынан салгынна биир сиргэ битийэн ыллаан дьурулаталлар. Кинилэртэн хаалсыбатарбыт диэ биттии кэбэ кыыллар кэрии тыаларга кэрээбэккэ кэбийэллэр. “Ээ, эбиги кэллигит дуо? Эбигини ер да кууттум, мин дьиэм-уотум еруу манна баар!” диэбиттии сылгы чыычаа^а чырыптаан, тырып ирип кетен тиэргэнтэн арахсыбат. Киэбээнни нууралга Дул^алаах куулатыттан хас да сиртэн тыргыллар туптэ буруота сайылык сы быытыгар хамсаабакка кэриэтэ ыйанан турда. Сана титиик табыгар сайылык муеттээх отун истэрэ ыларынан мэтийбит суебулэр, бырдах уентэн быы баналлара туптэ эрэ буоларын билэн, тобуорубан сытаннар, кэбинэ-кэбинэ “пус” гына тыыналлар. Арыылаах алаадьы дыргыл сыта, бутун сайылык сибэккитин сытын барытын бабыйан, ыраахха диэри тунуйда. Ор чункуйан турбут Дул^алаахха ыан ньыксыт ына^ы сайдыыра, ньирэй мэ^ирээбинэ, 050 хатан кулуутэ, бэл ыт моботойу тииккэ табааран моргуйар саната биир курус дьикти тойук буолан ибилиннэ. Саха кибитэ сайылыгар та^ыста!..

    * * *

    Саабым тухары орто субуех салайар улэбэ сылдьаммын тебебуттэн улаханнык имэриллибэ тэ^им. Бибиги кураайы оройуоммутугар холкуоска, сопхуоска даманы итэ^эс-быба^ас, улэ былаана туолбат тубэлтэтигэр ме^уллээччилэр-этиллээч чилэр бибиги буоларбыт. Ол эрээри былааны толордоххо хай^аныы, “уруй-айхал” эмиэ баара… Дьэ, былааспытын тургэнник уебээ-аллараа тут тулар, flOfjop… сопхуос киин отделениетын управ ляющайа Ондерей Сопуруонап эрдэ убуктан араабы саныы сытта. Партия ыйыыта, уураа^а сокуон курдук буолар этэ да, ус хонук ибигэр Сэбиэскэй былаабы суох онордулар. Ити Горбачев диэн кибини хомуньуустар

    бары: “Таннарыахсыт", диэн хомпуустаан тур дулар. Былаас эстэ илигинэ, утары санарар киби баара бэрт биллибэт этэ. Коммунист партий­ на киирбиппит, улэни ере туппуппут ама сыыба этэ дуо? Ондерей Тиитэбис хайдах эрэ, урукку олонуттан кэмсиниэх курдук санаан ибэн, сытан эрэ кехсун этиттэ. Ельцин диэн киби Сэбиэскэй былаабы ус хонук ибигэр суох окордо. Бары да буолуохтаах буолуохтаанын курдук ылынныбыт быбыылаах!.. Сопуруу буолбут быбыыны-майгыны тэлэбиисэр уйэтэ буолан дьиэбитигэр сытан эрэ керебут. Уонна хайыахпыт баарай?!. Ол бибиги мелуйуену кыайбат ахсааннаах Саха сирин дьоно-сэргэтэ айахпытын атар, айдаарар кыахпыт да суох курдук. Оо, энин араас ааттаах партиялар сахсараннабан турдулар эбээт… Ама да кенулун, “Демократия” дии-дии дайбаннаспыт иннигэр ити “Пиибэбиттэр партиялара” диэн дьэ сурдээх… Хор, урут биир да КК урдуку тойоно бибиэхэ атанын укпатана. Ити уелээннээхпит Ньукулаайап, икки омук ейе холбоспут кибитэ, чахчы да ей хаата буолан, Ельцини Саха сиригэр икки тегул а^алан, хотон ибигэр киллэрэн, бэл Анаабырга тордоххо сыры тыннаран, бибиги хотугу омуктар чахчы да ыарахан олохтоохпутун кердерде. Ол да ибин Ельцин Саха Ореспуубулукэтэ суверенитеты ылынарын ейее тене… Урукку тойотторбут уксулэрэ партияларыттан аккаастана обустулар. Арай бибиги кыра-хара дьон иитиллиибит, партияна унпуппут-суктубуппут кытаа нана бэрт буолан: “Хайдах манныгый?" диэн муна-тэнэ сылдьабыт. Сопхуос ыбылынна, уебэттэн дьабал оннук, баай-дуол уллэстиитэ ургэннэтэн тургэнник барда. Эдэр салайааччылар харбаа быннара сурдээх, сорох сорохтор кинилэр эрэ улэлээбит курдук туттуох-хаптыах курдуктар… Паайы бибигини кытта тэннэ уллэстээри сор бене. Сыынтайдар!.. ©ндерей кееннье сылдьар санаата эмиэ куедьуйэн кэллэ. Мин да баабынай хабаайыстыба буоллахпына хайда^ый? ити санаалара уутун уйгуурдан кэ бистилэр. Дьиэлээх киби туран, остуолга кырыык кана турар ыраас ууттан чааскыга кутан ибэн киллиргэттэ уонна табырдьа тахсан, куулэтигэр олорон эрэн табахтаата. О^олорум, Катялаах Алексей сопхуоска улэлээбэтэх дьоннор. Кэргэним Клавдия Петровна обо саадын сэбиэдиссэйэ, паайдаах киби бэйэм эрэ. Ити ус-туерт суебуну, икки сылгыны ылан соботобун баабынай хабаайыстыба буолбаппын. Кимнээби кытыарыахха?.. ©ндерей Тиитэбис хабыс да тегулун дьоннорун наардаан суруйбут

    кумааҕытын ылан карде, кимнээби эрэ сотто, атыттары суруйда. Батыйалаахха Буетур Даньыылабыс обонньор, сир быта киби, тыраахтар ылан барда ээ… Баабынайга киирэргэ себулэбиэ эбитэ дуу? Ку туетэ дууба, улаханнык улэлээн абыраабат киби буолуо?!. Чэ, кини сирэ наада, чилиэн оностон баран, сирин ыллахха кэлин уурэн да кэбибиллиэ… Ондерей Тиитэбис, испиибэгин алын еттугэр Дьураахап аатын суруйда. Кирилэ Охсуонап эмиэ со^отох, тырахтарыыс бэрдэ. Хаартыбыта туох буолуой, улэлээтэ^инэ, иллэн онорботоххо ол дьаллыгын да тохтотор ини. Кирилэн эмиэ толору паайдаах. Бээ-бээ, Мэхээлэ Торопуунап, Куоста Тиитэп уолаттар эмиэ толору паайдаахтар, бэйэлэрэ эрэ. Бу дьону сы быарыахха, улэбит уолаттар… Дьэ, Буетур Да­ ньыылабыс себулэстэ^инэ Батыйалаа^ынан уон­ на манан икки сиринэн базаланан син бэрт буолуо эбит. Бэйи эрэ, бары суебу эрэ уллэстэр айдаан наах сылдьаллар, баабына тубунан улаханнык ким да толкуйдуу илик эбит. Оруу маннык ей сыллар буолуохтара суоба, суебу абылыгын баа­ бына эрэ быбаарар сыллара да кэллэбинэ кенулэ… Буетур обонньорунан сирэйдэнэн учугэй баабына сири ылыахха буоллаба дии, хайа уонна техни калара?!. ©ндерей Тиитэбис септеех быбаары ныыны ылбытыттан, бэйэтиттэн бэйэтэ астынан, бугун Батыйалаахха бара сылдьарга сананна. Итинник быбаарынан остуолуттан туран табырдьа тахсан эрдэбинэ сурунаал остуолугар турар телепуенэ тырылыы тустэ. Алуо… Истэбин.. Аа, дорообо, Мирон Михайлович!.. Ээ, туох сонун кэлиэй?.. Этэнтгэбит… Эбиги?.. Ээ, оннук!.. Ондерей Тиитэбис дьыбаа ныгар тиэрэ тубэн, оностон, кэпсэтэрдии тэриннэ. Мирон Михайлович, били кэпсэтиибитин туох диэтин? Ээ, сеп-сеп… Оччобуна чилиэнинэн киирэбин?.. Бэрт эбит, мин да манна биирдиилээн дьону булуох курдукпун. Ээ, себулэбиэхтэрэ, ханна барыахтарай?.. Эн, дьэ, кытааат, ссуданы быбаарса обус. Бэлэм харчыны, техниканы ыла охсуохха… Ээ, манна ону эккирэтибэр ейдеех киби суох… Ээх, Дьегуер Сэмэнэбис тахсан Арамаан Миэбин ньикэптиин “Быйан” диэн баабынай хабаайыстыба тэриннилэр. Куоракка киирбит сурахтааба, чэ юрист да буоллун!.. Улууспут ибигэр кэлэр ссуданы эйигинэ суох быбаарбаттар ини?.. Оннук-оннук, саатар

    былааскын бутэбиккэр тубанан хаал!.. Мин бугун Батыйалаахха тиийэн Кэрэмээбэп обонньору тулланнатыам… Балачча ссуда харчыны ибиттэбинэ ханна барыабай? Себулэбиэбэ… Ээ, уола куоракка киирбитэ, кутуетунээн иккиэлэр эрэ. Кыыба паай ылбыта эбитэ дуу? Чуолкай билбэтим ээ, бугун ыйыталабыам. Барыта уонча киби буолабыт… Онтон биир тыраахтары бабас ылар инибит. Сеп-сеп!.. Чэ, керсуеххэ диэри!.. Ондерей Тиитэбис телепуену нэн кэпсэтэн бутэн диваныттан туебуллэн турда. «Ити Мирон Михайлович бибиги баабынай хабаайыстыбабытыгар киирэн улэлээбэт-хамсаа бат киби… Ол да буоллар баабынай хабаайыс­ тыба чилиэнэ буолара бибиэхэ барыстаах. Тойон, улуубунан, куоратынан билсиилээх улахан киби, булара-талара кэмнээх буолуо дуо?.. Билигин ити бырыбыана суох кредити ыллабына, тута сана тыраахтар ылыллыа. Тыраахтары бэйэ аатыгар суруттаран баран, кэлин ыбылыннахха да, бэйэбэ хаалыаба…» Ондерей Соппуруонап кэргэнигэр Клавдия Пет ровнаба: “Батыйалаахха, Буетур обонньордооххо бардым. Бабар балыктаан, хонон кэлиэбим, бугун куутумэ”, диэн булка кэтэр танабын таннан, тахсан матасыыкылын собуоттаата. Сопуруонап баран ибэн мабабыынна таарыйан Буетур обонньордооххо, обонньор сиэннэригэр тии йэ ас араабын ылан уруксээгэр хаалаата. Кылы гырыыр тыастаах ибиттэрин, дьиэтиттэн абалбыт хабыатынан хос-хос суулаата уонна балачча ул лэйбит уруксээгин сугэн, матасыыкылын Батыйа лаахтыыр суол диэки салайда. Бу, Кирьяна Кирилловнаны, биир да уол ойох ылбата ээ!.. Ити бэйэлээби таба кербет, дьон да бебелер… Ээ, сатаналар, мабабыынна бытыылканы эрэ кере киирэр буоллахтара. Били, учуутал уол сыстыах курдук буолан испитэ да, тобо эрэ тап сыбатылар. Хата, уолум Алексей манна баара буоллар, кийиит оностуом этэ… Һэ, һэ… Ол киһи дьахтары була сылдьар киби буолуо ээ! Сатана, эмиэ саабыраары гынна, хабан кэргэннэнэр?.. Хата кыыбым Катя, акаарытыгар, уерэнэ сылдьан да буоллар, кэргэннэнэн икки сиэни бэлэхтээтэ. Ула ханын бэйэбит оболооммут, куммут киниттэн тах сар!.. Ондерей Соппуруонап сиэнин санаан ис ибиттэн манньыйан, матасыыкылын гааһын эбэн биэрдэ. Сотору үрэх тоҕойуттан Батыйалаах бөһүөлэгин бастакы дьиэлэрэ көһүннүлэр.

Чолбон 2011 с.