Содержание

• 1 чааһа
• 2 чааһа
• 3 чааһа
• 4 чааһа
• 5 чааһа
• 6 чааһа
• 7 чааһа
• 8 чааһа
• 9 чааһа

1 чааһа

    Дэриэбинэ үрдүнэн чаҕыл сырдык күһүҥҥү күн тэмтэйэ тахсан - түүҥҥү сииги, туманы сылаас сыралҕанынан дьайҕардан, чэп-чэмэлкэй, күп-күөх халлааҥҥа сарпа сарадах сытыы сардаҥаларынан чаҕылыйа оонньообута. Онно-манна эрдэһит бөтүүктэр омуннаахтык хахаарыспыттара өссө да аҕырымныы илигэ. Түүнү быһа хордоҕой саалыгар кэбинэ сыппыт ынахтар, күн үөһэ күөрэйээтин, ыанньыйбыт синньилэрин дьалкытан, аа дьуо алтахтааннар, кырдал үөһэ хотонноругар хотоспуттара…
    Будильник тыаһаан тыҥкынаабытыгар кылбаа маҥан нарын тарбахтар кунуопканы сэрэнэн лыс гына баттаабыттарыгар, чаһы көрсүөтүк ах барда.
    Анастасия Сергеевна уһуктан чаһыны көрө сыппыта. Сибилигин тыаһыа диэн биллэр да, бэрт кыраттан саҕалаан сэмээр кэҥиир, сэмэй тыастаах аныгы электроннай чаһы буолан хаһан да араарбат. Дьиҥэ, Настя будильникка улаханнык наадыйбат эрээри, «сэрэххэ» диэн мэлдьи холбуу сылдьар үгэстээх.
    Бүгүн өрөбүл күн. Анастасия Сергеевна ханна да ыксаабат. Урут өрөбүлүгэр хойукка диэри уутун хана утуйар бэйэтэ, аҕыйах сылтан бэттэх ол аны уурайан, сарсыарда эрдэ уһуктар, арааһы санаан өр сытар. «Бэлиэр сааһыран эрэбин дуу?» диэн иһигэр эгэлгэ санаалар киирэллэр. Күн-дьыл, кэм-кэрдии - күнүгэр уһаабыт курдугун иһин, кэлин санаатахха, олох уостубат будулҕанын кэтэҕэр түргэнник да элэҥнээн ааһаллар эбит… Үрдүк үөрэҕи бүтэрэн, саха тылын, литэрэтиирэтин учууталынан дойдутугар үлэлии кэлбитэ туома бэҕэһээҥҥи курдук. Хайыы сахха уонтан тахса сыл ааһа охсубут, дьэ буоллаҕа, сыл-хонук диэн итини этэн эрдэхтэрэ…
    Анастасия Сергеевна ийэлээх аҕатын кытта олорор. Аҕата Сэргэй Өлөксүөйэбис сааһын тухары сопхуоска суотчуттаабыт киһи, билигин биэнсийэлээх оҕонньор. Ынах сүөһүлэрин эһиэхтэриттэн наар сылгы сүөһү ииттэн, онтун көрүнэн-истинэн: сайынын оттонон, кыһынын иитийэхтээн, аны сиргэ сытан бултанан, туһугар эмиэ күн солото суох киһи. Ийэлэрэ Мария Александровна, оҕо уһуйааныгар өр кэмҥэ иитээччинэн үлэлээн баран, биэнсийэҕэ тахсаат да, кэргэнин курдук тэрилтэ үлэтиттэн уурайбыта ыраатта: билигин дьиэ-уот, тыа ыалын сиэринэн тэлгэһэ иһинээҕи хаһаайыстыба көрүүтэ-истиитэ, аны сиэннэрин үөрэхтэригэр, үлэлэригэр биир төһүү киһи - үлэ, түбүк хаһан бүтэн биэрбитэ баарай. Олох диэн тохтоло суох түбүктэн турар, дьоллоох киһи мэлдьи түбүгүрэ сылдьар дииллэрэ кырдьык.
    Настялаах кытта төрөөбүттэр үһүөлэр: убайа Бүөтүр - Настяттан аҕыс сыл аҕа, кэргэннээх, үс оҕолоох, туспа дьиэлээх-уоттаах, сүөһүлээх-астаах ыал. Бүөтүр урут тутууга барарааптаабыта. Кэлин тыа сиригэр тутуу соччо-бачча ыытыллыбат

буолан, ыһыллыы-тоҕуллуу тахсыаҕыттан, тэрилтэ үлэтиттэн тохтоон, баһа ханна батарынан харчылаах үлэҕэ бара-кэлэ сылдьан баран, билигин нэһилиэк хомунаалынай хаһаайыстыбатын начаалынньыга. Бүөтүр аармыйаҕа сулууспалаан кэлээт да, дойдутугар тутуу биригээдэтигэр хас да сыл үлэлээбитэ, онтон Хабаровскайдааҕы политехинститутка туттарсан киирэн, үөрэҕин бүтэрэн, тутуу инженерин идэтин ылбыта. Идэтинэн куоракка эрэ үлэ оннута баара, ону тыа сиригэр төрөөбүт-үөскээбит, булт диэн баран муннукка ытаабыт киһи дэлэҕэ да киин сиргэ олохсуйан бэрт, тулуйан-тэһийэн үөрэҕин бүтэрбитигэр махтал.
    Ыал кыра оҕото Алена - ХИБУ устудьуона. Сайын дойдутугар кэлэн сайылаан баран, барбыта аҕыйах хонно; филология факультетыгар нуучча тылын учуутала идэҕэ бэһис кууруска үөрэнэр. Эдьиийэ Настяттан уон түөрт сыл балыс. Үөрэҕэр кыахтаах буолан, университекка оскуоланы бүтэрээт да тута киирэн турар.
    Анастасия Сергеевна өссө да сыта түспүтэ, араас эгэлгэ санаалар бииртэн биир ситимнэһэн иһэллэрэ. «Киһи барахсан үйэтин тухары санаанан эрэ олох олорор ээ: санаа үөһэ санаа, бүтэн биэрбэт арай санаа… Кэбис, уһуктан баран уһуннук сытымыым…» - диэт, Настя суорҕанын хаһыйа тардаат, киэҥ-куоҥ, нэлэйбит-хотойбут оронуттан эрчимнээхтик ойон туран, сыгынньах атахтарыгар түү «помпуончуктаах» сымнаҕас таапычыкаларын анньынаат, муннукка таалбыт тирилийээс сиэркилэ иннигэр туран, түүн иһигэр төһө уларыйбыт эбиппиний диэбиттии, кырасыабай дьүһүнүн болҕойон көрүммүтэ. Сирэйин араастаан туттан мунньаҥнатан баран, нарын тарбахтарынан сэрэнэн иэдэһин имэриммэхтээбитэ, уостарын хамсаппахтаан ылбыта. Биилигэр намылыйбыт ыас хара суһуоҕун; үрдүк, көнө, дьулугурас уҥуоҕар ханан да ордук хос эт-сиин сыстыбатах эдэр, кэрэ таһаатын саҥа сэҥээрэ көрбүттүү, эмиэ да тоҕо эрэ сонньуйбуттуу кэрэхсии одуулаһан көрө түспүтэ, онтон аны ким эрэ көрөн турара буолуо диэбиттии, түннүк, аан диэки көрөн ылан баран, куруһуба хаймыылардаах ньылыбырас солко ночунуускатын устан устуул өйөнөрүгэр иилэ бырахпыта. Мохуруобай халаатын кэтэн баран, сурата кылбаҥнаабытынан, имигэс илиилэринэн оронун үөрүйэхтик хомуйа охсон кэбиспитэ.
    Астыыр дьиэҕэ тахсан сууммута, төттөрү кэлэн эмиэ сиэркилэтин иннигэр туран, уһун, хойуу суһуоҕун муос кырыбыайканан кичэйэн, саас-сааһынан арааран, намылыччы тарааммыта уонна кэтэҕэр, чөм эрийэ тутан, испиилкэ-сокуолканан туттарбыта. Ити сылдьан дьагдьайа быһыытыйбыта, бэҕэһээ былыттаах, сылаас курдугун иһин, гааһын оһоҕун төлөнүн аһара кыччаппыт быһыылааҕа. Бөлүүн халлаан халлан түүн күүскэ хаһыҥнаабыт,

дьиэ иһэ биллэ сөрүүдүйбүт.
    Настя чаһыны көрбүтэ бэлиэр аҕыс чаас буолан эрэрэ. «Уһуктаат, уйгуураат, сонно туруохха баара», - дии санаан аһарбыта. Ийэтэ убайын аах ынахтарын ыы баран суоҕа. Саҥаһа бэҕэһээ сарсыарда хаачарынан улуус киинигэр киирэн, сүөһү көрүүтэ-истиитэ барыта ийэлэригэр. Хомунаалынай хаһаайыстыба үлэһитэ Бүөтүр баччаҕа, кыстык тэрээһинин кэмигэр, букатын солото суох. Сүөһүлэрэ диэн - быйыл төрөөбүт бургунастарыныын үс ыанньыктаахтар, уоннааҕылара кыра сүөһүлэр.
    Ыаллар аҕалара биэнсийэҕэ тахсыаҕыттан наар сиргэ сытан бултанар буолан, Настя университекка үөрэнэр кэмигэр, биир үксүн ийэлэрин да харыстаан, Бүөтүр дьонун сүөһүлэрин бэйэтин саҥа туттубут хотонугар көһөрөн турар. Ол эрээри Маарыйа, төһө да бэйэбит сылдьыахпыт диэбиттэрин үрдүнэн, син биир уолун аах хотонноруттан арахпат. «Түбүгэ суох хайдах олоруохпунуй!..» - диэн оҕолорун саба саҥаран кэбиһэр үгэстээх. Сүөһү көрөн аралдьыйарын, ынахтарын кытта бодьуустаһарын сүрдээҕин сөбүлүүр. Кыһын ахсынньы, тохсунньу тоһуттар күннэригэр, бытарҕан тымныыттан салланнар, бэл нэһилиэк эдэрчи дьахталлара сарсыарда хааман, сүүрэн эрчиллэллэрин тохтоппут кэмнэригэр, Маарыйа эмээхсин уолун хотонугар бара-кэлэ «скандинавскайдаан» элэгэлдьитэн иһэрин дэриэбинэ эрдэһиттэрэ хас сарсыарда аайы көрөллөрө.
    Настя ынах ыы үөрүйэх, бэҕэһээ: «Бэйэм сылдьыам. Ол миигин тугу да гыннарбакка, дьиэҕэ олордоору гынаҕыт дуо!..» - диэн үгэһинэн саба сапсыйан кэбиспитэ. Настя, оскуолаҕа сылдьан ынах ыан ийэтигэр мэлдьи көмөлөһөрө. Сайын аайы бары, убайын ааҕы кытары кыттыһан, бииргэ оттууллар. Аныгы кэм киһитэ диэтэххэ, Анастасия Сергеевна от үлэтигэр сылдьарын олус сөбүлүүр. Арай балта Алена саллар, итиитэ бэрдин ордук тулуйбат: «Оо, дьэ, саатар биир эмэ сайын оттообокко, дьон сиэринэн, киһилии сынньалаҥнык сайылаабыт киһи баар ини…» - диэн, күлүү-оонньуу кэриэтэ тыллаһан, аҕатыттан кынчарыллара. Аҕалара Сэргэй элбэх саҥата-иҥэтэ суох, олус сэмэй, холку майгылаах киһи.
    Ыаллар гаастарын хочуолунайа халыҥ, дьиппэ аанынан быысаһан дьиэҕэ сыста турара. Уот ааныттан куукуна гынаары, киэҥ-куоҥ гына былааннаан туттаннар, хата, табыгаһа сүрдээх. Анастасия Сергеевна гаас оһоҕун өрүгүлээтэрин барбах эрийэн, төлөнүн эбэн биэрбитэ.
    Куукунаҕа остуолга ийэтэ Настя анал чааскытыгар кыра ньуоска уган бэлэмнээн кэбиспитэ турара. Соркуой сылыппыта сойон эрэрэ. Ийэтэ куруук кыыһын кыра оҕо курдук бүөбэйдии, сүбэлии-амалыы сылдьар үгэстээх. Оннооҕор биирдэ ахсынньы аам-даам тымныыта түркүннээн түһэн турар кэмигэр

оскуолалара уорааннана тымныйбытыгар: «Оо, хаатыҥканан сылдьыбыт киһи баар ини, дэлэ сылаас буолуо этэ дуо, ээ, Натаа?..» - диэн күллэрэн турардаах. Настя, уп-улахан хантайбыт хаатыҥка кэтэн баран, дуоска иннигэр уруок ыыта турарын өйүгэр оҥорон көрдөҕүнэ, куруук сонньуйа саныыр. Ийэтэ барахсан оҕолуу көрдөҕүнэ, куруук сонньуйа саныыр. Ийэтэ барахсан оҕолуу судургу майгылааҕын иһин, ис-иһиттэн аһынан кэлэр.
    Анастасия Сергеевна итии, ойуу үүттээх барбыт чэйин сэмээр сыпсырыйан иһэ-иһэ, өйүгэр бүгүҥҥү күнүн түбүгүн сааһылаабыта.
    Бэҕэһээ оскуолаттан кэлэн баран, эбиэт кэннэ, бииргэ үлэлиир дьүөгэтэ Александра Петровналыын чугас эргин отоннуу тахса сылдьыбыттара. Отон отой ууланан хаалбыт этэ. Кэлин түүн аайы хаһыҥныыр. Шураны кытары аҕас-балыс кэриэтэ дьүөгэлиилэр. Александрдаах саҥа, киэҥ-куоҥ, толору хааччыллыылаах дьиэ туттаннар ыаллыы олороллор.
    Александра Петровна Настяттан биир эрэ сыл балыс. Настя быйыл отут биэһин туолан турар. Сулумах сылдьарыттан, сааһа эбиллэн истэҕин аайытын, тоҕо эрэ ис-иһиттэн туорхаһыйан кэлэр, ханнык эрэ биллибэт көһүүн күүс уйулҕатын, кутун-сүрүн хамсатан аймыыр. Дьүөгэтэ Шуралаах, үлэһэн ылбыт курдук, уоллаах кыыс оҕолоохтор. Александра - алын кылаас учуутала. Маҥнай учуулуссаны бүтэрэн баран, кэлин пединститутка кэтэхтэн үөрэммитэ. Кэргэнэ Дьулан гааска үлэлиир, силиэсэр.
    Алын кылаастар ууларыгар-хаардарыгар киирэн үөрэммиттэрэ иккис нэдиэлэтэ, орто сүһүөхтэр да оскуолаларыгар харбыаласпыттара хас да хонно. Арай улахан кылаас оҕолоро сарсыҥҥыттан дьэ үөрэниэхтээхтэр.
    Анастасия Сергеевна - онустарга кылаас салайааччыта, бэһистэн ыла илдьэ кэлбит оҕолоро. Быраактыкаҕа оскуола «алта уон алталаах» массыынатынан өрүстэн сарбынньах, сиимэлэс аҕалан олортулар; нэһилиэктэрин уулуссаларын, баарка ыраастааһыныгар сырыттылар. Баччатааҕы тыа барахсан ураты кэрэ. Хагдарыйбыт от-мас хабархай сытынан тунуйбут, сүүйэн ылбыт курдук күһүҥҥү чэбдик салгыҥҥа көрдөөх-нардаах оҕолору кытары күлэ-үөрэ сылдьан үлэлиир үчүгэйин эриэхсит! «Тыа сиригэр олорор, үлэлиир, сыл түөрт кэмин бары кэрэтин толору иҥэринэр - дьол…» - диэн Настя мэлдьи санаан аһарара.
    Анастасия Сергеевна, уон сыл үөрэммитин аахтахха, оскуола туома сүүрбэттэн тахса сыл иккис дьиэ оҥостон кэллэ. Хас күһүн аайы кылааһын оҕолорун кытта маҥнай түмсэн көрсүһүүлэрэ, үөрэх дьылын бастакы уруога олус да долгутуулаахтар. Уһуннук тэйэн баран, күһүн оскуола аанын аһан киирдэххэ, сайыны быһа иччитэх туран баран сууйуллубут, хомуллубут, кырааска сытынан тунуйбут мас оскуола

сыта киһи уйулҕатын кэпсэммэт кэрэ иэйиинэн толороро астык да буоллаҕа…
    Күүлэ аана тыаһаабытыгар Настя саныы олорбут санаатын ситимэ үрэл гынан хаалбыта… Ийэтэ икки илиитигэр толору уулаах солуур тутуурдардаах киирбитигэр сүүрэн кэлэн көмөлөспүтэ.
- Биир-биир киллэриэххин, ийээ…
- Хайа, эн турбутуҥ ырааппыт дуу?
- Ыраатан да диэн, чаһыы барбахтаспыт ди, - Настя, кырдьык да, ону-маны санаан, уһуннук олорбут, хата, тоҕус чаас буолара чугаһаабыт.
- Ычча, бу да кыыс, тоҥмоккун дуо? - халаатын быыһынан кыыһын кыытта маҥан сыгынньах тобуктара кылбаҥнаһалларын көрөн, аны кини сүбэһит буолбута. Куруук ити курдук бэйэ-бэйэлэрин харыстаһан, «сэмэлэһэн» тахсаллар.

    Настя солуурдаах ууларын дьоҕус куйаха уһаакка кутаттаан баран, хоһугар киирэн, халаатын устан: рейтуза, булууһа, устуул өйөнөрүгэр иилэ бырахпыт халлаан күөҕэ өҥнөөх бэйэтэ баайбыт кардиганын тимэхтэммэккэ эрэ кэппитэ. Куукунаҕа тахсыбыта, ийэтэ чэй куттан иһэ олороро.
- Халлааммыт тымныйан эрэр, эмиэ хаар хаһыҥ түспүт. Эн бүгүн баанньыккын оттоҕун дуу?
- Оттуом. Таҥас эҥин суунуом…

    Урут сүүрбэччэ сыллааҕыта, нэһилиэк улахан, уопсай баанньыга боруобат хатыһан бүтүннүү умайыаҕыттан ыал барыта да кэтэх баанньык туттан, билигин уопсай баанньык баара да буоллар, онно сылдьар киһи, арааһата, суох буолуо этэ. Аны аҕыйах сылтан бэттэх үтүктүспүт курдук дуус хабыыната ылан туруорунаннар, кэтэх да баанньык умнуллуох курдук. Ол эрээри уруккуттан үөрэнэн хаалбыттарынан, хас өрөбүл аайы баанньык оттунар үгэс билигин да тохтуу илик. Ордук эр дьон, аҥаардас паарданар да туһуттан, баанньыктарын хаалларыах быһыылара суох.

2 чааһа

    Күүлэлээх нэһилиэгэр гаас киирэн олохтоохтор олус абыраннылар. Урукку курдук оһоҕу манаан олорбоккун. Аны ордук суолталааҕа - тыа маһа кэрдиллибэтэ. Онто да суох чугас эргин үүммүт саһаан буолуох эттээх маһы лаппа кэрдэн тураллар.
    Ыаллар аҕалара, Сэргэй Өлөксүөйэбис - улахан уус киһи. Эһэлэрэ Хара Өлөксөй урут ырааҕынан, чугаһынан оскуола, кулууп тутуута буоллар эрэ, ыҥырыкка сылдьыбыт ааттаах болуотунньук. Уолаттар аҕаларын батаннар, утумнааннар бары да уһаналлар. Сэргэй Өлөксүөйэбис, гаас киириитин баттаһа, инилээх биитин Дьөгүөрдээх Дьаакыбы уолаттарыныын көмөлөһүннэрэн, Бүөтүрүнүүн - бары саба түһэннэр, түөрт утуйар хостоох, улахан хочуолунайдаах дьиэ туттан кэбиспитэ. Сылытар систиэмэтин - турбатын, батарыайатын - түөрэтин Бүөтүр тардан турар. Бүөтүр сыбаарсык идэтин уруккуттан баһылаабыт киһи. Аныгы ыал сиэринэн дьиэлэрэ толору хааччыллыылаах. Бэҕэһээ Дьөгүөр уола Сааба кэлэн, гаас оһоҕу

көрөн-истэн, ыраастаан барбыта. Сааба нэһилиэк гааһын ситимигэр силиэсэрдиир.
    Настя халтаҥ сон кэтэн таһырдьа тахсыбыта, халлаан кыратык тыалырбыт. Тиэргэҥҥэ турар тыал бэрэпиэлэ арҕаалата хотуттан үрэр тыалга биир кэм эргийэн кулахачыйара.
    Ити уһун атахтаах тыал кулахачыйарын былырыын сайын Бүөтүр уола Сэмэнчик оҥорон туруорбута. Убайа технология учуутала Уйбаан Ньукулаайабыһы үтүктэн бассыыбынньыкка эргийэр гына олордубута букатын туох да буолбакка турар. «Эһэлээх эбэм көрөөт да тыалларын хайысхатын билэллэригэр бэрт буолбат дуо!» - дии-дии, күн уотуттан саатан, ытыһын кырыытын сүүһүгэр даҕайан, көрөн-истэн кыҥнанныы турар сиэнин Маарыйа ыксары тардан оройуттан сыллаан ылбыта. Бэрэпиэл, кырдьыга да, улахан туһалаах оҥоһук эбит.
    Бүөтүрдээх үс оҕолоохтор: улаханнара - кыыстара Сайыына улуус киинигэр кэллиэскэ иккис кууруска үөрэнэр; иккис оҕолоро Сомсуон аармыйаҕа сулууспалыы сылдьар, Саҥа дьыл саҕана кэлиэхтээх. Урукку курдук буолбатах, суотабай сибээс баар буолан, субу-субу кэпсэтэ, билсэ тураллар. Кыралара Сэмэнчик тохсус кылаас үөрэнээччитэ. Бүөтүр кэргэнэ Натааһа оҕо уһуйааныгар иитээччи.
    Настя хайытыллыбыт бэлэм кыс мастан көтөҕөн аҕалан, аҕата бэлэмнээбит кууллаах куопчахааныттан ылан саҕаһалаан, баанньык оһоҕун оттон кэбиспитэ.
    Гаас киирэн, хас саас аайы саһаан кэрдиитэ тохтоон турар. Ыаллар биир-икки бырысыабы сайыҥҥы оһоххо, тэпилииссэҕэ, харааска, баанньыкка оттуналларыгар эрэ анаан кэрдинэллэр. Сэргэй Өлөксөөйөбүс оһох отторугар наар хаппыт туоһу күөдьүтүү гынар үгэстээх. Биэс-алта куул куопчахааны күһүн аайы бэлэмнээн кэбиһэр. Чыыппаан тыырар курдук буолуо дуо, олус судургу. Аны умайбыт туос сыта бэйэтэ ураты кэрэ…
    Настя ийэтин кытта сээкэйи, күннээҕини кэпсэтэ-кэпсэтэ, күөстэрин буһартара. Аҕалара ыаллара Өксүөнтүйү кытары сиргэ кустуу, балыктыы барбыта хас да хонно. Бүөтүр эмиэ өрөбүлүгэр аҕатын аахха баран турар.
    Сэргэй Өлөксүөйэбис суотчуттуур да эрдэҕинэ, кинини толору ааттаан ыҥырар аҕыйах буолара, наар Һуотчут Һэргиэй дииллэр. Бүөтүр аҕатын батан улахан саҥата-иҥэтэ суох, бүгүрү үлэһит киһи. Кыраттан кыыһыран тымтыбат киэҥ, холку көҕүстээх, сытыары-сымнаҕас майгылаах. Ол оннугар дьээбэрэн, киһи күлүөн курдук, тугу эмэни булан, олус мындырдык эппитэ, саҥарбыта эрэ баар буолар (бэйэтэ улаханнык күлбэт, сонньуйар эрэ). Ону дьон саныы-саныы күлэллэр, кэпсэл оҥостоллор.
    Алена үөрэххэ киириэҕиттэн Настялаах үһүөйэҕин олороллор. Маарыйа эмээхсин киирбит киһини чэй иһэрпэккэ эрэ таһаарбат ыллам-дьэллэм майгылаах, элбэх

саҥалаах-иҥэлээх, эйэҕэс-сайаҕас эмээхсин. Өлөксүөйэптэр дьиэ кэргэннэрэ бары да майгылара үтүөтүнэн, үлэһиттэринэн нэһилиэккэ улаханнык ытыктанар ыаллар.
    Эбиэт кэннэ Настя тиэргэнигэр аргыга ыйаан доруоска тэбии сырыттаҕына, соторутааҕыта хостообут оҕуруотун үүнээйилэрин сэбирдэхтэрин таачыкаҕа тиэйэн хомуйа сылдьыбыт дьүөгэтэ Александра көрө охсон, тилийэ тэлгэһэлэрин аанын арыйан, мэлдьи кыыс оҕо курдук буолар үгэһинэн, сүүрэн тыбыгырайан кэлбитэ.
- Настя, төһөҕө тахсаҕын?
- Билигин тахсыам.
- Дьулан баарын сарсыарда эрдэ сиргэ барбыта, өйүүн биирдэ кэлэр. Бэйэм эрэ суунаары баанньык оттуна сырыттахпыный. Оччоҕо мин билигин кэлиэм.
- Кэл-кэл… Оттон эн курдук киһи сарсыарда төлөпүөннүүргэр дуустанан бүттүм диэбэтэҕиҥ дуо?
- Ээ, ол дуус диэн. Баанньык диэн баанньык буоллаҕа. Уонна Настя, биир сонуннаахпын, онтубун кэпсиэҕим.
- Туох сонуннааххын?
- Бүччүмнээн эрэ кэпсэниллэр сонун…
- Ээ, чэ… - Настя аахайбатах киһилии уулусса нөҥүөнү одууласпыта.
- Наһаа үчүгэй сонун, хотуй… - Александра, дьээбэҕэ-хообоҕо дьэргэйэ тиллэр киһи, быһа ыртайыы.

    Настя тэбээбит доруоскатын күүлэҕэ тэлгээн баран, дьиэтигэр киирэн хоһуттан таҥаһын, сотторун кыбыммытынан тахсан истэҕинэ, Александра Петровна хайыы сахха кэлэн, сылдьа үөрүйэх киһи, баанньыкка дьылыс гына охсубута.
    Дьүөгэлиилэр ол-бу сээкэйи кэпсэтэ-кэпсэтэ наҕылыччы сууммуттара. Настя паарданар хоско киирэн, тимир оһох кытарбыт лииһигэр ууруллубут өрүс таастарын үөһэ хаста да төхтүрүйэн уу ыһан үрүҥ чааны өрүкүппүтэ. Александра сүрэҕим тулуйбат диэн паарданарын төрүкү сөбүлээбэт.
    Настя молдьуруонай тааска куттубут уутугар биилин ааһар ыас хара хойуу суһуоҕун сомпууннаан сууна туран:
- Паардаммат аатаҕын тоҕо баанньык дии-дии чолохоччуйаҕын, хотуй?
- Паары эрэ сөбүлээбэппин… Баанньыкка суунар бэйэтэ туспа туох эрэ уратылаах ээ.
- Дьэ, ол уратыта туохханый?
- Оттон…
- Оттон да?.. - Анастасия Сергеевна, кыра оҕоҕо дылы бүтүннүү мыыла күүгэнэ буолан баран мылайан олорор дьүөгэтин көрөн, күлэн ылбыта. Миннэрин билсибит дьүөгэлиилэр кэпсэтэр кэпсэтиилэрэ судургута, быһаччыта.

    Сайҕаммыт ыас хара баттаҕын ыган кыычыгырата турар, көбүс-көнө дьулугурас атахтаах, быакаҕар бииллээх, хаһан да эр киһи ытыһа таарыйбатах үрдүк, тэрэгэр эмиийдээх дьүөгэтин сыныйа көрөн олорон Александра Петровна:
- Настя… Настюшкаа… - дии-дии, бэтиэхэни этээри мүчүҥнээбитэ. - Настя-а…
- Тугуй?! - Настя өс саҕа буолбуттуу ыйыппыта.
- Настя хаһан бу айылаах кэрэ таһааҕын имэрийэ-томоруйар эр киһи көстөрүй, ээ? Отой холустаҕа дьүһүйүллүбүт уруһуй курдуккун ди…
- Хайдах

буоллум да?..
- Хаһан бу эҥкилэ суох кылбаа маҥан эккин-сииҥҥин эргитэ сылдьан имэрийэр эр киһи көстөрүй диибин…
- Эргитэ сылдьан буолбакка…
Александра Петровна саннын дьигиһитэн күлэн ылбыта:
- Хаһан эн ыйытаргын кэтэһэ сатаан кэбистим, тоҕо ыйыппаккын?
- Тугу?
- Оттон сонуннаахпын диэбитим буолбат дуо…
Настя кыҥначчы туттан туран, бомбуук сотторунан суһуоҕун сотто-сотто:
- Оччолоох сөҕүмэр сонуннаах буоллаххына, оттон кэпсээриий, истиэҕи.
- Баһылык быыбарыгар өссө биир хандьыдаат эбиллибит үһү. Сарсыарда Элеонора Васильевнаттан иһиттим, субу эрийэ сырыттылар диэтэ. Ээ, чэ, эн да иһиттиҥ ини?
- Суох, отой билбэппин…
- Сергей Егорович туруоруммут үһү.
- Ким?
- Сергей Егорович… Кэнээрэп…
- Кэнээрэп да?
- А-һаа… Эн Сэргэй Дьөгүөрэбиһиҥ…
- Он-ноок, миэнэ буолбакка… Солуута суох…
- Чэ-чэ… Сергей Егорович диэбиппэр, долгуйаҥҥын, мэктиэтигэр, сотторгун мүччү тута сыстыҥ буолбат дуо, көрбөт үһүбүн дуо, ҥыы?.. - Александра Петровна дьүөгэтин хаадьылаан, хараҕын кырыытынан көрө-көрө, биир кэм мичээрдээн эриэ-дэхси тиистэрэ кэчигирээбитэ.
Анастасия Сергеевна Сэргэй Дьөгүөрэбис нэһилиэк баһылыгын быыбарыгар туруоруммутун, кырдьыга да, соһуйа истибитэ. Дьүөгэтэ эппитинии, соһуччу сонунтан ис-иһиттэн эмискэ долгуйан ылбыта.
Алтынньы ыйга Күүлэлээх нэһилиэгин быыбара буолуохтааҕа. Эрдэ үс киһи туруорунан турар. Урукку баһылык Маппый Ньукулаайап, сааһырдым, доруобуйам да мөлтөөтө диэн, быыбарга салгыы кыттыбата элдэттэн биллэрэ. Солбуйааччыта Николай Григорьев диэн уол бастакынан туруоруммута, иккис хандьыдаат - урут Күүлэлээххэ лесниктыы сылдьан баран, улуус киинигэр ойуур хаһаайыстыбатын бырабылыанньатыгар үлэлии сылдьар Никииппэр Уйбаныап, ону кытары эмиэ бу дойдуттан ыаллыы нэһилиэккэ баран биэлсэрдии сылдьар Киристиинэ Кирииллинэ диэн дьахтар туруоруммута. Ити үс киһи кэннэ ким да баһылык буолар баҕата суоҕуттан солбуйааччы уол кыайара чуолкай дэһэ сырыттахтарына, соһуччу, сайабылыанньа ылар болдьохторо бүтэн эрдэҕинэ, Сэргэй Дьөгүөрэбис Кэнээрэп баһылыкка хандьыдаат буолбут сураҕа иһиллибитэ.
Анастасия Сергеевна Сэргэй Дьөгүөрэбиһи кытары оскуолаҕа биир кэм үөрэммиттэрэ. Настя тохсуска үөрэнэригэр Сэргэй уо биирис кылаас этэ. Өссө ахсыс кылааска тахсыаҕыттан киһи билбэтин курдук эмискэ ситэн-хотон, эбии тупсан хаалбыт Настяны Сэргэй ис-иһиттэн олус сөбүлээбитэ. Ол эрээри ураты болҕомтотун уурбутун биллэрэн билсиһэ сатаабатаҕа.
Кыыһы таптаабыт сорох уолаттар истиҥник сыһыанаһыахтарын оннугар ардыгар халы-мааргытык дьээбэлээн болҕомтолорун биллэрэ сатыыр үгэстээх буолаллар. Биилигэр диэри уһун

суһуохтаах, көбүс-көнө уҥуохтаах, ис киирбэх, оттомноох дьүһүннээх Настяны оскуола улахан кылааһын уолаттара бары кистээн сөбүлүүллэрэ. Ол эрээри атын кыргыттары курдук суһуоҕуттан тардан, холустук тутан-хабан дьээбэлиир уол суоҕа. Үөрэҕэр мэлдьи туйгун, лоп-бааччы тыллаах-өстөөх, олус кырасыабай кыыска чугаһыахтарын да толлоллоро. Хоп-сип сибигинэспит учуутал дьахталлар оччоттон кистии-саба: «Настя аһара кырасыабайа, өйө бэрт, уһуннук сулумах сылдьара буолуо…» - дэһэн кэпсэтэллэрэ. Чахчыта да, ол оччолорго «өтө көрбүттэрин» курдук, Анастасия Сергеевна отут биэһигэр диэри эр киһини кытары чугастык билсэн, истиҥ, иһирэх сыһыаны саҕан ыксаласпатах киһи. Бу баччааҥҥа диэри олорон кэлбит олоҕун устата, ордук устудьуоннуур сылларыгар, иннигэр-кэннигэр илэ-сала түспүт, уолуктарынан тыыммыт уол аймах элбэҕэ эрээри, кими да ойуччу тутан ордорон, уһулуччу чорботон билсибэтэҕэ.
Хайа кыыс, дьахтар ыал буолуон, оҕо төрөтүөн баҕарбата баарай?! Анастасия Сергеевна да кэргэннэниэн, ордук оҕолонуон олус баҕарара. Оскуолаҕа бииргэ үөрэммит кыргыттара үксүлэрэ эрдэ ыал буолан, билигин аны букатын эбээ, эһээ дэтэн эрэллэр. Күүлэлээх нэһилиэгэр аҥаардас Настя дьүһүнүн да көрөртөн дьоллонон сылдьар эр дьон элбэхтэрэ эрээри, Анастасия Сергеевна таһымыгар тэҥнэспэттэрин билинэннэр, билсиһэ сатыыр хорсун санаалаах суоҕа. Отуттарын ааспыт Күүлэлээх кырыллыбытынан кыргыттар ортотугар: «Оннооҕор Настя кэргэнэ суох, биһиги да сылдьа түстэхпитинэ тугуй…» - дэһэн, санааларын уоскутааччылар кытта бааллара…
Анастасия Сергеевна дьүһүннэринэн киһи сирбэт эрээри, чэгиэн, өлүөр бэйэлээх буолан баран, анал үөрэх диэҥҥэ үөрэммэтэх, тустаах үлэтэ-хамнаһа суох, эбиитин иһэр-аһыыр дьону кытары билсиэн, олоҕун холбуон букатын баҕарбата. Таптаабат киһигин кытта бииргэ олоруох кэриэтин сулумах сылдьыбыт ордук дии саныыра. Оҕолонор туһуттан эрэ эр киһини кытары сылдьыһыан, кини санаатыгар эмиэ төрүт сатамньыта суох курдуга. Оҕо хайаан да аҕалаах буолуохтаах, толору дьиэ кэргэҥҥэ иитиллиэхтээх диэн бэйэтэ эмиэ олоххо туспа, ураты көрүүлээҕэ…
Оттон сыл-хонук, кэм-кэрдии ааһарын туох да тохтоппот. Дьахтар дьоло, сиргэ кэлэн дьиэ-уот тэринэн, оҕо төрөтөн ууһуур-тэнийэр сааһа бэрт кылгаһа, кэмчитэ…
Дьүөгэтэ Александра «эн Сэргэй Дьөгүөрэбиһиҥ» диирэ эмиэ төрүөттээҕэ.

3 чааһа

 Сэргэй оскуоланы бүтэрээт, Дьокуускайга университетка туттарсан үөрэнэ киирбитэ. Тутуу инженерэ идэни ылар баҕалааҕа. Симиэстири түмүктүүр сиэссийэ өссө буола илигинэ, дойдутугар кэлэ сылдьан, Сэргэй оскуола саҥа дьыллааҕы бырааһынньыгар сылдьыбыта. Оччолорго билиҥҥи курдук бырааһынньык тоҕус чааһынан түмүктэммэтэ: кыра, орто кылаастар эрдэ тарҕаһаллара, оттон ахсыстартан үрдүкүлэр уон иккигэ диэри оонньууллара, үҥкүүлүүллэрэ. Устудьуон ыччаттар уон биир сылы быһа үөрэммит оскуолаларын олус ахтан кэлэллэрэ.
 Сэргэй өссө эрдэ тиийэн, доҕотторун кытары күө-дьаа кэпсэтэ-ипсэтэ, оскуола кэлэктиибин уопсай кэнсиэрин көрбүтэ. Кэнсиэри ыытар конферансье кыыс трио тахсан ыллыырын биллэрбитэ. Онуоха анал оҥоһуллубут үрдүк сыана кэтэҕиттэн быыс кэнниттэн үс кыыс сыанаҕа тахсыбыта. Быйыл саҥа кэлбит омук тылын учуутала кыыһы кытары онус кылаас кыргыттара - Настя Алексеева уонна кини дьүөгэтэ Фатима Григорьева этилэр. Кыс хаар ортото, ахсынньы аам-даам түптэлэс тымныытын үгэнигэр сир симэҕэ ойуулаах, тобуктарын үрдүнэн уһуннаах чараас былааччыйалаах, үрдүк хобулук үрдүгэр үөрүйэхтик дугунан тахсан кэлбит сото сыгынньах кыргыттар олус да кырасыабайдара... Сэргэй Настя бу сааскытынааҕар өссө ордук ситэн-хотон, тупсан хаалбытын көрөн, туома тыынарын да сэдэхситэн, биир кэм кинини эрэ тобулу одуулаан олорбута. Настя кыра кылааска ыллыаҕыттан ыллыыр, кэнсиэргэ мэлдьи кыттар буолан, сыанаҕа дьон иннигэр тахса үөрүйэҕэ. Уһун хара суһуоҕун мөлбөччү өрүнэн баран кэтэҕэр туттаран кэбиспитэ - кылбаа маҥан нарын моонньо эбии уһаабыкка дылыта. Ырыа матыыбыгар сөп түбэһиннэрэн, төбөтүн ис киирбэхтик хамсатан, нарын тарбахтарынан имиллэҥнэтэн, биир кэм сырдык мичээр саҕыллан ыллыы турар кыыс хайа да уол, эр киһи болҕомтотун тардыах айылааҕа... Настя ыллыы туран, дьон быыһыгар олорор Сэргэйи таба көрөн, күлүөхчэ туттан ылбытыттан уол өссө эбии долгуйбута...
 Кэнсиэр кэннэ кылаастарынан тарҕаһан аһылык, аттракцион кэмигэр Сэргэйдээх Настя көрүдүөргэ соһуччу көрсө түһэн дорооболоспуттара, аҕыйах тылынан симиктик кэпсэппиттэрэ. Кыргыттар кэнсиэргэ кэппит былааччыйаларын уларыттыбакка, үргүлдьү үҥкүүгэ сылдьыбыттара. Улахан кылаас оҕолорун, хайа да оскуолаҕа курдук, ордук дискэтиэкэ умсугутара. Аны ол саҕана көннөрү үҥкүү буолбакка, уол-кыыс буолан намыын, бытаан үҥкүүнү  үҥкүүлүүр муода кэлэн турара. Күннээҕи үөрэх кэмигэр төһө да сөбүлэстэллэр, тарбахтарын төбөтүнэн да алҕас таарыйыстахтарына, сүрэхтэрэ битигирии тэбэр, туҥуй таптал диэн тугун саҥа билэн эрэр оҕолор дискэтиэкэ кэмигэр бэйэ-бэйэлэрин кимнээҕэр чобуотук ыҥырсан, кыыс-уол буолан холбоһон үҥкүүлүүллэрэ.
 Сэргэй сорохторо эмиэ бэйэтин курдук сиэссийэлэрин иннинэ кэлэ сылдьар доҕотторунуун араас көрдөөх күрэстэргэ кыттыбыттара. Дискэтиэкэ кэмигэр «үһүс ордук» оонньууга хаста да Настяны кытары сиэттиһэн уһуннук хаамсыбыттара. Хайалара да, кими да кытары үһүс буолан турбакка, иккиэйэҕин эрэ симиктик кэпсэтэ, сэмээр хаамса сылдьыахтарын баҕараллара дьүһүннэриттэн да өтө көстөрө. Салгыы кэтэһиилээх-күүтүүлээх бытаан үҥкүү буолбутугар Сэргэй тута Настяны үҥкүүгэ ыҥырбыта. Эргийэн вальстыыр оҕолор аҕыйахтара. Учууталлар этэ сатыыллара. Настя, кэнсиэргэ үҥкүүгэ мэлдьи кыттар көхтөөх кыыс, вальстыы үөрүйэҕэ. Оттон Сэргэй букатын сатаабата. Холонон көрбүтэ да, хайдах да табыллыбатаҕа. Настя үрдүк хобулуктаах түүппүлэтин төбөтүн хаста да үктээн, охторо сыһан, хата, күлсэн ылбыттара. Онон оҕолор этэллэринии, «көннөрү» үҥкүүлээбиттэрэ. Сэргэй Настяны синньигэс биилиттэн сэрэммиттии тутан, оттон Настя Сэргэйи нарын тарбахтарынан санныттан кууһан - иккиэн да олуһун долгуйа, ол кэмҥэ үйэ да тухары бу курдук салгыбакка сылдьыахтыы киэһэни быһа бииргэ үҥкүүлээбиттэрэ...
 Сэргэйдээх Настя бэйэ-бэйэлэригэр истиҥ сыһыаннара, дьиҥинэн, салгыы сайдан, күөдьүйэн барыахтааҕа эрээри, тоҕо эрэ оннук буолбатаҕа. Оччолорго билиҥҥи курдук суотабай төлөпүөн сибээһэ Күүлэлээххэ суоҕа. Эгэ, интэриниэт, бассаап диэн кэлиэ дуо. Суотабай төлөпүөн сураҕа саҥа иһиллэн эрэр кэмэ этэ. Сурук суруйуохтарын сөбө да, хайалара да оннук толкуйга, санааҕа тиийбэтэҕэ. Сэргэй сайыны быһа тутуу этэрээтигэр үлэлээбитэ. Онтон нөҥүө сылыгар аны аармыйаҕа барбыта. Муора флотугар икки сыл сулууспалаан кэлэн баран, үөрэҕин салҕаан түөрт сыл үөрэнэн бүтэрбитэ. Баҕатын хоту тутуу инженерин идэтин ылбыта. Үөрэнэрин устатын тухары хас сайын аайы наар булгуччулаах быраактыкаҕа бараллара. Дойдуларыгар, дьиэлэригэр кэлэн сынньанар кэмнэрэ да кылгаһа. Аны дьоно сүөһүлээх буоланнар, мэлдьи окко сылдьыһара. Оттон Настялаах сайын аайы сайылыкка аҕатын Өлөксөй балта Ниинэлээҕи кытары бииргэ оттуур үгэстээхтэрэ. Билигин эспиттэрин иһин, оччолорго уонунан ыанньык сүөһүлээхтэрэ.
 Хайа да судаарыстыбаннай тэрилтэ курдук, ол кэмҥэ сулууспалаах хамнаһа олус кырата, ол иһин Сэргэй куоракка идэтинэн икки сыл эрэ үлэлээн баран, аармыйаҕа бииргэ сулууспалаабыт доҕоро сололоох үлэһит буола охсон, манна кэл диэн ыҥырбытыгар үп-харчы өлөрөр туһуттан аламаас хостуур биллэр-көстөр улахан хампаанньаны кытары дуогабардаһан, хоту баран биэс сыл устата үлэлээбитэ. Хамнаһа, чахчыта да, ботуччута. Испэт-аһаабат, бэл уоппускатыгар да ханна да барбат-кэлбэт, биир кэм үлэ диэн баран түһүммүт уол - үп-харчы мунньунан, баҕарбыт баҕатын толорон, Дьокуускайга үс хостоох саҥа кыбартыыра атыыласпыта. Тутуу инженеринэн үлэлээбитэ буоллар, сүүрбэ да сыл мунньунан итинник дьиэни ылар кыаҕа суоҕа. Кыбартыыра иһин биир дойдулааҕа Максим Кутууһап диэн дьиэ ис-тас оҥоһуутунан дьарыктаммыта ырааппыт уоллуун сүнньүнэн барытын бэйэлэрэ оҥороннор, Сэргэй санаатын хоту тупсаҕай оҥоһуулаах дьиэлэнэн хаалбыта.
 Сэргэй дуогабара бүтээтин, хамнаһын өссө үрдэтэн хааллара сатаабыттарын үрдүнэн, хампаанньаҕа үлэлээн уурайбыта. Куоракка урукку идэтинэн үлэ көстүбүтэ эрээри, төһө да ой бото хамнастаннар, Сэргэй уһуннук тулуйан-тэһийэн сылдьыбатаҕа. Хайдах эрэ, кэлин-кэлиҥҥинэн дойдутугар тардыстара ордук күүһүрэн, тыаҕа олорор баҕата баһыйан барбыта. Эдэр эрдэххэ барыта иннигэр курдук санааттан ханна да сылдьар синэ биир курдуга. Били Сэбиэскэй саҕанааҕы ырыаҕа ылланарыныы, «мой адрес - Советский Союз» дииллэринии, ханна да дойдуҥ кэриэтэ этэ. Оттон саас эбилиннэҕин аайытын, төрөөбүт төрүт сириҥ-уотуҥ ахтылҕана ээр-сэмээр күүһүрэн, кыһалҕата суох оҕо саас ааспыт дьоллоох кэмнэрин биһигэ, кииҥҥин кистээбит ытык  сириҥ бэйэтигэр ыҥырар, угуйар дьикти дьайыыта улааттар улаатан иһэр буолар эбит этэ. Аны ийэлээх аҕата сааһыран истэхтэрин аайытын, наар кинилэр аттыларыгар сылдьыан баҕата эмиэ баһыйбыта.
 Улуустарын баһылыгын быыбарыгар кыайбыт саҥа баһылык Михаил Никандрович Былатыанап талыллаат да, Сэргэйи тыа хаһаайыстыбатын бырабылыанньатын начаалынньыгынан ыҥырбытыгар тута сөбүлэһэн, куораттан улууска көһөн кэлбитэ. Дьиэтин устудьуоннуу сылдьар бииргэ төрөөбүт балта Наташа дьиэ гыммыта...
 Сэргэйдээх Настя уһуннук тэйсибит биир сүрүн төрүөттэринэн Настя биир дьыл ийэтин дойдутугар, ыаллыы сытар Киэлилээх нэһилиэгэр учууталлаабыта буолар. Ол бэйэтэ туспа сылтахтааҕа. Маарыйа бииргэ төрөөбүт балта Өкүлүүн ыалдьан, Хабаровскайга үөрэнэ сылдьар Муоча диэн соҕотох кыыстааҕын өйөөн, ити кэмҥэ уолдьах оҕолонон олорбут саха тылын учуутала дьахтары солбуйан, Настя биир үөрэх дьылыгар Киэлилээххэ үлэлээбитэ.
 Сэргэй Дьокуускайга үлэлии сырыттаҕына, Киэлилээхтэн төрүттээх, ыал буолан куоракка олохсуйбут, университетка бииргэ үөрэммит Килимиэн диэн атаһын кууруска тиийбит нуучча тылын учуутала балта: «Настя чугастык билсэ сылдьар киһилээх, арааһата, ыал да буолан эрэллэр быһыылаах...» - диэн сымыйа дойҕоҕу кэпсээбитэ... Дьиҥэ, Килимиэн балта, Сэргэйи уруккуттан таптыыр кыыс, Настя «кэргэннэнэн эрэр» диэн, бэйэтэ эбэн-сабан, туустаан-тумалаан биэрбитэ. Биир үксүн ол да иһин, хоту барыан дуу, барымыан дуу саарбахтыы сылдьар Сэргэй сонно сөбүлэҥин биэрэ охсон, бэрт судургутук сир уларыйан хаалбыта. Ити курдук Настялаах Сэргэй дьылҕаларын үөһэттэн ким эрэ тургутарыныы, наар тэйитэлээн, араартаан иһэрэ. Эдэр, ахсым эрдэххэ, санаа да эмиэ ол майгынан судургута. Сурах сымыйа буоларын Сэргэй кэлин биирдэ эрэ истибитэ...
 Сэргэй улуус тыатын хаһаайыстыбатын бырабылыанньатын начаалынньыгынан үлэлиир кэмигэр Настяны кытары биирдэ эмэ быстах көрсөллөрө эрээри, наар дьыала-куолу туһунан дьыалабыай эрэ кэпсэтии тахсара. Хайа-хайалара да истэригэр көннөрү сыһыантан атыннык кэпсэтиэхтэрин, оҕотук саастарыттан иитийэхтии сылдьыбыт истиҥ сыһыаннарын туох эмэ түгэнтэн, сылтахтан сылтаан билиниэхтэрин, билсиэхтэрин баҕараллара эрээри, өрүү ханнык эрэ көстүбэт харгыс мэһэйдиир курдуга. Настя иһигэр Сэргэй бэйэтэ билсиэн, эр киһи быһыытынан маҥнайгынан ураты сыһыанын билиниэн баҕарара. Оттон Сэргэй соҕотоҕун сылдьан санаа аалыыта буолар кэмигэр хайаан да туох эмэ толкуйга кэлэн, Настяҕа бэйэм санаабын, сыһыаммын биллэриэм диэн, бэл көхсүттэн сүүнэ сүгэһэр түспүтүн курдук сананара. Ол эрээри Настяны кытары биирдэ эмэ сыл баһыгар-атаҕар көрүстэхтэринэ да, бэйэ- бэйэлэрин төрүт кэрэхсээбэт дьон курдук, өссө аһара баран тоҥуй да соҕустук дорооболоһон эрэ ааһаллара...
 Оттон эдэр саас хаһан да хат эргийбэт сыллара, хатыламмат кэрэ түгэннэрэ, күннэрэ кэм-кэрдии кэтэҕэр саһан аастар-ааһан иһэллэрэ...

4 чааһа

    Киэһэ Анастасия Сергеевна сарсыҥҥы, быраактыка кэннинээҕи, үөрэх дьылын бастакы күнүгэр бэлэмнэммитэ. Бэйэтэ этэринии, «сааһыланыы уруок» буолуохтааҕа. Оҕолорун кытары сайыны хайдах атаарбыттарын, күннээҕи үлэ-хамнас, олох-дьаһах; ким

ханна сайылаабытын, сынньаммытын; туох саҥаны билбиттэрин-көрбүттэрин туһунан мэлдьи ирэ-хоро кэпсэтэр үгэстээх. Анастасия Сергеевна уот ааныттан хаһан да урут барбыты хатылаан үөрэтэн барбата. Уруккуну сөргүтүһэ, санатыһа түһээт, бастакы уруоктан саҥа тиэмэни үөрэтэн барар учууталлар баар буолаллар - кини оннугу сөбүлээбэт. Үөрэтэр оҕолорун кытта кылаас ортотугар олорон, бэйэтин тэҥнээхтэрин, саастыы дьонун курдук арааһы кэпсэтэр саныахха да астык. Ол эрдэ олохтоммут бэйэ-бэйэҕэ үтүө сыһыан салгыы сайдан барарыгар суолтата улахан. Быйылгы онустар уон үһүөлэр: биэс кыыс, аҕыс уол. Оскуола ордук элбэх оҕолоох кылааһа. Анастасия Сергеевна кыргыттарыгар учуутал быһыытынан эрэ буолбакка, чугас доҕор, ыкса дьүөгэ курдук, кими да соҕотохтуу өрө тутан чорбоппот, барыларыгар биир тэҥ, истиҥ сыһыаннаах.
Оскуола үөрэнээччилэрэ Анастасия Сергеевнаны олус сөбүлүүллэр. Ол үөрэх дьылын аайы үгэс курдук ыытыллар «сыл бастыҥ учуутала» тэрээһиҥҥэ оҕолор «кистэлэҥ» куоластааһыннарыттан да дьэҥкэтик көстөрө. Анастасия Сергеевна кыыһыран тымта, силбиэтэнэ сылдьарын көрбүт - истэр тухары суох. Биир кэм кэрэ сэбэрэтигэр сырдык мичээр саҕыллыбытынан мэлдьи үлэ үөһүгэр өрүкүйэ сылдьар, олус холку майгылаах учуутал. Анастасия Сергеевна саҥарбыт саҥата кэлэктиип ортотугар мэлдьи ыйааһыннаах, ылыннарыылаах. «Анастасия Сергеевна туох диэҕэй?», «Анастасия Сергеевнаттан ыйытыахха…» диэн саҥа-иҥэ, ордук эдэр учууталлар ортолоругар үгүстүк иһиллэрэ. Хайдахтаах да мэник, «баппатаҕынан аатырбыт» оҕо Анастасия Сергеевна уруогар хам бааччы, чуумпуран олорор буолар. Оҕо курдук оҕо кутун-сүрүн тутар, хас биирдии оҕо уустук майгытын таба таайан тобулан, ураты сыһыаны сатаан булан саҕар, оҕону солото суох хаалларбакка, наар толкуйдата сылдьар албастаах, төрөппүттэр этэллэринии, «айылҕаттан айдарыылаах» учуутал.
Хайа да оскуолаҕа үөрэнээччилэр уу чуумпутук, ньим бааччы олорон үөрэнэр учууталлаахтар. Онно сүрүн суолтаны учуутал майгыта кытаанаҕа, аһара баран нүһэрэ эбэтэр ытыктабыл уонна уруогу оҕо болҕомтотун тардар курдук кэрэхсэбиллээхтик сатаан сааһылаан, аттаран ыытыы ылар. Күүлэлээххэ оннук учууталлар ахсааннарыгар киирсэллэр: дириэктэр Владимир Андреевич Такыырап, дириэктэри үөрэх салаатыгар солбуйааччы, матымаатыка учуутала Вениамина Васильевна Сергина, алын кылаас учуутала Александра Петровна Чересова, химия уонна биология учуутала Аграфена Михайловна Мастахова, быраап уонна обществознание учуутала Николай Игнатьевич Баатап, физика учуутала Полина Георгиевна Михайлова; эдэрдэртэн алын кылаас

учуутала Ольга Васильевна Николаева уонна технология учуутала Уйбаан Ньукулаайабыс Ньукулаайап.
Күүлэлээх оскуолатын технологияҕа учуутала Уйбаан Ньукулаайабыс (дьон ааттыырынан Уйбаан уол) - Анастасия Сергеевна ийэтин бииргэ төрөөбүт балта Огдооччуйа уола. Төһө да букатын эдэр киһи буоллар, оскуолаҕа үлэлии кэлээтин, улаханныын-кыралыын кинини Уйбаан Ньукулаайабыс эрэ диэн ыҥырбыттара. Ол саха тылын учуутала эдьиийэ Уйбаан үөрэҕин бүтэрэн саҥа үлэлии кэлбитигэр оҕолорго: «Уйбаан Ньукулаайабыс…» - диэн билиһиннэрбититтэн эрэ буолбакка, Уйбаан дьүһүнүгэр-бодотугар, лоп бааччы саҥатыгар-иҥэтигэр, үлэтигэр-хамнаһыгар сыһыаныгар түөрэтигэр дьүөрэлэһэрэ. Аны Уйбаан булка дьоҕурдаах буолан, үрдүкү кылаас уолаттара биир өлүүгэ сылдьар киһилэрэ. Урут атын кылаастан кэлэн үлэлии сылдьан барбыт үлэ уонна черчение учууталын үлэтигэр холоотоххо, Уйбаан үлэтэ-хамнаһа сир халлаантан уратылаһарын курдуга. Технология уруога хайа да кылаас оҕолоругар ордук күүтүүлээх уруоктарыттан биирдэстэрэ: умсугуйан туран үлэлиир, онтон олус дуоһуйар уонна сынньанар уруоктара. «Оҕону кытта оҕо» диэн этии Уйбааҥҥа үүт-маас түбэһэрэ. Саас, уу-хаар тахсыыта, оскуола мастарыскыайыгар кыракый мотуордаах хаачардары, хараабыллары оҥороннор, сылгы далыгар тахсыбыт киэҥ ууга («байҕалга») уһуннараннар, «арыыттан арыыга таһаҕас тиэйэннэр», кыра ыамайдар учууталларын кытта, этэргэ дылы, күннэрэ тахсара.
Манна информатика учуутала, робототехника куруһуогун салайааччы Николай Николаевич эмиэ кыттыһара.
Уйбаан улахан кылаас уолаттарын кытта оскуола тэлгэһэтигэр бастакы бадараан куурбут сиригэр «сир былдьаһан» оонньуурун учуутал хоһун түннүгүнэн матымаатыка учуутала Татьяна Викторовна Дирбиэнэбэ курдук тыйыс, көһүүн майгылаах учууталлар төбөлөрүн быһа илгистэ-илгистэ көрөллөрө…
Анастасия Сергеевна онус кылаастарын, үөрэтэр оҕолорун санаан уһуннук олорбута…
Ийэтэ куукунаҕа эркиҥҥэ ыйанан турар араадьыйаны холбообута хачыгыраан-кучугураан баран, эмискэ тэһэ баран саҥаран кэлбитин тута кыччата охсубута. Настя дииктэр: «… эпииргэ аныгыс көрсүөххэ диэри…» - диэбитин эрэ истэн хаалбыта. Киэһээҥҥи сахалыы биэрии буолан бүппүт быһыылааҕа, чаһыны көрбүтэ сэттэ чаас буолара чугаһаабыт этэ. Настя бу олорон, ис-иһиттэн иэйэн тугу эрэ иистэниэн, аттаран испит үлэтин салгыан олус баҕаран кэлбитэ…

 Былырыын күһүҥҥүттэн ыаллыы сытар Алардаах нэһилиэгиттэн Иванов Костя диэн уол кэлэн тохсустары кытары үөрэҕин салҕаабыта. Тохсус кылаас оҕото диэтэххэ, түс-бас тыллаах, олус оттомноох дьүһүннээх, санаарҕаабыкка дылы тургуппуттуу көрбүт улахан киһилии харахтаах уолу, Анастасия Сергеевна өссө оҕолорун илдьэ Алардаахха кылааһынан көрсүһүүгэ бара сырыттахтарына, тоҕо эрэ атыттартан араара, бэлиэтии көрөн турардаах.
 Уол ийэтэ Кисиэнньэ, Күүлэлээх олохтооҕо дьахтар, эргэ тахсан, Алардаах нэһилиэгэр баран олохсуйбута. Кэргэнэ, суоппар Андриан Иванов, түгэн, сылтах көһүннэр эрэ, наар иһэн-аһаан кэбиһэр киһи, аһыы утах содулуттан быстах өлүүгэ өлүөҕүттэн Кисиэнньэ огдообо хаалбыта. Кисиэнньэ Костяттан ураты өссө икки сыры-сыллааҕы уолаттардаах: Саша - алтыска, оттон Толя бэһис кылааска үөрэнэр. 
 Кисиэнньэ оскуолаҕа сылдьыаҕыттан тыҥатынан аһааҕыран ыалдьара. Уһун кэмҥэ эмтэнэн, үтүөрэн, бэл инбэлиититтэн тахсан, кэргэннэнэн, ыал тэҥинэн олорон испиттэрэ, ону баара икки атахтаах хабыр сыһыана уонна арыгы обургу содула олохторун огдолуппута... Кисиэнньэ төрдүс оҕотун  хат сылдьан, сыыстаран оҕо куоттарбыта. Кыыс оҕо эбитэ үһү. Андриан үс уолун кэнниттэн кэлиэхтээх, кэтэһиилээх-күүтүүлээх кыыс оҕото сатамматаҕыттан санаата түһэн, сылтах көстүбүччэ, тохтообокко, туттуммакка уһуннук «аһаабыта»...
 Андриан, истэҕинэ бэйэтин туһугар кыра да дэҥи сүгүн истибэт уустук майгылаах киһи, нэһилиэгин салалтатын кытары үгүстүк тыл-тылга киирсибэтэ, сатаспата. Наар: «Буор босхо үлэлэтээри гынаҕыт дуо...» - диэн тыллааҕа. Аны ордук иэдээнэ диэн, улаханнык итириэр да диэри испитин иһин, сүһүөҕүн үрдүгэр тура, уйутта сылдьара; ол сылдьан тугу гынарын өйдүүр, анаарар туруктан тахсара. Сарсыныгар, нөҥүө күнүгэр буолуох буолбутун кэннэ биирдэ кэмсинэрэ...
 Дьиҥэ, Андриан испэккэ сылдьар кэмигэр бүгүрү үлэһитэ. Оҕолоругар да олус чугаһа. Урут хайҕабылга сылдьыбыт тырахтарыыс, ханна да буоларын курдук, нэһилиэктэрин тыатын хаһаайыстыбата эстэн, кэлин букатын да үлэтэ суох хаалан, отох-бытах, күннээҕинэн быстах үлэҕэ эрэ мэскэйдэнэр киһи буолан хаалбыта. Сэбиэскэй кэм саҕанааҕы эбитэ буоллар, баҕар анал үөрэҕэ да суох сылдьыа этэ. Тыа хаһаайыстыбатын хайа эмэ хайысхатыгар сөптөөх сөбүлүүр дьарыгын булан, дьон сиэринэн олоруох тустааҕа. Ону олох отуора уларыйан, саастарын үтүөтүн тыа хаһаайыстыбатыгар анаабыт, бараабыт үтүмэн үгүс дьон курдук үлэтэ-хамнаһа суох хаалар дьылҕаҕа тиксибитэ. Үөрэниэн иһин сааһырбыт киһиэхэ ол кыаллыбата, ханна эмэ сир уларыйыан, дойдутуттан барыан букатын баҕарбата. Онннук санаа да киирбэтэ.
 Батан иһэр-аһыыр киһи хаһан этэҥҥэ сылдьыбыта баарай. Андриан итирэн баран, суол халыйаатыгар сууллан хаалбытын бөлөрүүс тыраахтардаах киһи көрбөккө үрдүнэн ааһан, быстах өлүүгэ өлөн турар...
 Ыал улахан уола Костя аҕатын улаханнык аһыйбыта уонна тоҕо эрэ аҕатын өлүүтүгэр, тус олохторо огдолуйуутугар наар сололоох, чыыннаах-хааннаах дьону буруйдуур санаа үөскээбитэ уонна ол тоҕотун бэйэтэ да билигин ситэри сыныйан өйдөөбөтө. Тойон-хотун буолла да, ис-иһиттэн абааһы көрөр санаа уолга чиҥник иҥмитэ... Баҕар ол аҕата холуочуйан кэлэ-кэлэ, үөрэҕэ суох хаалбытыгар ким эрэ буруйдааҕын курдук суланарыттан, наар тыа хаһаайыстыбатын эспит салалтаны, былааһы үөхсэриттэн буолуо...
 Ити алдьархай кэнниттэн Кисиэнньэ оҕолунуун бииргэ төрөөбүт эдьиийигэр кэлэн Күүлэлээххэ кыстаабыта. Быйыл да Алардаахха анараа дьиэлэригэр төннөр санаата суоҕа. Эдьиийэ Надя: «Эн ыарытыйарыҥ бэрт, сатаан бэйэҕит олоруо суоххут, оҕолор иэдэйииһиктэр...» - диэн сорук оҥостон тиийэн, көһөрөн аҕалан турар. Надя кэргэннэнэ сылдьыбатах сулумах дьахтар, дьыссаакка ньээньэлиир, биэнсийэлээх. Эдьиий Надя үс утуйар хостоох дьиэҕэ соҕотоҕун олороро. Гаас киллэртэрэригэр улахан хочуолунай туттаран, онтун аҥарын куукуна гынан дьиэтэ киэҥэ, бэйэлэригэр сөрү-сөбө. Бары бииргэ бөрөһөн, хата, кимнээҕэр үчүгэйдик быр-бааччы кыстаабыттара.
 Надя балтын оҕолорун кыра эрдэхтэриттэн көрсөн-харайсан - отой оҕолоро. Толиккалаах Саша: «Эдьиий Надя...» - диэн сүрдээхтэр. Арай улахан уол Костя эрэ тоҥуй соҕуһа. Алардаахха олордохторуна, аҕата холуочуйан кэлэ-кэлэ санаата оонньоон, ардыгар ийэтин кытта кыҥкыйдаһарын, наар кимнээҕи эрэ мөҕүттэн, суланан тахсарын кэбирэх уйулҕалаах уол тулуйан истибэккэ тахсан барара. Сайыҥҥы өттүгэр, от үлэтиттэн атын кэмҥэ, Костя баһа ханна батарынан ускул-тэскил сылдьара. Доҕор-атас уолаттарыгар, эһэтин аах өтөхтөрүгэр иччитэх ампаарга, кэбиһиилээх окко да хоммут түүнэ үгүһэ. «Эдьиийбэр бардым...» - диэн баран, сатыы Күүлэлээххэ кэлэн, өрүскэ киирэн билисинээлээн балык хаптара-хаптара: борохойун хочулуокка мииннээн, алыһарын үөлэн, кулуһун чоҕор хортуоска көмөн буһаран сии-сии, сыгынньах кумахха ардыгар хас да хоноро. Муҥхаһыттарга кыттыһан үрүҥ балыкка тиистэҕинэ, дьонугар кэһии гынан илдьэрэ. Алардаах икки Күүлэлээх икки ардыгар наар сатыы сылдьара.
 Биирдэ, алтыс кылааһы бүтэрбит сайыныгар, от ыйын өҥүрүк куйааһыгар өрүскэ билисинээлээн баран, дьиэтигэр төннөн иһэн, итиитэ бэрдин иһин, бачыыҥкаларын устан ураҕаска сүгэн кэбиспитэ. Бэл атах сыгынньах киһиэхэ айан суолун кумаҕа ип-итиинэн сырайара. Дьэргэлгэннээх куйаас түспүтэ, туома, уонча хонон эрэр быһыылааҕа. Тыа иһэ бүтүннүүтэ күн уотуттан ууллубут бэс, тиит мутукчатын сымалатын сытынан тунуйан турара. Костя аҕатын ааҕы кытары от кэбиһиитигэр сылдьыһан баран, мунньубут отторо бүтэн, дьоно тыраахтарынан охсор кэмнэригэр быыс булан өрүскэ киирбитэ.
 Ол иһэн, Сыалаах диэн үрэх эргииригэр бөдөҥ бэстэрдээх кырдал саалыгар Алардаахха гааска силиэсэрдиир Доропуунап Киэсэ ахсыс кылааска тахсыбыт Миисэ диэн уолун көлөөскөлөөх «Юпитер 5» матасыыкыла уонна сабыс-саҥа «Миинискэй» турарын көрбүтэ.
 Миисэни кытары Дьокуускайтан хонньокуулугар кэлбит Индеев Максим диэн эмиэ ахсыс кылааска тахсыбыт уол юпитер матасыыкыл олбоҕор сэргэстэһэн бараннар, «Кока-кола» иһэ-иһэ, тугу эрэ ньуу-ньаа кэпсэтэ олороллоро. Оҕолор Индеев Максимы «индеец Маахыс» диэн ааттыыллара. Костя аҕатын кытары наар Аһыктааҕа оттуур буоланнар, Индеевы биирдэ эмэ көрөрө. Матасыыкылларын сойутаары тохтообуттар быһыылааҕа. Максимнаах Миисэ иккиэн суортуктаахтара. Туос иллэҥ уолаттар хатааһылыы таарыйа өрүскэ сөтүөлүү киирэн иһэллэрэ. Көлөөскөҕө Доропуунаптар ыаллара Испиэнэптэр сиэннэрэ, эмиэ куораттан сайылыы кэлбит, тохсус кылаас буолбут Алевтина диэн кырасыабай сэбэрэлээх, от күөҕэ сарапааннаах кыыс күн уотуттан хаххаланан улахан тэллэгэрдээх соломо сэлээппэ кэтэн олороро. Нарын ытыстарынан күлүмэнтэн көмүскэнэн сапсынан ылара. Оҕолор тугу эрэ көрдөөҕү кэпсэтэн күлсэллэрэ.
 Алевтина Костя иһэрин көрөн:
 - Уой!.. Кто это?.. - диэбитэ.
 Маахыс эргиллэн көрөн баран:
 - Том Сойер... - диэбитигэр Миисэлээх Алевтина күлсэн тоҕо барбыттара.
 Куондара кэбиллибит киэпкэлээх, аҕатын кубарыйбыт эргэ хара бинсээгин кэппит, сайыны быһа от үлэтигэр сылдьан күн уота быһа сиэн баас оннун курдук чэрдийбит хап-хара сирэйдээх, көхсүгэр бириһиэн үрүсээктээх, тумсулара элэйбит бачыыҥкаларын ураҕаска сүкпүт атах сыгынньах Костя, кырдьыга да, Том Сойерга лаппа майгынныыр быһыылааҕа.
 Алевтина дьээбэрдэҕэ буолан:
 - Ноги босы, тело грязно...
 Едет школьник по дороге пыльной... - диэн чубугураабыта.
 Хап-хара уол матасыыкыл ыксатыгар кэлэн баран, ыртаччы мичээрдээбитигэр оҕолор эмиэ күлсэн ылбыттара.
 Утатан иһэр Костя Маахыстаах «Кока-кола» иһэн киллиргэтэллэрин ымсыыра көрбүтэ.
 Маахыс:
 - Тина, сэлээппэҕин устан биэр эрэ, оччоҕо, кырдьык да, үүт-үкчү Том Сойер курдук буолуо... - диэбитигэр кыыс күлэн саһыгыраабыта.
 - Эдьиийгиттэн иһэҕин дуо? - Миисэ ыйыппыта.
 - Өрүскэ киирэ сырыттым.
 - Балык хабар дуу?
 - Хабар...
 - Муҥхаһыттар бааллар дуо?
 - Мин кэлэрбэр суохтара...
 - Уу төһө түспүт?
 - Таас бүтүннүү көстө сытар... - уолаттар ити курдук судургутук кэпсэппиттэрэ.
 Костя, кини эйгэтигэр дьүөрэтэ суох дьон олороллорун иһин, киэпкэтин куондарыттан тутан көннөрүнэн баран, ойоҕолуу ааһа хаампыта.
 - Айака да, бачча итиигэ хайдах сатыы сылдьаллара буолуой... Хотя бы билисипиэттэниэҕин... - диэбитэ Алевтина.
 - Самоката да суох ини... Не видишь, они же нищие... - диэбитэ Маахыс.
 Костя Маахыс сэнэбиллээх, эҕэлээх тылын истэн кыһыйа, абара санаабыта... Салгыы ааһа туруох уол, тэйэ хааман эрдэҕинэ, оҕолор туохтан эрэ күлсэн тоҕо барбыттарыгар, миигин күлүү гынан күлүстүлэр быһыылаах дии санаан, эмискэ ис-иһиттэн оргуйан, быыппастан кэлэн төттөрү эргиллибитэ:
 - Туох диигин?.. - диэбитэ.
 - Топа-топай... - Маахыс ордубут «Кока-колатын» биир тыынынан иһэн киллиргэтэн баран, кураанахтаабыт иһитин суол кытыытыгар толур гына бырахпыта.
 - Сүөһү... - Костя дьиксиммит кыыс дьүһүнүн көрөн, төттөрү эргиллэн эрдэҕинэ Маахыс:
 - Кэл эрэ бэттэх... - диэбитэ.
 Миисэ Доропуунап Костя сүрдээх ньоҕой майгылааҕын уонна кыахтааҕын билэр буолан:
 - Ээ, Маахыс, тохтоо эрэ... Бэйэҥ булустуҥ буолбат дуо... - диэн саҥаран көрбүтэ да, биирдэрэ истибэтэҕэ. Алевтина көрөн олорор буолан киһиргээбитэ быһыылааҕа:
 - Миигин этэҕин дуо, сүөһү диэн?.. - диэбитэ уонна сыҥааҕын энньэппитинэн атын аҕайдык утары хааман даадаҥнаан тиийэн, Костяны ытыһын кырыытынан санныга охсубута... Костя бачыыҥкалаах ураҕаһын талыр гына быраҕаат, иккистээн далайан эрэр уолу бобуччу туппут сутуругунан түҥнэри охсон түһэрбитэ. Куорат уола кырдал хаппыт буорун өрүкүтэн, мэктиэтигэр кэтэҕин тыаһа лаһыгырайа түспүтэ. Охсуу лаппа табыллыбыт быһыылааҕа: Костя Маахыс икки илин тииһин төрдүттэн көтүрү  охсон кэбиспит этэ...
 Алевтина часкыйаат, көлөөскө иһиттэн сулбу ойон тахсаат, уоһун саба туттубутунан, айаҕыттан хойуу хаан санньылыйбытынан саҥа өйүн-төйүн булан эрэр Маахыһы көрөн турбута. Доропуунап үөһэ тыынан баран, баһын быһа илгистибитэ.
 Костя, бачыыҥкалаах ураҕаһын ылан санныгар сүкпүтүнэн, туох да буолбатаҕын курдук салгыы хаама турбута.
 Ити курдук куорат уола Маахыс киһиргэһигэр Костяны сэнээн, тылга мээнэ тииһэн, туох да туһата суохха икки илин тииһэ суох хаалбыта. Алардаах оҕолоро Маахыска сонно тута «Шураа» диэн хос ааты иҥэрэ охсубуттара. Нөҥүө сылыгар Маахыс төһө да тииһин оҥорторон кэллэр, ити хос аата киниэхэ букатыннаахтык, чиҥник иҥмит быһыылааҕа...
 Костя кыра эрдэҕиттэн тиийиммэт-түгэммэт, күннээҕинэн күнү кээрэтэр олоххо үөскээн, майгыта уустуга, өйүүр, киһитэ кэмчитэ. Ол курдук үөрэҕэр да мөлтөҕө. Хата былырыын эдьиийдэригэр кэлэннэр, нус-бааччы кыстаан тураллар...
 Үөрэх дьыла түмүктэммитин кэннэ, Костя ийэтин кытта сээкэйдэрин бэрийэ бара сылдьан, дьиэлэрин хомунан, сууйан-сотон сөхсүммүттэрэ. Костя устунан ытын Кэрэмэһи кытары Алардаахха хаалан, дьиэтигэр уонча хоммута. Хаалларбыт биир сүрүн төрүөтэ - ыһыах иннинэ аҕатын атын Аймалҕаны тутан миинэр санаалааҕа. Аймалҕан ыҥыырыгар да, сыарҕатыгар да аатыгар дьүөрэтэ суох сымнаҕас сылгы. Кулун эрдэҕиттэн иччитин  көрдөр эрэ иҥэрсийэ, кистии сылдьар быһыылааҕын иһин иҥмит аата.
 Уол атын сиртэн тутан, икки нэһилиэк ыккардыгар сайыны быһа мииммитэ. Сылгыга сыстаҕас буолан сатаан көрөн-истэн: уулатан, аһатан, мэччитэн букатын ырыарбатаҕа. Бырааттарын кытта мэҥэстэн Алардаах- Күүлэлээх ыккардыгар төттөрү-таары элбэхтик тиэстибиттэрэ. Ыттара Кэрэмэс иннилэригэр-кэннилэригэр түһэн мэлдьи батыһа сылдьара.
 Бөтүрүөп кэннэ, от ыйын уон түөрдүттэн, Костя Алардаахха кэлэн, дьиэтигэр олорон, сыл аайы аҕатын кытта оттуур ходуһаларын соҕотоҕун оттообута, арай кэбиһэригэр эрэ инилэрин бугул оннун харбаппыта. Костя соҕотоҕун оттуу сылдьан, урут аҕатын кытта бииргэ түбүгүрэллэрин санаан, аҕатын суохтаан, уйадыйан, ким да көрбөт сиригэр тыынын таһааран, маккыраччы ытаан да ылар түгэннэрдээҕэ... Ийэтин ыарытыйарын иһин ходуһаҕа чугаһата да барбатаҕа. Ити курдук уол үс оту кэбиһэн, күрүөлэрин тутан кэбиспитэ. Аҕата Андриан бииргэ бултуур доҕоро Дьэкиимэп Сахаар-Болоһо атыырыгар хас да биэлээҕэ. Икки отун Болоһоҕо биэрэн баран, биир улахан отун Күүлэлээххэ илдьэн атын Аймалҕаны кыстатар санаалааҕа. От үлэтигэр кыра эрдэҕиттэн такайыллан буспут-хаппыт уол атырдьах ыйын саҥата, Ылдьыын эрэ кэннэ, оттоон бүппүтэ. Күүлэлээххэ кэлэн, олорор эбэлэрин уҥуор сиэрдийэ маһа кэрдиммитэ. Сиэрдийэтин, сааһын тухары хара тыаны баппыт, уруккута сопхуос хаадырабай булчута, ыаллара Суордаайы оҕонньортон молохо уларсан атынан таһан кэбиспитэ. Дьиҥэ, молохо Алардаахха бэйэлэригэр баара эрээри, бэлэми уларсар судургута. Суордаайы оҕонньор молохонон сиэрдийэ таста сылдьар уолу көрөн сүрдээҕин сэҥээрбитэ: «Били, Өндүрүйээн уола Куоста уол...» - диэн мэлдьи сураһар буолбута.
 Куоста ийэтинэн эһэлээх эбэтэ урут сүөһүлээх эбиттэрэ. Сыбаҕа хоҥнубут эргэ хотонноро билигин да турара. Уол эһэлээх эбэтин букатын өйдөөбөтө. Маҥнай эбэтэ уол төрүөн иннинэ, онтон эһэтэ кини иккилээҕэр дуу, үстээҕэр дуу өлбүтэ үһү. Кэм аныгы дьон буоланнар, хаартыскаларын көрөн, маннык сэбэрэлээхтэр эбит диэн билэттиир.
 Костя хос эһэтэ Дьөгүөр оҕонньор сэрии саамай уотугар-күөһүгэр сылдьыбыт киһи эбитэ үһү. Үчүгэй ысынаайпар тахсан иһэн, сэнэрээт бытархайа тыҥатын дьөлө киирэн, түөрт уон түөрт сыллаахха саас сыыйыллан кэлэн баран, уһаабатах. Дьөгүөр Албан Аат уордьаннааҕа. Биир да кылаас үөрэҕэ суох, нууччалыы «ыт» да диэни билбэт, олус сэмэй киһи, чахчы улахан хорсун быһыытын иһин итинник улахан наҕараадаҕа тиксибитэ чуолкайа.
 Эдьиийдэрин тэлгэһэтин хотон эҥэринээҕи баҕаналара эмэҕирэннэр, сорох сиринэн тирээбиллэргэ өйөнөн тураллара. Күһүн, сир хото ирбитин кэннэ, Костя дал, кыбыы баҕаналарын уларыппыта. Саҥа сиэрдийэлэри саайталаабыта - түөртүүлээх бүтэй кылбайан букатын атын көстүү буола түспүтэ. От турарыгар - кыбыы, сылгы аһыырыгар - киэҥ дал бэлэм буолбутуттан уол бэйэтэ да астыммыта. Эдьиийэ Надя Костя ис-иһиттэн үлүһүйэн үлэлиирин көрөн олус үөрэрэ. Иһигэр: «Оҕом барахсан этэҥҥэ эрэ сырыттын...» - диэн ботугуруура...
 Костя аны саас биэлэрбит кулуннаннахтарына, күһүн убаһаларбытын тутуннахпытына, харчыланыахпыт диэн санаалааҕа. 
 Костя кинилэр олохторун аһынан кэпсэтэллэрин иһигэр букатын сөбүлээбэтэ. Тиийиммэт-түгэммэт, кырыымчык олоххо үөскээн уонна уларыйар-тэлэрийэр сааһыгар сылдьар да буолан, дьон сэнэбил тылынан аҕыннахтарына, ис-иһиттэн оргуйан кэлэр ыгым майгылааҕа. Бэл оҕотук санаатыгар наар эдьиийдэрин бэлэмигэр олороллор диэхтэрэ диэн, Надя атыылаһан биэрбит тугун да ылбата. Бэйэтин эргэтинэн-урбатынан сылдьара. Ийэлээх эдьиийэ этэн көрдөхтөрүнэ, буугунаан, силбиэтэнэн кэбиһэрэ. Кисиэнньэ уола истибэтигэр: «Дьэ ити, айааччытын курдук...» - диэт, үөһэ тыынара.
 Костя отонноон, кыра түүлээҕи хамырсааннарга эргинэн, быстахха сээкэйи дьоҥҥо үлэлээн харчы өлөрдөҕүнэ, сүрдээҕин астынара. «Өссө тугу эмэ үлэлээбит киһи» диэн санаанан баһын иһэ туолара. Тус көлөһүнүнэн булуммут харчытын таптаабытынан туттара.
 Күһүнүгэр тиийэн оттообут отуттан иккитин, сылгыларын көрө-истэ, иитийэххэ аһата сылдьарын иһин, Болоһоҕо биэрээри гыммытын киһитэ: «Ама да мин буолтум иһин, эһигиттэн от ыла сырыттахпыный!» - диэн, хата, өһүргэнэ сыспыта. Болоһо киэҥ сирдээх, аны тыраахтардаах буолан, сүөһүлэрэ кыстыыр отун дьонун кытта Ылдьыын иннинэ оттоон бүтэллэрэ.
 Болоһо хомуур кэмигэр, сэтинньигэ, эрдэттэн кэпсэппиттэрин курдук, биир өрөбүл күн бураанынан кэлэн, Костяны илдьэ баран, сылгы далыгар хаайбыт убаһаларыттан талларан, идэһэлэнэллэригэр, харчыланалларыгар диэн туттубуттара.
 Дьиҥинэн, Алардаахха да олоруохтарын сөбө эрээри, Кисиэнньэлээх эдьиий Надяларыгар олороллоро ордук курдуга. Аны Кисиэнньэҕэ, солбук эҥин буолбакка, олохтоох үлэ көстүбүтэ - кулуупка остуорас оннута. Тыа сиригэр ыстаапка да аҥаарыгар, бэл чиэппэригэр да, бастайааннай үлэ көстөрө улахан табыллыы. Оҕолор да кыра эрдэхтэриттэн икки нэһилиэгинэн сылдьыбыт буоланнар, ханна да дойдулара этэ. Дьиҥэ да биир сир-уот буоллаҕа.
 Костя эдьиийин тылыгар улгумнук сөбүлэһэн Күүлэлээххэ кэлбит өссө биир, бэйэтэ эрэ билэр, олус киччим төрүөттээҕэ. Ону Костя бэйэтэ эрэ билэрэ...

5 чааһа

 Костя кылааһын оҕолоругар сыһыана биир тэҥэ суоҕа, уустуга. Уол Күүлэлээххэ сонун ыччат буолбатах этэ. Икки нэһилиэк сайыннары сылдьыһар суоллаах-иистээх буоланнар, сырыы мэлдьи баара. Костя Күүлэлээххэ куруук кэлэн барара. Биир үксүн өрүстээх сир буолан күөгүлүү, билисинээлии, саас марымыыскалыы диэн Алардаах оҕолоро мэлдьи тиэстэллэрэ. Толиккалаах Саша да ийэлэриниин эдьиийдэригэр ыалдьыттыы өрүү кэлэн бараллара.
 Киһини барытын тургутан көрөр майгылаах уол, маҥнай Күүлэлээххэ кэллэҕин утаа, бэл Анастасия Сергеевна уруогар кытта көтүмэхтик сыһыаннаспыта, атынынан аралдьыйара. Кылааһын оҕолоро учууталларын диэки кылап-халап көрө-көрө, хам бааччы истэн, уу чуумпутук олороллоруттан устунан, хата, бэйэтэ кэчэһэрэ. Алардаах оскуолатыгар үөрэнэр эрдэҕинэ, кыра да дьээбэни тэптэрэн биэрэн күлэ, сэҥээрэ олорор кэмэлдьилээх оҕолор бааллара: ол аайы уустук олоҕуттан мэлдьи кимиэхэ эрэ хом санаалаах турукка сылдьар санаа баттыктаах уол, кини уруогун билбэтиттэн саҕалаан, таҥаһын-сабын көрүммэтигэр тиийэ саҥарар татым санаалаах учууталларга өсөһөн, өссө эбии тэбиэһирэн барара. Анастасия Сергеевна түгэх паартаҕа соҕотоҕун бүгэн олорор уол уруогу истибэккэ туспанан, тиэрэнэн аралдьыйарыгар маҥнай утаа кыһаллыбатах курдук туттубута - сөптөөх түгэн көстөрүн кэтэһэрэ уонна ону буларыгар эрэнэрэ...
 Костя Күүлэлээххэ кэлэн үөрэммитэ иккис нэдиэлэтэ бүтүүтэ, ийэтэ Кисиэнньэ уола Толикканы көрдүү сылдьан (кыра уолаттар олорор күөллэрин үрэҕэр мундуга туулууллара, уҥуор тахсан ууламмыт минньигэс отону сииллэрэ, хомуйан дьиэлэригэр аҕалаллара), үрэх далаһатын түөрэ үктээн, күһүҥҥү буһук саҕанааҕы муустаах тымныы ууга түспүтэ. Онтон сылтаан тымныйан сэбиргэхтэтэн, урут да тыҥата мөлтөх киһи улаханнык ыалдьан балыыһаҕа киирбитэ. Костя оскуолаҕа санаата букатын түһэн, саппаҕыран баран сылдьыбыта, хас да уруогу көтүппүтэ, биир күн оскуолатыгар букатын да кэлбэтэҕэ. Ити күн Анастасия Сергеевна оскуолаттан кэлэн баран, бочугурас үргээн, мииннээн буһарбыта, саҥа эриллибит сүөгэй, болбукта (моруоска) барыанньатын таас кырыыҥкаҕа кутан - барытын суумкатыгар уктан балыыһаҕа барбыта. Маарыйа кыыһын өйүүр үгэһинэн барытыгар көмөлөспүтэ.
 Балыыһа дэриэбинэ хоту уһугар баара. Анастасия Сергеевна сиэстэрэ кыыстан ыйытан баран, бахыыла кэтэн, санныгар үрүҥ халаат иилинэн, Кисиэнньэ сытар балаататыгар ааспьта. Күһүн тыа сирин балыыһата хаһан баҕарар киһитэ суох буолар үгэстээх. Кисиэнньэлээх хосторугар иккиэйэх эрэ этилэр: дьаһалта суотчута Таня Степанова, муҥурун быстарбыта кыайан оспокко сиикэрийэн, ириҥэрэн, эмтэнэ киирбитэ нэдиэлэ буолбут кыыс, аматыйан, көҥүллэтэн дьиэтигэр барбыт кэмэ этэ. Анастасия Сергеевна тоҥсуйан тобугуратан баран, оргууй аҕай, ээр-сэмээр үктэнэн балаатаҕа киирбитэ - Кисиэнньэ субу аҕай систиэмэ ылан бүтэн сытара, аттыгар Костя дэлби илдьирийэн хаалбыт «Байанай» сурунаал ойуутун көрө олороро, улаханнык санаата түспүт, арбы-сарбы буолбут көрүҥнээҕэ. Иҥэ-хаһан кылааһым салайааччыта киирэн кэлиэ эрэ диэбэтэх уол мулук-халык туттубута.
 Сиртэн-буортан тэйбиккэ дылы олус мааны, дьон-сэргэ бары ытыктыыр учуутала киирэн кэлбитигэр Кисиэнньэ симиттэ быһыытыйбыта. Өссө маҥнай утаа кэнэн, муҥкук санаатыгар: «Уолум тугу эрэ мөкүнү оҥорон эбэтэр үөрэҕин көтүппүтүн ону үҥсэ кэллэҕэ», - дии санаан аһарбыта. Анастасия Сергеевна дорооболоспутугар аат эрэ харата, хатырбыт уостарын хамсатан, нэһиилэ хардарбыта. Дириҥник өрө эҥсэн тыыннаҕына, сэбиргэҕэ хам тутан, улаханнык ыалдьар быһыылааҕа. Кисиэнньэни кытары Анастасия Сергеевна, ыаллар көһөн кэлиэхтэриттэн, анаан-минээн, наллаан үчүгэйдик кэпсэтэ да илигэ. Төрөппүт мунньаҕар эҥин эдьиийдэрэ Надя сылдьара. Костя бары соругар сүүрээччилэрэ-көтөөччүлэрэ куруук эдьиийэ.
 Анастасия Сергеевна ыалдьа сытар дьахтар аттыгар кураанах табырыакка турарын сыҕарытан, Костя ыксатыгар олорбута.
 - Кисиэнньэ Дьөгүөрэбинэ, хайдаххыный?
 - Бүгүн арыый да ама курдукпун... - дьахтар ыалдьарыттан сирэйин күүрдэн саҥарара, көлөһүн аллан илийбит баттаҕа сүүмэх-сүүмэх кубарыйбыт иэдэстэригэр ыһыллыбытын киһи кэчэһиэн курдук ииммит-хаппыт тарбахтарынан көннөрөн кулгаахтарын кэннигэр кыбыппыта. Хас биирдии тылын бэрт эрэйинэн ыган таһаарара харахха тута быраҕыллара. Ол иһин Настя үгүһү-элбэҕи ыйыта, кэпсэтэ барбатаҕа.
 - Кисиэнньэ Дьөгүөрэбинэ, наһаа саҥара сатаама. Улаханнык ыалдьыбыт сураххын истэн көрсө кэллим... Бу мииҥҥин билигин эбэтэр кэлин сылыттараҥҥын, сылаастыы иһээр. Эмтэн... үтүөр... - диэбитэ, аҕалбыт аһын тумба үрдүгэр уурбута.
 - Баһыыба... - Кисиэнньэ махтаммыт хараҕынан Анастасия Сергеевнаны тургуппуттуу көрөн ылбыта, киниэхэ барыта хайдах эрэ сатамньыта суох курдуга, онтон уолун диэки хайыһан баран: - Бүгүн үөрэммэтэ... Баран үөрэн, үөрэххин көтүтүмэ диэбиппин оскуолатыгар барбакка, эмиэ манна кэлэн олорор... Бэҕэһээ сорох уруоктарын көтүттэ ини?
 - Куруук ийэтин аттыгар буолуон баҕаран эрдэҕэ...
 - Наадьа күҥҥэ хаста да кэлэн барар. Сиэстэрэ, ньээнньэ кыргыттар киирэ-тахса сылдьаллар, бырааспыт Наталья Алексеевна субу-субу билсэн тахсар, онон эн туохха да тардыллыбакка, аралдьыйбакка үөрэниэхтээх этиҥ ээ, тоом?.. - Кисиэнньэ улаханнык хотторон дьирбиилэммит хараҕынан одуулаан сытан, уолугар туһаайан көрдөспүттүү саҥарбыта.
 Аҕатын эргэ бинсээгин кэтэн, сиэбиттэн хортууһун ылан убахтыы-убахтыы, бэл уҥуохтуун кыччаабыкка дылы, сөҥ түһэн олорор Костяны Анастасия Сергеевна олус аһына көрбүтэ. Сэмээр:
 - Костя үөрэниэҕэ... - диэбитэ.
 Ааны тоҥсуйан тобугуратаат, Кисиэнньэ эдьиийэ Надя бакыат-суумка тутуурдаах киирэн кэлтэ.
 - Хайыы!.. Анастасия Сергеевна кэлэн олорор эбиккин дуу!.. Дорообо! - диэн эдьиий барахсан күө-дьаа кэпсэтэн-ипсэтэн, саҥаран-иҥэрэн балаата иһинээҕи дьону сэргэхситэн кэбиспитэ. - Бу, Дьуонаттан сүбэлэтэн бараммын, Апанаас оҕонньортон «кырдьаҕас» сыатын аҕаллым. Атыырын киэнэ. Туһалаатаҕына бу туһалыа... Тыҥа, боруоҥха аһааҕырыытыгар мантан ордук эмп баар үһүө... - Эдьиий Надя сэргэх дьүһүнүнэн-бодотунан, аҥаардас кэпсэлинэн-ипсэлинэн даҕаны кими баҕарар дьэгдьитиэх, көнньүөрдээх айылааҕа...
 Анастасия Сергеевна Костяны кытары балыыһаттан бииргэ тахсыбыттара. Кыырпах да былыт сыстыбатах улаҕата-киэлитэ биллибэт күөх халлаан курдук, мэндээркэй иэниттэн күһүҥҥү күн сытыы сардаҥаларынан чэмэличчи тыган саатырда оонньуура. Уу нуурал чуумпу күн сатыылаан турара, салгын дьэҥкирбитэ, ырааһа сүрдээҕэ...
 Дэриэбинэ үрдүнэн айан хаастара соҕуруу субуллан көтөн ааһан эрэллэрин көрөн Анастасия Сергеевна:
 - Хайыы, ол!.. Хаастар дуо? - диэн ыйыппыта.
 Костя халлаан диэки хантайаат, атын аҕай сэргэхсийэ охсубут дьүһүнүнэн, күн сытыы сардаҥаларыттан саатан, ытыстарын чарапчы оҥостон туран:
 - Айан хаастара... - диэбитэ.
 - Уон сэттэлэр...
 - Аҕыстар...
 - ... Ээ, оннук эбит Уон аҕыстар эбит... Ити ханнык хаастар буолуой?
 - Хоҥор хаастар быһыылаах... Гуменниктар... Хаас түркүннээн айаннаабыта ыраатта ээ. Хоту хаардаабыта буолуо, - диэн уол тойоннуу охсубута.
 - Ол аата харалдьык тахсаатын, биллибитинэн барар хомурах хоҥордоро буоллаҕа?...
 Анастасия Сергеевна, хотоҕоһу субуйбут курдук, соҕуруу саҕах диэки көтө турбут көтөрдөрү батыһа көрө-көрө:
 - Убайым Бүөтүр бу саас биир күн үс хоҥору бултаан аҕалбыта. Улахаттара сүрдээх этэ... - диэбитэ.
 Костя учууталын дьиктиргээбиттии көрөн туран:
 - Булду сэҥээрэҕин? - диэн ыйыппыта.
 Итинник ыйытыыны истиэм диэбэтэх Анастасия Сергеевна:
 - Оттон... Саха дьоно буоллахпыт...
 Уол хайдах курдук сэргэхсийбитэй да, ол курдук эмиэ эмискэ оттомура охсубута.
 - Мантан киэһэ төһө сололооххунуй, Костя?..
 - ?..
 - Кылааспытыгар сээкэйи гынарбар көмөлөһүөҥ дуо?
 - Тугу?
 - Хос иһинээҕи түбүк... Мин билигин дьиэбэр сылдьан баран, оскуолаҕа тиийиэм, эн биэс чаас диэки кэлиэҥ дуу?
 Костя туох да диэн хардарбатаҕа... Балыыһаттан илиитигэр тутан тахсыбыт бороҥ хортууһун иһин тэбээн толугуратан баран кэтэн кэбиспитэ; туора хайыһан силлээн чыырк гыннарбыта, тоҕо эрэ үөһэ тыынан ылбыта. Онтон тиэтэйэ-саарайа учууталын иннигэр түһэн, дьиэтин диэки киэҥник-киэҥник хардыылаан хаама турбута...
 Анастасия Сергеевна «Костя кэлиэ дуо?» диэн саныы-саныы, эрдэ кэлэн түбүгүрэ сырыттаҕына, уол үгэһинэн аҥаар илиитин сиэбигэр уктубутунан киирэн кэлбитэ. Анастасия Сергеевна таба суруйуу ирдэбиллэрин сүрүн быраабылаларын бэлэм араамаҕа олордо-олордо туттара сылдьара.
 - Хайдаҕый манныга?
 - Бэрт буоллаҕа, туох куһаҕана кэлиэй...
 - Оттон бу курдук үрдүгэ?
 - Дуоскаттан намыһаҕа хайдах эрэ ордук курдук ди...
 - Оннук ээ, кырдьык... Оччоҕо бу курдук?
 - Итиннигэ сөп... - уол хортуустаах бинсээгин устан паарта үрдүгэр чөкө уураат, учуутала тугу соруйарынан улгумнук көмөлөспүтэ.
 Анастасия Сергеевна түбүгүрэ сылдьан, айаҕа хам буолбакка, биир кэм үөрэххэ да, үлэҕэ да сыһыаннааҕы кэпсиирэ, уолтан ыйыталаһара. Костя маҥнай утаа судургутук «ээх, ыых» эрэ диэн хоруйдаан иһэн, бэйэтэ да билбэтинэн кэпсэтиигэ кыттан барбыта. Анастасия Сергеевна Костя үөрэҕин таһынан тугу дьарыктанарын ыйыталаспыта. Уол ордук сиргэ сылдьарын сөбүлүүрүн, Аймалҕан диэн атын кытары бодьуустаһарын, ытын Кэрэмэс туһунан ахтан аһарбыта. Костя Аймалҕанын ахтарыгар сирэйдиин-харахтыын уларыйан ылбытын көрөн, Анастасия Сергеевна уол атыгар олус чугас сыһыаннааҕын тута сэрэйбитэ. Костя тыла-өһө кэнникинэн сыыйа-баайа өһүллэн, Алардаахха бултуу сылдьан дьикти, көрүдьүөс түгэннэргэ түбэспитин туһунан кытта учууталыгар буолбакка, доҕор уолугар курдук үлүһүйэн кэпсээбитэ. Анастасия Сергеевна олус сэҥээрэн истэрэ, сороҕор өссө туттуммакка күлэн да ылара.
 Костя сарсыарда үөрэҕэр кэлбэтэҕин, биримиэнэҕэ учуутал хоһугар мустубут эдэр учууталлар тимир-тамыр тылынан кэпсэппиттэрин санаан, Анастасия Сергеевна балыыһаттан дьиэтигэр кэлээт да, уол бүгүн уруогун көтүппүт биридимиэттээх учууталларын кытары кэпсэппитэ. Костя ийэтэ ыалдьан букатын сүөм түһэ сылдьарын ахтан туран, мөҕөн-этэн сэмэлээбэттэригэр сүбэлээбитэ. Анастасия Сергеевна бииргэ үлэлиир кэллиэгэлэрин майгытын барытын барыларын бэркэ диэн билэрэ. Күүлэлээх учууталлара, ханна да буоларыныы, араас таһымнаахтара, майгылаахтара. Кинилэри кытары уопсай түмсүүгэ буолбакка, биир-биир анаан кэпсэтэр ордук тиийимтиэ...
 Костя Анастасия Сергеевна ыҥырбытыгар оскуолаҕа киирэн иһэн, кытаанах ирдэбиллээҕинэн, нүһэр майгытынан биллибит, оҕолор бары толлор учууталларын, биологияны уонна химияны үөрэтэр Аграфена Михайловнаны ааҥҥа уун-утары көрсө түспүтэ. Дорооболоһон баран, уруогун көтүппүт буруйдаах киһи быһыытынан иэдэс биэрэн, ыксатынан ааһан эрдэҕинэ, Аграфена Михайловна:
 - Дорообо Костя. Ийэҥ хайдаҕый? - диэн ыйыппыта.
 - Ама... - уол үргүлдьү ааһыах курдук гынан иһэн, учуутала тохтообутун иһин, аан тутааҕын туппутунан, умса көрөн модьоҕону одуулаан турбута.
 - Балыыһаҕа сытан эмтэннэҕинэ, сотору үчүгэй буолуо. Ааспыт нэдиэлэҕэ хаачарынан эмп таһаарбыттар этэ ди... Аны суолбут аһылыннаҕына биирдэ кэлэрэ буолуо... Бүгүн саҥа тиэмэ бардыбыт, Костя, уолаттаргыттан ыйытан кэниспиэктээр. Маарын Алешаҕа эппитим. Тиийэ сылдьыаҕа. Билэр. Химия уруога аны чэппиэргэ буолар. Уруок аттарыытын көрө сылдьар инигин? Көтүтээйэҕин. Чэ, кытаат, Костя... - диэт, Аграфена Михайловна Костяны  тоҕо эрэ, бэгэччэҕиттэн тутан баран, аһыммыттыы көрөн ылбыта уонна оргууй, сэрэнэн үктэнэн үрдүк кирилиэһи түһэн, кейп сонун сиэбиттэн тирии бэрчээккилэрин ылан кэтэ-кэтэ, сааһыран соноон эрэр бэйэтэ аа-дьуо хааман иҥнэннии турбута. Аграфена Михайловна мөхпөтөҕүттэн, олус истиҥник кэпсэппититтэн, ордук ийэтин ыйыталаспытыттан Костя эмискэ ис-иһиттэн санаата көтөҕүллэн кэлбитэ, өрө тыынан ылбыта. Аграфена Михайловна тоҕо эрэ уруок кэмигэр олус тыйыһын, кытаанаҕын, оттон үөрэх таһынан кэмҥэ отой атынын, эйэҕэһин дьиктиргии санаабыта...
 Костя учууталларыныын хойукка диэри үлэлээбиттэрэ, дьиэлэригэр баралларыгар эмиэ аргыстаспыттара.

6 чааһа

    Күүлэлээх нэһилиэгэ атын нэһилиэктэртэн биир сүрүн уратыта - олохтоох дьон дьиэ-уот тутталларыгар үүнэн турар маһы-оту төһө кыалларынан кэрдибэккэ, чөл хааллара сатыыр үгэстээхтэрэ. Аны өрүс чугаһыгар турар нэһилиэк

буолан, ыал эрэ үксэ көҕүһэ-көҕүһэ, арыы сириттэн эгэлгэ талаҕы аҕалан олордоллоро. Ити да иһин Күүлэлээх уулуссалара чээлэй чэчигинэн симэнэннэр, олуһун тупсаллара. Сайын дэриэбинэ иһэ күп-күөҕүнэн суугунуу чэлгийэрэ.
Оскуолаттан дэриэбинэ арҕаа эҥээригэр бардахха, тулата бүтүннүү хоп-хойуу чараҥынан киэркэйбит, уруккута киэҥ бааһына сир баар. Былыр бурдук үүннэрэллэрэ эбитэ үһү. Бааһына сиксигинэн саас ириэрии кэмигэр маартан сыккыс сүүрдэн улахан эбэҕэ киирэр от үрэххэ түһэр. Настялаах кыра сылдьаннар, уу-хаар тахсан эрдэҕинэ, оскуолаттан дьиэлэригэр кэлэллэригэр саппыкыны ааһар дириҥнээх маар уутун дулҕаттан дулҕаҕа ыстана-ыстана, хатыҥнартан тутуһа-тутуһа туорууллара. Ол сылдьаннар атахтарыгар уу киллэрэннэр, наар саппыкы, наскы куурдуута буолара. Түөрэтэ сэппэрээк үүммүт ээйигэр от ыйыгар моруосканы үс киилэлээх бөтүөнчүгү толору хомуйаллара, айахтарыгар тото сииллэрэ. Кэлин, киэҥ сиринэн тайыыр сыккыс уутун сүнньүн дириҥэтэн хаһан биэрэн бараннар, күргэ тутан тураллар. Күргэ бааһына диэки өттүгэр хас да сиргэ уһун субурҕа олоппостору туруорбуттара сынньанан, олоро түһэн ааһарга аһара табыгастааҕа. Сайын бааһына тулатын тыата силигилии тыллыбыт кэмигэр бу мин дэриэбинэ ортотугар турабын диэн, киһи итэҕэйиэ суоҕун курдуга. Күһүн от-мас сэбирдэҕэ түһэн суйданан дьэҥкэрдэҕинэ эрэ арҕаа олорор ыаллар дьиэлэрин омоонноро көстөллөрө.
Анастасия Сергеевна бааһына сиксигэр түспүттэрин кэннэ, күп-күөх хойуу отонноох кытыан уктарын быыһыгар туран эрисиэккэ олоппос үрдүттэн хагдарыйбыт сэбирдэхтэри, көтөҕөнү хаһыйан баран, суумкатын ньилбэгэр уурунан олорбута. Хойукку күһүн буолан, халлаан бэлиэр боруорсуйан эрэрэ. Киэһээҥҥи дьагдьатар салгын түһэн, халтаҥ таҥаһынан уһуннук сырыттахха, хайыы сахха сөрүүн илгиэр биллэрэ. Күнүс күн уотуттан көймөстүбүт ойуур хабархай сыта чэбдигэ сүрдээҕэ.
Костя учууталын ыксатыгар сэргэстэһэ олорон, кураанах кырыс үрдүгэр үллэйбит саһархай сэбирдэхтэри атаҕынан хаһыйбахтаабыта, онтон өрө хантайан баран:
- Бэл сырдыкка көстөр ол ханнык сулуһуй? - диэн ыйыппыта.
- Чолбон ди…
Анастасия Сергеевна тохтоон, чуумпуран олоро түспүтэ.
- Костя, эн үөрэххин аны көтүтүмэ. Үнүр, Ниипэннээҕи кытары айдаарсыбытыҥ кэннэ, эдьиийиҥ улаханнык дьиксиммит, долгуйбут этэ… Ордук сааммыккын истэн. Кэбис, итинник тыллаһыма, ийэҕин да, эдьиийгин харыстаа, барыта быстах санаа… Оскуолаҕа хайаан да этэҥҥэ, туохха да биккиллибэккэ түмүктүөх тустааххын. Ниипэнтэн сылтаан, Татьяна Викторовнаны кытары киҥир-хаҥыр саҥарсан ылбыккыт этэ ди. Алгебра - булгуччулаах эксээмэннээх,

эгиэлээх сүрүн биридимиэтиҥ, онон көтүппэккэ эҥиннээбэккэ кыһаллан үөрэннэххинэ сатанар. Билиҥҥи, аныгы кэмҥэ орто оскуоланы да бүтэрбэккэ, түмүктээбэккэ сылдьыы диэн хайдах да сатаммат. Үөрэннэххинэ олоххун оҥостуоҥ ди…
- Һы… - Костя улаханнык ахсарбатах киһилии сэҥээрбитэ.
- Иһиттиҥ дуо, Костя? - Анастасия Сергеевна төһө кыалларынан тылын сымнатан саҥарбыта.
- Ол аны кэлэн кыһаллан да диэн… Туох туһалаах үһү…
«Ыых» дуу «ээх» дуу диэн харданы эрэйэн олорбут Анастасия Сергеевна уол саҥатын ороһуйа истибитэ, дьиксинэ быыһытыйбыта.
- Ити аата, Костя, туох диэн эттэҥий?..
Уол ис-иһиттэн үөһэ тыынан ылбыта:
- Сэттис да кылаас суотун суоттаабат киһи, хаһан аны кэлэн, ол онус кылаас уустук суотун суоттаары. Уруокка да кэлэн, таах истэн эрэ олорор буоллаҕым, - диэбитэ.
Анастасия Сергеевна Костя саҥатыттан улаханнык соһуйбута. Онтон уол санаата эридьиэһиттэн, чопчу ити этиллибит кыһалҕа быһаарыллар кыахтааҕыттан эмиэ да сэргэхсийэ түспүтэ.
- Костя, биһиги оскуолабыт ити эн этиммит санааҕар сөп түбэһэр итэҕэһи-быһаҕаһы көннөрөн биэрэргэ анаан, анал сорук оҥостон үлэлиир туспалаах. Эн саҥа кэлэ сылдьар буолаҥҥын, үлэбитин-хамнаспытын ситэ билэ иликкиттэн итинник тыллаһаҕын. Аны ити үлэбитигэр тустаах биридимиэти үөрэтэр учууталлар эрэ буолбакка, суот-ахсаан өттүгэр дьоҕурдаахтар бары кыттыһаллар: бэл төрөппүттэр, оннооҕор нэһилиэк олохтоохторо кытары. Холобур, быыс-арыт ордорунан, эйиэхэ мин бэйэм да көмөлөһүөхпүн сөп…
Костя учууталын саҥатын дьиктиргии истибитэ.
- Аны кылааһыҥ кыргыттара ахсааҥҥа бары да олус дьрҕурдаахтар. Уолаттартан Алешалаах Дайыыл эмиэ. Эйиэхэ ахсаан өттүгэр кыахтаах оҕолортон сыһыарыахпыт. Киһи билбэтин ыйытарыттан кыбыстыа суохтаах. Оттон учуутал онно сиһилии быһааран биэрэрэ, өйдөтөрө кини анала, үлэтэ буоллаҕа… Костя, оскуолаҕа хайа да наука саамай чопчуламмыт, биллибит хайысхата эрэ үөрэтиллэр, хантан да халлаантан ылан уустугу, ситэ анаарылла, сыныйылла илик билим эйгэтин үөрэппэттэр. Онон киһи билэрин киһи хайаан да билиэхтээх.
Кырдьыга да, хайа да үөрэх эйгэтэ судургуттан саҕаланар. Ахсаан эрэ өттүгэр буолбакка, тылга эмиэ биир оннук. Дорҕоон үөрэҕин, морполуогуйаны билбэт оҕо толору синтаксическай ырытыыны толорбото, оҥорбото чуолкай. Алын кылааска барбыты билбэт, ситэ өйдөөбөтөх оҕоҕо үрдүкү кылаас тиэмэтин соҥнуу сатааһын - хайа да оскуолаҕа баар мөкү көстүү. Оттон Күүлэлээх оскуолата улууска уонна кэлиҥҥи кэмҥэ өрөспүүбүлүкэҕэ тиийэ биллибит сонун үлэтин хайысхата ити кыһалҕаҕа болҕомто ууруу этэ.
Анастасия Сергеевна оскуоланы туйгуннук үөрэнэн

бүтэрэн турар. Хайа да баҕарбыт үөрэҕэр холкутук киирэр кыахтаах кыыс, эрдэттэн сорук оҥостубут курдук, саха салаатын туттарсан киирбитэ уонна учууталлара да сэрэйбиттэринии, кыһыл дьупулуомунан бүтэрбитэ. Өссө да үөрэҕин түмүктүөн инниттэн аспирантураҕа мэктиэлии сатаабыттарын: «Научнай үлэ туспа идэ буоллаҕа, оттон мин олохпун онно аныахпын баҕарбаппын», - диэн дьупулуомун ылаат да, дойдутугар учууталлыы кэлэн хаалбыта.
Оскуолаҕа биир кэлим эксээмэн туттарар кэмнэригэр чопчу ол туттарыллар биридимиэти үөрэтэр учуутал хамыыһыйаҕа олороро көҥүллэммэтэ. Инньэ гынан, Владимир Андреевичтаах, алгебра, физика, геометрия эксээмэнэ буолла да, Анастасия Сергеевнаны олрдоллоро. Маҥнай утаа видеокамера эҥин диэни туруорбат этилэрэ. Аньыыны тугун кистиэҕэй, Анастасия Сергеевна кистии-саба үгүс оҕоҕо көмөлөспүттээх…
Настя оскуолаҕа үөрэнэр эрдэҕинэ, кылааһын оҕолорун ортотугар матымаатыкаҕа улахан дьоҕурдаах уолаттар бааллара. Ордук билигин салайар кылааһын уола Дайыыл Кутууһап убайа Максим Кутууһап суокка-ахсааҥҥа олус кыахтааҕа. Настялааҕы сэттис кылааска алгебраны, биир сыл солбукка, Максим аҕата Христофор Пудович үөрэтэн турар. Күһүн саҥа үөрэх дьылыгар кэлбиттэригэр уол бииргэ үөрэнэр доҕотторун улаханнык соһуппуттаах. Максим аҕатын үөрэтэр учуубунньугун ылан, ахсыс кылаас алгебратыгар бэриллибит суоту түөрэтин, халыҥ уопсай тэтэрээти толору суоттаан илдьэ сылдьара. Максим «Сборник задач и упражнений для проведения письменного экзамена…» хомууөунньугу хоонньугар укта сылдьан - таайбараҥы, сканворду олуһун үлүһүйэн туран таайар киһилии, ис-иһиттэн баҕаран туран суоттуу сылдьар уһулуччу дьоҕурдааҕа. Биримиэнэ кэмигэр бэйэтинээҕэр аҕа саастаах үрдүкү кылаас ахсааҥҥа дэгиттэр уолаттарыныын мөккүһэ туралларын үгүстүк көрөллөрө. Ол кэмҥэ уол ити дьоҕурун ситэ арыйарыгар, билиҥҥи үрдүк анал үөрэх кыһаларыгар үөрэммитэ буоллар, элбэҕи ситиһиэҕэ хаалбыт буолуохтаах. Сэттис кылааһы бүтэрбит сайыныгар Үөһээ Бүлүүгэ Михаил Андреевич Алексеев оскуолатыгар ыытаары гыммыттарын бэйэтэ буолумматаҕа…
Максим кылаас биир бастыҥ үөрэнээччитэ эрээри, оскуола ханна да үөрэммэтэҕэ. Аармыйаҕа сулууспалаан кэлэн баран, тутууга үлэлээбитэ. Онтон сыбаарка, сантехника үлэтигэр сыстан, устунан ити идэлэри олус сөбүлээн, билигин наар ону дьарык оҥостон сылдьар. Кэргэннэнэн, оҕолордонон баран, Дьокуускайга баран олохсуйбута уонна күн бүгүҥҥэ диэри саҥа кыбартыыралар ис оҥоһууларынан дьарыктанар. Күүлэлээхтэр Дьокуускайга дьиэ харатын атыыластылар да, наар Максимнарын тутуһаллар.
- Кэлэр нэдиэлэттэн

Татьяна Викторовна дьарыктарыгар сылдьаар… Эбэтэр мин Вениамина Васильевнаны кытары кэпсэтиэм…
Костя туох да диэн хардарбатаҕа, арай үөһэ тыынан ылбыта. Дьиҥэ, Костя Алардаах оскуолатыгар алын кылаастарга үчүгэйдик үөрэммитэ. Төрдүс кылааска диэри бастыҥ үөрэнээччилэр ахсааннарыгар сылдьыбыта. Онтон ийэтэ ыарытыйан, аны аҕата түптээх үлэтэ суох буолан ускул-тэскил сылдьыаҕыттан, эбиитин кэлин- кэлиҥҥинэн иһэрэ-аһыыра элбээн олохторо уустугуруоҕуттан Костя үөрэҕэ эмиэ ол курдук мөлтөөбүтэ. Улаатан, ситэн-хотон эрэр уол тиийиммэт-түгэммэт олохторуттан кыбыстар да буолан барбыта…
- Костя, эн хантан да букатын туспа-туора сиртэн кэлбит уол буолбатаххын. Чугас-чугас сытар ыаллыы да нэһилиэк буоламмыт, олохпутун-дьаһахпытын билсэ-көрсө сылдьар дьоммут. Эн туох эмэ соруктаннаххына, туохха эмэ мунаахсыйдаххына, санааҕын этинэҥҥин, хайаан да үллэстэр буол. Оскуола, үөрэх эйгэтинэн эрэ муҥурдаммакка, тус олоххор сыһыаннааҕы эмиэ… Саатар миэхэ, кылааһыҥ салайааччыта да буоларым быһыытынан…
- Исповедь курдук дуо?..
- Исповедь да буолбатар… - Анастасия Сергеевна сонньуйан ылбыта. Костя күлбүтэ.
- Эн дьиибэ-хообо тылы-өһү, сөптөөх түгэнин булан, сатаан туттан саҥараҕын ээ. Сатаан дьээбэрии мындыр толкуйтан тахсар.
- Онно эмиэ туох мындыра кэлэн симиллибит үһү… - уол харсаахтаспыт киһилии хардарбыта.
Дьиҥэ, Костя бу киэһэ бииргэ үөрэнэр атастара Чылбааһаптааҕы кытары Сүөдэр Килиимэп үүтээнигэр арыыга сыалыһардыы киирсиэхтээҕэ эрээри, тоҕо эрэ ис-иһиттэн баҕаран, учууталын кытары кэпсэтэн, уһаан-тэнийэн тардыллан хаалбыта. Баҕар ол ситэн-хотон эрэр уол дьон-сэргэ эрэ барыта ытыктыыр, олус кырасыабай дьүһүннээх учууталын кытары кэпсэтэн олоро түһүөн баҕарбытыттан буолуо; баҕар, Анастасия Сергеевна, туохтааҕар да күндүтүк саныыр киһитигэр, ийэтигэр олус истиҥник сыһыаннаспытыттан, кинилэр тус кыһалҕаларыгар ис сүрэҕиттэн кыһаллан, санаа үллэстэ сатыырыттан ситимнээн буолуон эмиэ сөбө. Учуутал эрэ барыта үөрэтэр оҕолорун төрөппүттэригэр ыкса-чугас сыһыаны сатаан саҕар кыраҕы майгылаах буолбат…
Костя эмискэ Анастасия Сергеевнаны тугунан эрэ соһутуон, долгутуон, бэл диэтэр, тургутан көрүөн баҕарбыта.
- Анастасия Сергеевна… Эн тус олоххор сыһыаннааҕы кытары санааҕын аһаҕастык үллэстэр буол диигин дуо?
- Оннук… - Анастасия Сергеевна уол саҥата хайдах эрэ дэгэттэнэн, уларыйан ылбытын дьиктиргии истибитэ.
- Оччоҕо мин эйиэхэ олохпор буолбут биир кистэлэҥмин кэпсиибин, арыйабын дуо? Ол кэннэ эн миигин туох диир эбиккин… Кырдьыга да, исповедь курдук… Чэпчиир туһуттан… Бэйэм эрэ моруу буолбат туһуттан… -

Костя тылыгар эҕэлээх этии иһиллэн ылбыта…
Анастасия Сергеевна уол хараҕа атын аҕай уоттанан дьэргэйбитин соһуйа көрбүтэ эрээри, киэҥ, холку көҕүстээх муҥутаан, дьиксиммитин биллэрбэтэҕэ.
- Ол тугу?..
Хара ажур бэрчээккилэрдээх нарын тарбахтарынан ньилбэгэр уурбут суумкатын өйүү туппут, халтаҥ сонун саҕатын туруоран баран, тупсаҕайдык өрүммүт уһун суһуоҕун кэтэҕэр кэппит бороҥ бэриэтин таһынан таһааран түөһүгэр намылыппыт, көнө моонньун эбии күөкэтэн, чыпчылыйбакка да көрөн олорор учууталын олус кырасыабай сэбэрэтиттэн симиттэн Костя туора хайыспыта. Анастасия Сергеевна учуутал түбүктээх үлэтиттэн ордоруммут кэмчи кэмин чрпчу, аҥаардас киниэхэ эрэ анаан ыксатыгар сэргэстэһэ олороруттан уол иһигэр олус астына, манньыйа санаабыта…
Дугдуруй да оҕус диэбиттии, Костя быктарбыт санаатын этэригэр, кэпсииригэр эрэ тиийбитэ:
- Мин… улахан буруйу оҥорон баран сылдьабын… Ону ким да билбэт…
- ?.. - Анастасия Сергеевна арылхай харахтарын эбии кэҥэппитэ.
- Дьиктиргээтиҥ дуу?..
- Хата, киһини куттаары гынныҥ ди… Кэпсээн баран кэмсиммэт буоллаххына…
- Букатын кэмсиммэппин…
- Өскөтүн кэмсиммэт буоллаххына, оннук улахан буруй буолбатах ини…
- Кэпсииргэ уустук оттон киһи өйдүүрүн курдук сатаан быһаарар оннооҕор ыарахан буолуо, арааһата…
- Костя эн миигин, кырдьык, дьиктиргэтэн эрэҕин… - Анастасия Сергеевна уол тыла-өһө букатын сиппит-хоппут киһилии сааһыламмытын сөҕө санаабыта.
- Өйдүүгүн, икки сыллааҕыта Алардаахха Трофимовтар ыскылааттара умайбытын?
Анастасия Сергеевна хас да сыллааҕыта Алардаахха Трофимовтар диэн кэтэх маҕаһыыннаах ыал толору табаардаах ыскылаата умайан, улахан түрүлүөн тахса сылдьыбытын истибит буолан:
- Истэн… - диэн судургутук хоруйдаабыта.
- Ол - мин уоттаабытым…
- Эс… Ама дуу…
- Туох диэн сымыйалыахпыный…
- Ол… Туохтан? Алҕас буоллаҕа?..
- Соруйан…
Анастасия Сергеевна суумкатын ыскамыайка үөһэ ойоҕолуу ууран баран, уол диэки эбии эргийбитэ…
- Син биир туох эмэ төрүөттээх буоллаҕа?.. Уонна хайаан…
Костя илиилэрин сиэбигэр уктан баран, олоппос өйөнөрүгэр ыксары өйөммүтэ, уҥа атаҕынан хаҥдарыйбыт ыыс араҕас сэбирдэхтэри хаһыйа тэбэн ылбыта… Ол хас да сыллааҕыта буолбут түбэлтэни өйүгэр бу баардыы төнүннэрэн, синигэр түспүт киһилии сыҥааҕын энньэтэн, сирэйэ-хараҕа туран, үгэһинэн туора хайыһан, чыырк гына силлээн кэбиспитэ.

 Костя оччолорго сэттиһи бүтэрэн, ахсыс кылааска үөрэнэ сылдьар күһүнэ этэ. Биир киэһэ хонук аһылыктарын аһыы олордохторуна, аҕалара Андриан холуочук кэлбитэ. Андриан хас да күн дьон үлэҕинэн кэрдибит саһаанын атыылаан дьиэтигэр ботуччу соҕус харчы аҕалан, ийэлэрэ оҕолоругар дэҥ аһыыр минньигэс астарын атыылаһан, кыра уолаттар үөрүүлэрэ-көтүүлэрэ сүрдээҕэ. Сыры-сыллатааҕы төрүөх инилэрэ Толиктаах Саша үһүс, төрдүс кылааска үөрэнэллэрэ.
 Андриан саһаан кэрдэн тиэйбитин үһүс күнүгэр Баһылай Доропуунап диэн киһи хамнаһын арыгынан төлөөбүтэ. От-мас тиэйтэрэн баран, хамнастарын «бытыылканан» төлөһөр мөкү дьон хайа да нэһилиэккэ бааллара. Испэтэхтэрэ-аһаабатахтара ырааппыт дьон бэйэлэрэ да «утатан» нэһиилэ сылдьар быһыылаахтара, «туочукаттан» атыылаһа-атыылаһа, хас да күнү быһа арыгылаабыттара. Дьиҥэ, Андриан аһаатаҕына даҕаны бэйэтин дьүөрэтэ, бараллаата дьону кытары булсара. Үксүн бултуур атаһа, ыаллара Дьэкиимэп Сахаар-Болоһо диэн киһилиин хараастарыгар бүгэн сытан иһэллэрэ. Айахтара аһыллан кэпсээннэрэ-ипсээннэрэ дьэ киирэрэ. Хайаан да кэмпиэт, бэчиэнньэ атыылаһан уолаттарыгар куустаран кэбиһэр үгэстээхтэрэ. Андриан эдэр да эрдэҕинэ, билиҥҥи ыччаттар курдук биир-икки устуопканы хантатаат, уулуссаҕа салгыны куһурҕата тахсар майгыта суоҕа. Оттон быдьардык үөхтэрдэҕинэ дуу, оҕустардаҕына дуу, тугу этиэҥ баарай, Андрианы тыыппатах ордук... Ол да иһин ыччаттар «кырдьаҕастарга» кыттыһа хайыы сорумматтара.
 Баһылай Доропуунап, дьон ааттыырынан Күрүчүөк Баһылай - Алардаах төрүт олохтооҕо. Тэрилтэҕэ үлэтэ-хамнаһа суох киһи. Хас да улуус нэһилиэктэрин тилийэ көтө сылдьан атыылыыр ааттаах-суоллаах хамырсааны кытары билсэн, дьиэтигэр ол киһи табаарын үрдэтэн атыылыыра, дэрсииктэри мунньан хаартылатан торуой киллэринэрэ, ону сэргэ биир сүрүн дохуот булунар дьарыга - арыгы атыылааһына. Алардаахха арыгы атыыланар «туочуканы» бары билэллэрэ эрээри, ону ким да аһаҕастык үҥсүбэтэ. Арай кистээн этинэллэрэ эрээри, харытыттан харбаппатах киһини учаскыабай да хайдах гыныай. Аны ол түөрт нэһилиэгинэн үлэлиир учаскыабайдарын даҕаны дьон сыл баһыгар-атаҕар эрэ биирдэ эмэ көрөллөрө.
 Доропуунап кыһын суол баарыгар ыскылаатыгар толору хааччыммыт арыгытын сайыннары атыылыыра. Тэлгэһэтин бүтэйэ тыа саҕатыгар тиийэн бүтэрэ. Дьиэттэн ойуччу турар соппулуот ыскылаакка өһүөҕэ тиийэ кыстанан турар арыгыны харчыта суох холуочуйбут эрэттэр олуйан киирэннэр хаста да уоруохтарыттан Доропуунап дохуот киллэринэр сүрүн табаарын аҥаар эркинэ ыскылаатын кытары с илбэһэ турар, түннүгэ, үөлэһэ суох моойторук олуктаах ампаарыгар хаалаан баран, ыт баһын саҕа күлүүһүнэн хатаан халыгыратан кэбиспитэ. Эҥээрэ суох эрдьигэттэр Доропуунап суох кэмигэр, тыа саҕатынан үөмэн кэлэн, искэ курдары саайыллан баран токурутуллубут боробуойу луомунан да олуйан көрбүттэрэ, кэтэҕинэн кэлэннэр, былыргы түөкүттэрдии төһүүлүү да сатаабыттара эрээри, кыайбатахтара... Кэлин Доропуунап ыскылаатын айаҕар ытын баайан кэбиһэр үгэстэммитэ. Ыта Баһырҕас ытырыык ыт буолбатаҕа эрээри, тэлгэһэҕэ киирбити аатын курдук баһырҕаччы үрэр харамай буолан, бэл бытыктара умайбыт уоруйахтар саба сапсыйан кэбиһэллэрэ.
 Алардаах, ыаллыы сытар нэһилиэктэр Күүлэлээх, Хахыйахтаах курдук, арыгы атыыламмат нэһилиэк ахсааныгар киирсэрэ. Ол Баһылай Доропуунап курдук кистээн арыгы атыылыыр дьоҥҥо ордук табыгастааҕа. Бытыылкатын тыһыынчалыыга атыылаан бараннар, устунан холуочуйан дэмсийбит, дэлэгимсийбит дьоҥҥо иккилии да тыһыынчаҕа батаралларын кэрэйбэттэрэ. Оттон атыылаһааччылар туох да олохтоох, дьылҕалаах дьон буоллуннар, кинилэр онно эрэ кыһамматтара...
 Андриан бэйэтин курдук атастарыныын хас да күнү быһа арыгылаабыта. Киэһэ аайы «утахтара» бүппүт дьон Доропуунаптан баран атыылаһан кэлэллэрэ. Аһаабыттара үһүс күнүгэр Андриан атаһа Болоһо икки бытыылканы сиэбигэр хороччу уктан кэлбитин көрөн Кисиэнньэ:
 - Харчыгыт да элбэҕэ бэрт эбит ди, ити кэриэтин ойоххутугар, элбэх тыынньалаах дьон сиэринэн, оҕолоргутугар тугу эмэни атыылаһыаххытын... - диэбитэ.
 Холуочук Сахаар сөмүйэтин уоһугар тиэрдэн баран, саба сапсыйан кэбиспитэ:
 - Кисиэнньэ, кэбис... Күүгүнээмэ... Харчы суох... суох... Иэс... иэс биэрэр... - диэбитэ.
 - Өссө иэстээх баҕастаах ээ... Мас көнө дьону булан, онон-манан олуйан эрдэхтэрин... Онтугутун тугунан төлүүгүт ол... - Кисиэнньэ хайдах да тулуйбакка, кимтэн атыылаһалларын чуолкай билэр киһи, Доропуунаптарга тиийбитэ. Тиийэн дьиэтин айаҕар күүлэтин үктэлигэр табахтаан бусхата олорор Баһылайга:
 - Баһылай, эн Андрианнаахха арыгыны аны атыылаама, иэс эҥин биэримэ хайаама... - диэн, харса суоҕар түһэн, санаатын этиммитэ.
 Күрүчүөк дьахтар тылыгар кумаардаан да көрбөтөҕө.
 Бу кэмҥэ таска таҥас  сууйа турбут ийэтэ, баартыгын да устубакка, ити үлүгэр тиэтэйэн ханна харбыаласпытын дьиктиргээн кэнниттэн батыспыт Костя тиийэн кэлбитэ.
 - Мин киниэхэ күүспүнэн айаҕар куппаппын. Бэйэтэ атыылаһар...
 - Саатар оҕолору аһыныаххын... Төһөлөөх айдаан-куйдаан таҕыста, дьон олоҕо огдолуйда, эн атыылаан дохуот киллэринэр арыгыттан...
 Кыраттан тымтар ыгым майгылаах, үскэл таһаалаах Күрүчүөк, тугу эрэ санаан манньыйа олорбут дьүһүнэ эмискэ дьэбидийээт, соппойо олорбут табаҕын тооромоһун үктэл кытыытыгар турар түптэ солууругар быраҕан баран, үөс курдугунан көрөн кэбиспитэ.
 - Мин киһибэр аны атыылаама хайаама, иэс биэрбит буола-буола... Эдэрдэргэ иэс биэрэриҥ биллибэт ээ... Мас көнө дьону булаҥҥын... - Кисиэнньэ бу тухары иһигэр итиэхтээн сылдьыбыт санаатын син этиммит киһи быһыытынан төттөрү хайыһан баран, кэннигэр уола кэлэн турарын дьэ көрбүтэ.
 - Эн миигин сиэргэ-майгыга үөрэтэ кэлбитиҥ дуо, б... - диэт Доропуунап быдьардык хоруйдаабыта.
 Костя, хаһан да ийэтин кимиэхэ да ити курдук сидьиҥник үөхтэрбэтэх уол, сүрдээҕин өһүргэнэ истибитэ.
 - Тугу ийэбин үөҕэҕин!.. Бэйэҥ б... курдук киһигин ди!.. - диэн ийэтэ да соһуйуон иһин, Костя сирэйэ-хараҕа атын аҕай  туран, өрө баргыйа түспүтэ.
 - Кэбис, нохоо, хайдах буоллуҥ!.. - иннин диэки дьүккүйэн барыах курдук буолбут уолун Кисиэнньэ окумалыттан ылан тардыбыта.
 Куһаҕантан үөрэр түктэри кэмэлдьилээх Доропуунап айаҕын муҥунан күлэн алларастаабыта:
 - Бу уол аҕатын таһынан киһи буолсу ээ, сибилиҥҥэттэн аһыытын килэтэр киһи. Итинник майгыгынан ырааппатыҥ буолуо ээ. Кэнэҕэски «килийиэним» буолуох киһи сылдьаҕын быһыылаах...
 - Мин эйигиттэн арыгы ылан иһиэм кэриэтин ыт иигин иһиэм, сүөһү... - ийэтин атаҕастаппыт уол Күрүчүөк диэки туһаайан силлээн «пылк» гыннарбыта.
 Күрүчүөк өһүргэммит  омунугар күөх кырыс устун наскынан ойон кэлээт, уолу икки илиитинэн ырбаахытын уолугуттан түүрэ харбаан ылбыта.
 - Өссө биирдэ хатылаа эрэ, туох диэбиккин!.. Б... - Доропуунап ытарчалыы ылан, өрө көтөҕөн таһаарбыт күүһүн тулуйбакка уол ырбаахыта хонноҕунан хайа баран тырылаабыта.
 - Ийэбин үөхпүтүҥ иһин эйигин тылгыттан ыйыахха наада!.. - атаҕастанан кыыла турбут Костя бэйэтинээҕэр төһө эмэ бөдөҥ киһиттэн куттаныах эрэ быһыыта суоҕа.
 - Бу дирээн тыла кыһыытын! - хараҕын үүтэ көстүбэт буолуор диэри бабыгыраабыт Күрүчүөк Баһылай, кэдэс гынаат, сүүһүнэн саайбытыгар уол муннун хаана ыһылла түспүтэ. Костя айаҕар туолбут ап-аһыы хойуу хааны Доропуунап сирэйигэр саба тибиирэн силлээбитэ.
 - Хайдах буоллугут бу!.. Ыл, тохтооҥ!.. - ыккардыларыгар иилистэ сылдьар дьахтары Күрүчүөк тоҥолоҕунан садьыйбыта олоро түспүтэ.
 Муннун анна, дьабадьыта, уолуга бүтүннүү сиһик-мунду буола охсубут Костя уолугуттан харбыы сылдьар Доропуунабы маҕыйа түһээт, тобугунан искэ саайбыта. Ыарыытыттан илиилэрин төлө ыһыктаат, ньахчас гына түспүт киһини аны туох баар күүһүнэн ахтаҕа тэбэн кибилиннэрбитэ.
 Бу кэмҥэ дьиэттэн Доропуунап оскуола хочуолунайыгар хачыгаардыыр улахан уола Балантыын түннүгүнэн көрөн ойон тахсан, киниэхэ ойоҕолуу турар Костяны сыҥаахха биэрэн түҥнэри охсон түһэрбитэ. Аны иккис уол Битээлий өрө мэҥийэн, көөһөчүктэнэн тахсыбыта.
 Өрүкүйбүтэ бэрдиттэн этин ыарыытын да билбэт буолбут Костя ойон тураат, күрүө айаҕын диэки сүүрбүтэ. Куттанан куотта диэбит уоллара, тула-мала көрүөлээт, өлүү болдьохтоох, муус уурар лаабыс үрдүгэр хас да сүгэ кэккэлэһэ туралларыттан биири сулбу таһыйан ылаат, Балантыыны быраҕан кууһуннарбыта. Балантыын эргийэн кулахачыйа-кулахачыйа кэлбит чохороону аһаран биэрбитэ. Сүгэ түннүккэ түһэн, таас тыаһа кырылыы түспүтэ.
 Кыыла туран синиттэн тахсыбыт уол иккис сүгэни харбаан ылаат, Доропуунаптаахха утары ыстаммыта. Сирэйэ бүтүннүү кыа хаан буолбут, ииримтийбиккэ холоонноох уол сүүрэн иһэрин көрөннөр, Балантыыннаах киһи эрэ буоллаллар, кэннилэринэн чугуруҥнаспыттара. Балантыын күүлэ ааныгар өйөннөрүллүбүт тимир күрдьэҕи сулбу тардан ылбыта.
 Кисиэнньэ сүүрэн маҕыйан иһэр уолун биилиттэн кууһан ылан, соһуллан нэһиилэ тохтоппута.
 Күрүчүөк Баһылай иэдээн тахсаары гынна диэн, киһи эрэ буоллар дьиксиммит быһыылааҕа, уолун илиититтэн күрдьэҕи эһэ охсон ылан күүлэ үрдүгэр элиппитэ.
 - Билиҥҥэттэн итинник киһи букатын бандьыыт буолсу!..
 - Бу диэн кыра буоллаҕа!.. Ийэбин үөхпүтүҥ иһин эйигин!.. Б.. Сүөһү!..
 Кисиэнньэ уолун харса суох харытыттан соһон, үтүрүйэн, күрүө таһыгар таһааран баран, сүгэни ылан аан таһыгар кырыска бырахпыта.
 - Тоҕо уол истэн турдаҕына, ийэтин маатырылыыгын... - диэбитэ Доропуунап кыра уола Битээлий. - Кырдьык ити диэн кыра буоллаҕа, өссө туох-туох буолуо биллибэт... Мин эйиэхэ куруук этэбин ди, тугунан баҕар эргин, арыгыны эрэ атыылаама диэн.
 - Аны эн миигин үөрэтээри гынныҥ дуо? - Күрүчүөк бэйэтинээҕэр төһө эмэ төрөл, үрдүк уҥуохтаах, киппэ быһыылаах-таһаалаах кыра уолун өрө көрөн баран, тугу эрэ саҥарыах курдук гынан иһэн, дьиэтигэр киирэн хаалбыта.
 - Эн да, дьыала тугун-ханныгын билбэккэ сылдьан, тугу сутуруктуу турдуҥ, оскуола оҕотун... Аны билигин аҕата кэлиэҕэ...
 - Кэллин эрэ... Мин кинини... - Балантыын Костяны охсон сүһүөҕүн ньылбырыппыт сутуругун имэриммитэ.
 - Эн кинини!.. Хайыыр үһүгүн!.. - ити курдук ини-биилэр күүлэлэрин айаҕар күрдьүөттэһэ хаалбыттара.
 Доропуунап Костя түннүгү алдьаппытын үҥсэ-харса барбатаҕа. Ол күн: «Урут сэбиэскэй саҕана түннүгү «сууралаабыт» бүтүн үс сылга күлүүс хаайыытыгар түбэһэрэ...» - диэн ботугуруу-ботугуруу бэйэтэ оҥорон кэбиспитэ.
 Кисиэнньэ дьиэтигэр кэлэн, уолун хаан-билик буолбут, тырыттыбыт ырбаахытын устан, тааска тымныы уу кутан, ытамньыйа-ытамньыйа сууйбута. Күн бэҕэһээ аҕаларын хамнаһынан маҕаһыынтан атыылаһыллан, сиэркилэ иннигэр эргичийэ-эргичийэ кэтиллибит килиэккэ ойуулаах мааны ырбаахы аны көйгөҕө эрэ кэтиллэр таҥаска кубулуйбута.
 Ити араллаан кэнниттэн аҕыйах хонон баран, хантан истибитэ буолла, Андриан өйүкү-төйүкү барыар диэри иһэн баран, Доропуунаптарга тиийбитин, атаҕар нэһиилэ уйутта сылдьар киһини Күрүчүөк уола Балантыын хардаҕаһынан куйахатын куйахатын хайа охсон кэбиспитин Кисиэнньэ ыаллара, кэргэнин атаһа Болоһолуун балыыһаҕа илдьэн түөрт сииги уурдарбыттара. Хата, субуота күн түбэһэн, Костя Күүлэлээххэ Түҥҥэ балыктыы барбыт кэмэ буолан биэрбитэ. Кэлэн баран ыйыппытыгар ийэтэ: «Итирик киһини ханна ким охсубутун дуу, туохха быһа түспүтүн дуу хантан билиэхпиний...» - диэн сымыйалаабыта.
 Андриан өйдөнөн баран, Балантыыны уулуссаҕа көрсөн быһаарсыы кэмигэр сыҥааҕын тосту охсон кэбиспитэ, киһитэ Дьокуускайга ЧЛХ-га, туома ыйы быһа сытан баран тахсан турар. Быһылаан хайа да өттүттэн үҥсүүтэ-харсыыта суох түмүктэммитэ.
 Араллаан кэннэ уонча хонук ааспыта быһыылааҕа...
 Биир киэһэ Костя кустаан тахсан иһэн, хараҥаҕа Доропуунаптар тыа диэки турар ыскылааттарын таһыгар массыына кэлэн, кэлин уота кытаран турарын көрбүтэ. Доропуунап микроавтобус муҥунан, өрүс суолун баттаһа, сээкэй таһаҕас аҕалтарбытын сүөкүү сылдьаллара. Сэрэйбитин курдук, үксэ массыына муҥунан кылыгырас арыгы эбит этэ. Костя иһигэр сарсыҥҥыттан эмиэ Алардаах олоҕо айманар эбит дии санаан аһарбыта. Уол сэрэйбитин курдук, нөҥүө күнүн киэһэтиттэн дэриэбинэ уҥуор-маҥаар эгэлгэ энэлгэн, орулуур-сарылыыр саҥа  элбээбитэ, ырыа-тойук да баара, ытамньыйыы да иһиллэрэ. Аҕата Андриан эмиэ «күндү астан» матарымаары кэһии диэн уктан кэлбит атастарыныын хас да күн аһаабыта...
 Бэйэтэ атаҕастаммытынааҕар, кырбаммытынааҕар Доропуунапка ийэтин үөхтэрбитин санаатар эрэ ис-иһиттэн буһан, кыынньан кэлэр уол хайдах да тулуйбатаҕа. Субуота күн оскуолаттан кэлэн баран, сарсыарда төннөрдүү кустуу бардым диэт, саатын сүкпүтүнэн дьиэтиттэн тахсан барбыта. Костя кырдьыга да, киэһэ кус көтүүтүн баттаһа, Куоҕастаах диэн чугас баар күөл үрэҕин төрдүгэр баран олорбута. Тыыта суох буолан үөскэ түспүт кустары ыппатаҕа; охсуллубут хадьымаллаах ходуһаҕа күөлтэн күөлгэ ыккардыгар сылыпычыһар кустары хаһы да күөрэппитэ.
 Алтынньы саҥатынааҕы күһүҥҥү хараҥа күөртүү көтөн кэлиитэ, долгуйан сүрэҕэ эппэччи тэппит уол: саатын, сээкэйин үрэх төрдүгэр хаалларан баран, төннөн кэлэн, ойуур саҕатыгар сэппэрээк быыһыгар кыратык тыын ылан сыппыта. Былыттаах түүн буолан лаппа хараҥарбыта. Тыаһы иһиллээбит курдук уу чуумпута. Арай дөрүн-дөрүн ыттар моргуһар саҥалара эрэ иһиллэн ылара. Уол эрдэ бэлэмнээн кистээбит, кир, ньоҕой булкаастаах хандьыссааттаах куйаха кэниистирин ылан, тыа саҕатыттан тахсан, харыйалар быыстарынан үөмэн кэлэн, бүтэй иһигэр киирбитэ. Соппулуот ыскылааты кытары силбэһэ турар, күн уотугар тураҕастыйа кэриэрбит моойторук олуктаах былыргы тутуу ампаар муннугун эргийэ барбыта. Сэрэйбитин курдук, ампаар ааныгар бааллыбыт харабыл ыт Баһырҕас киһи сыбдыйан кэлбитин билэн «моҥ» диэбитинэн ойон турбута. Онуоха уол хортууһун устан ыкка бырахпыта. Ыт анныгар түспүт хортууһу  сытырҕаан көрөн баран, кутуруга эйэҥэлээбитэ. Костя сүүрэн кэлэн бэргэһэтин кэппитэ. Баһырҕаһы сүүһүттэн хаста да имэрийбитэ уонна моойуттан чыбын устан ылан, ампаар үрдүгэр элиппитэ. Ыт арахсыбакка эккэлиэх курдугун иһин уол агдаҕа тэппитигэр бэйэтэ да мэлдьи баайыыга сытан борҕоһуйбут ыт «ньых» диэт, элэс гынан хаалбыта.
 Костя ампаары тула көтө сылдьан, аҕалбыт уматыгын түөрэтин ыһыахтаабыта. Кураанахтаммыт куйаха иһити эмиэ ампаар үрдүгэр кыыраппыта. Онтон уолугун сиэбиттэн испиискэтин ылан уот анньан баран, муҥ көтүүнэн тыаҕа ыстаммыта. Уол тыа саҕатыгар тиийиитигэр, кэннигэр тыас-уус бөҕөтө биирдэ өрө бачыгырыы түспүтэ. Эргиллэн көрбүтэ, ампаар бүтүннүү уот ортотугар күүдэпчилэнэ турара. Соппулуот ыскылаат иһиттэн эмиэ хайыы сахха хойуу буруо бургучуйан эрэрэ...
 Костя өрө багдайан тахсыбыт уот төлөнүгэр харахтара чоҕулуһан тура түспүтэ:
 - Саатар суол туруор диэри арыгы атыылаан тохтуур инигин сүөһү... Ийэбин үөхпүккэр ити диэн өссө кыра... - диэбитэ уонна санаатын сиппит киһи быһыытынан тиэтэйэ-саарайа Куоҕастаах диэки түһэ турбута. Дьон айманар саҥатын ыраахтан ньуу-ньаа курдук эрэ истибитэ...
 Доропуунап ампаардаах ыскылаата туохтан умайбытын ким да билбэтэҕэ. Учаскыабай кэлэн көрөн-истэн баран, кыра да дьиэги булбатаҕа. Куһаҕан сонунтан киһи барыта курутуйар эрээри, Доропуунап арыгылаах ампаара умайбытыгар, хата, сэргии, үөрэ истибит элбэҕэ.
 Сонно тута сир харанан лоһугураччы тоҥон, өрүс мууһа туран, сырыы-айан тохтоон, «туочука» табаара күдэҥҥэ көтөн, кырдьыга да, сүгэ түһүөр диэри дүлүҥ сынньанарыныы, сэтинньи эргэтигэр диэри, Алардаахха бэл холуочуйбут да киһини көрбөтөхтөрө.
 Костя ити быһылаан кэнниттэн, били, саха оҕуһун мииннэ эрэ ырыаһыт буолар дииллэринии, атын Аймалҕаны мииннэр эрэ, хантан истибитэ эрэ, бэйэтэ толкуйдаан муҥнаммыта эрэ:
   Атаҕастаммыт, умса көрбүтүнэн
   Ытаан-соҥоон суланыан кэриэтэ -
   Өлөрсө сылдьан, өрө көрбүтүнэн
   Өргөскө үөлүллүбүт - быдаа-ан, быдан ордук... - 

диэн ырыа ыаспайданан хаалбыта.
Ийэтэ хаста да түбэһэ истэн:
- Ити туох абааһы ырыатын булан энэлийэн хааллыҥ, солуута суох… - диэҕиттэн биирдэ эрэ тохтообута.
Уһуннук испэккэ буолан, Андриан Саҥа дьылга диэри, кырдьыга да, арыгы амсайбатаҕа.

7 чааһа

 Ити курдук кыһын ааспыта, саас кэлбитэ.
 Кус ытыатын кэннэ, окко киириэххэ диэри, Андриан хас эмэ сыл кыра-кыралаан мунньубут диэлин холбооттоон муҥха таҥыммыта. Костя үөрэҕин быыһыгар аҕатыгар баҕатыйан туран көмөлөспүтэ. Сашалаах Толик эмиэ хотоҕос, таастыган таҥыллар кэмигэр аҕалара тугу соруйарынан илии-атах буолан иилиҥкэйдэспиттэрэ. Былырыыҥҥа диэри икки кыната эрэ самаммыт муҥха - ийэтигэр холбонон, байбарыланан, туох баар силигэ барыта ситэн бүппүтэ. Ийэлэрэ Кисиэнньэ эмиэ хотоҕос түүрсэн, баайсан, диэл тиксэн көмөлөспүтэ.
 Ыал аҕата Андриан муҥхаланан: «Дьэ, билигин баҕас бэйэбит бас билинэр тэриллэннибит, өрүспүт барахсаҥҥа хаһан баҕарар киирэммит, санаатыбыт да умсаахтатар дьон буоллахпыт...» - диэн улаханнык көнньүөрбүтэ.  «Кэлин бу дьоҥҥо хаалыа ди...» - диэн оһох иннигэр табахтыы олорор киһи уолаттарыгар туһаайан саҥарбыта. Күһүн туттубут идэһэлэрин харчытынан кыһын атыыласпыт улахан лаардарыгар эбэлэрин быйаҥын толору хаһаанан бараннар, кырдьыга да, сайыны быһа аһыахтарын сөбө.
 Костя аҕатын кытта массыыналарын көрүммүттэрэ, муҥхаларыгар анаан тэлиэгэ оҥостубуттара. Костялаах, урут массыыналаныахпыт диэн санааларыгар да оҕустарбакка сылдьыбыт дьон, биир күһүн эмискэ көлөлөнөн хаалбыттара. Куһаҕан эмиэ үчүгэйдээх диэбиккэ дылы, хас да сыллааҕыта улахан уот турбутугар аҕалара, тырахтарыыс киһи, уһун сайыны быһа бөлөрүүс тыраахтарынан уокка сылдьан үгүөрү хамнаһы аахсыбыта. Онтунан бэрт сэнэх тиэндэбэй УАЗ массыына булунан турар. Уазиктарыгар түөрт туонналаах бырысыап көлөһөлөрүн бакырыыскатын кэрдииһин, көтө-көтө, турбореһынан быһан олордубуттара - кыра бадараантан-идэрээнтэн букатын иҥнибэтэ. Арыыга, бэл суол ситэ куура илигинэ, бэрт холкутук лууктаан эҥин кэлэллэрэ.
 Окко киириэх иннинэ, уу хото түһэн өрүс тааһа тахсыбытыгар, биир күн Андриан уолаттарын кытта массыыналарын тэлиэгэтигэр муҥхаларын тиэнэн, ийэлэриниин бука бары дьиэнэн өрүстэригэр киирбиттэрэ. Алардаах икки Күүлэлээх икки арда, төһө да сорох сиринэн быһытыалардаах буоллар, үксэ кутуу суол буолан айан-сырыы түргэнэ. Кинилэр «испиэс» көлөһөлөөх массыыналара холкутук сылдьара. Андрианнаах Күүлэлээххэ кэлэн, Эдьиий Надялаахтарыгар чэйдээн бараннар, үргүлдьү ааспыттара.
 Дьахта Бастаах бириистэнигэр киирэннэр, саҥа муҥхаларын түһэрэннэр, балык тахсыытын уотаҕата буолан, баһаамы хостообуттара. Үрүҥ да балык, хара да балык - күн кэмиттэн тутулуктанан, арыттаһан, сүрдээҕин тахса турара. Күнүс Күүлэлээхтэн туспа биригээдэ муҥхаһыттар киирэ сылдьаннар, Андриан муҥхатын сырыытын бэркэ диэн хайҕаабыттара. Ити курдук Костялаах кэтэх муҥхаларын аҕыйахта түһэрээт, тугунуоҕунан, чомугурунан, быйытынан иһиттэрин толорон бараннар, сөтүөлээн, билисинээлээн өссө да уһуннук сылдьыбыттара. Андриан да сүргэтэ көтөҕүллүбүтэ сүрдээҕэ. Кисиэнньэ кэргэнэ бу курдук санаата сайбытын өссө өтөрүнэн көрө илигэ...
 Андрианнаах муҥхаларын төттөрү-таары таһаҕас гынан мэскэйдээмээри, Күүлэлээххэ эдьиий Надяларыгар аргыга ыйаан хааллара сылдьар буолбуттара. Ити курдук от кэмин быыһыгар хаста да кэлэн муҥхалаан барбыттара. Балыктыылларыгар Болоһо сулумах турар куорпуһун тутталлара.
 Кисиэнньэлээх Костяларыныын уонна кыра уолаттарын чомой гынаннар аҕыйах оту киһилээбэтэхтэрэ. Бүтэһик отторун кэбиһэн бараннар, биир үтүө күн эмиэ өрүстэригэр киирбиттэрэ. Кисиэнньэ бу сырыыга, ыаллара Болоһо кэргэнин кытары киис тиҥилэхтии бараары, барсыбатаҕа.
 Андриан тэлиэгэтин холбоммутун көрөн, атаһа Болоһо кэлэн:
 - Хайа, өрүскэ киирдиҥ дуо? - диэн ыйыппыта.
 - Барсыбаккын дуо!..
 Болоһо ыалга дьиэ холлоҕоһо тутуһа сылдьар буолан:
 - Суох... - диэбитэ. Онтон: - Бэҕэһээ Хахыйахтаахтан Унаарап эрийэ сылдьыбыта, - диэн дьаархаммыттыы саҥарбыта.
 - Көстөкүүн дуо?.. Тугу кэпсиир?..
 - Үс хонуктааҕыта үөһэ Протопопов ааспыт үһү. Сэрэнэ сылдьаар эрэ... Хахыйахтаахтан хас да сааны туппут...
 - Миигиттэн туохпун ылар үһү.
 - Ээ, дьэ, ким билэр... Балыгы да көҥүлэ суох орообуккун ээ. Дьаабы киһи дииллэр. Дьону сордотолуур быһыылаах буолба-ат...
 Күүлэлээх эргин, урут Сэдээлиссэп диэн булт хонтуруолун иниспиэктэринэн үлэлии сылдьан баран, хас да сыллааҕыта уурайыаҕыттан, аны Григорий Протопопов диэн киин улуустан кэлбит күтүөт киһи хонтуруоллуура. Иниспиэктир буолуоҕуттан, кыһын суол баарыгар, ырааҕын аахсыбакка, эмискэ, соһуччу кэлэн сааны-сэби бэрэбиэркэлиир үгэстээх. Аны майгыта дэрдэмин иһин олохтоох дьон букатын сөбүлээбэт киһилэрэ. Андриан уу мотуора суох буолан уонна көҥүллээх саата мэлигир булчут, кырдьыга баара, Протопоповы бу диэн көрбөтөх киһитэ этэ. Онон Болоһо кэпсэлин улахаҥҥа уурбатаҕа.
 Андрианнаах Дьахтар Бастаахха киирбиттэрэ: күөгүһүт, билисинээһит оҕолортон атын ким да суоҕа.
 Костялаах муҥхаларын хаста да түһэрэн, бэйэлэрэ да хойутаан кэлбит дьон, күн киэһэриитэ, илдьэ кэлбит солуурдарын толортообуттара. Өссө биир билиэйэх ыланнар, үөрүүлэрэ-көтүүлэрэ эбии үрдээбитэ.
 Билисинээһит оҕолорго ким туох иһиттээҕинэн балыктарыттан бэрсэн бараннар тахсыачча буолан хомунан эрдэхтэринэ, арҕаа мотуор дыыгынаан иһэр тыаһа иһиллибитэ.
 Костялаах уу испит муҥхаларын куорпус үрдүгэр куурда да уурбуттарын ылан суулуу эрийэн бараннар, оол курдук, уһун сото кэтэҕиттэн тахсан кэлбит мотуордарын кыҥастаспыттара.
 Аҥдриан мотуордаахтар чугаһаабыттарыгар, пуормалаахтар олороллорун көрөн да баран кыһаллыбатаҕа. Хата, ол оннугар Костя, туох эрэ бөрүкүтэ суох быһыы-майгы тахсыахтааҕын сэрэйэн, куһаа-харык буола түспүтэ. Кыра уолаттар, тугу да сибикилээбэккэ, аньыыта-харата суох харахтарынан дьону көрөн тойтоллон турбуттара.
 Биирдэрэ «Крым», атына «Прогресс» куорпустаах сабыс-саҥа «Меркурий» мотуордар чопчу дьон турар сиригэр кэлэн кытылга тиксибиттэрэ. Дохсун долгуннар таас кытылы сабаан биллиргэппиттэрэ. Куорпустар иккиэн от күөҕэ эриэн кырааскалаахтара. Болоһо кэпсээбитин курдук, Протопопов уонна биир эдэрчи уол сылдьаллара. Протопопов кылгас уостаах Калашников аптамаатын санныгар сүкпүтүнэн Андрианнаахха соруктаах аҕайдык утары кэлбитэ. Аргыһа, айылҕа харыстабылын үлэһитэ пуормалаах уол, саата-таймата суоҕа.

8 чааһа

    - Хайа, бу көҥүллээх муҥхалыы

сылдьаҕыт дуо?! - Протопопов уот ааныттан суоһурҕанан, саҥатын соноппутунан толору балыктаах солуурдар ыксалпрыгар кэлэн тохтообута.
Андриан дорооболоһоору илиитин ууммутун Протопопов көрбөтөх киһи курдук туттан, муҥханы эргийэ хаампыта. Муҥха ийэтин хараҕын сирийэн көрбүтэ буолан баран:
- Букатын дьиҥнээх браконьерскай сэп эбит буолбат дуо. Бу айылаах кыараҕас харахтаах муҥха тугу ордоруой, - диэбитэ уонна хаптахмакка турар солуурдаах балыктарын икки ытыһынан түөрэ баһан көрбүтэ. Өлүү болдьохтоох, биир солуур түгэҕэр угуллубут билиэйэх үөрэҕэстэрин таба көрөн хостоон ылан таас үрдүгэр быраҕаттаабыта… - Ким диэн табаарыскыный, доҕор? - Протопопов төҥкөйөн, балык салыҥа буолбут илиитин сууна туран ыйыппыта.
- Уйбаныап диэммин… - Андриан Протопопов иниспиэктэр дьүһүнүн көрөөт да, сонно тута, киһи үчүгэйи күүппэт киһитэ буоларын сэрэйбитэ.
Протопопов илиитин муҥха дьуунугар сотто туран:
- Күүлэлээхтэр, ким да хонтуруоллаабат буолан, аҥаардастыы айбардаабыт дьоҥҥут. Үс хонуктааҕыта ааһарбытыгар биир да киһи суоҕа. Хахыйахтаахтар эрдэ сэрэппиттэр быһыылаах дуу, туох дуу… Антах биһиги кэлбиппитин ким да билбэт этэ, - диэбитэ.
- Ээ, мин Алардаахтан кэлэ сылдьабын. Бу дьону аһатаары. Биһиги атыылаан хайаан эргиммэт дьоммут, - Андриан баҕар алы гыныам диэн санааттан кэпсэтиини маҥнай утаа сымнаҕастык саҕалаабыта.
- Атыылааҥ да атыылаамаҥ, ол миэхэ наадата суох, сокуону кэстигит да эппиэккэ тардыллыахтааххыт. Сокуон барыбытыгар биир. Яшка, баран паапканы аҕал эрэ… - Протопопов аргыһын соруйбута.
Боротокуол суруллан эрэрин көрөн Андриан:
- Ол биһиги, үлэтэ-хамнаһа суох дьон, оҕолорбутун аһатарбытыгар, айахпытыгар эрэ сиирбитигэр анаан балыктанар дьону тыытымыа да суохха баар этэ, - диэбитэ. Андриан төһө да холкутук саҥара сатаатар, иһигэр улам-улам хаана-сиинэ кыынньан, быыппастан барбыта.
- Муҥхаҥ көҥүллээх, лицензиялаах дуо?
- Саҥа оҥоһуллубут ээ… - Костя суолтатыгар санаатын этэн көрбүтэ.
- Былыргы буоллун, быйылгы буоллун… Көҥүлэ суох буолла да бүттэ.
Андриан, боротокуол толоруллан бүппүтүн көрөн, аны кэлэн туох харсын дии санаатаҕа буолуо:
- Ол биһиги курдук дьону мөрөйдөөҥҥүн, улаханы туһанарыҥ, ситиҥэриҥ буолуо… - диэбитэ.
- Хайа, доҕор, өссө сэтэриигин, үгэргиигин дуу… Көҥүлэ суох балыктаан ачыаһыра сылдьыбыккыт туох түмүктээх буоларын көрдөрүөҕүм мин эһиэхэ…
- Эн да ис дьиҥиҥ кимин таска тэбиир сөптөөх дьон көстөллөр ини…
- Ити аата саанар быһыыҥ дуо?..
- Сааныам дуо, кырдьыгы этэр буоллаҕым…
Андриан саҥаран да туох туһалаах үһү диэтэр да, саатар уолум иһиттин дии санаан, иһигэр

тута сылдьыбыт санаатын малтаччы этиэн баҕарбыта быһыылааҕа:
- Оннооҕор буолуох үбү-харчыны уоран сиэбит тойоттору-хотуттары, дьиҥнээх ороспуонньуктары, түөкүттэри туппакка, хаайбакка сылдьаҥҥыт, сытыган былаас сатаан салайбатаҕын түмүгэр үлэтэ-хамнаһа суох хаалбыт, айахтарын эрэ туһугар букунайа сылдьар тыа сирин дьонун кэлэн түүрэйдииртэн атыны сатаабат дьоҥҥут…
Андриан эппитигэр киһи күлүөх туох да суох эрээри, Протопопов күлэн ыгыстыбыта. Костя иһигэр сүрдээҕин кыһыйбыта эрээри, суут-сокуон үлэһитин кытары мордьооттоһор туһата суоҕа.
Протопопов боротокуолун суруйан бүтэрэн баран, Андриан иннигэр туран:
- Мэ, манна илиигин баттаа, - диэбитэ.
- Өлөрөн бараҕҕын, тарбахтарбар уруучука туттаран баттаттаххына баттатарыҥ буолуо ээ, арааһата, - аны Андриан ымайбыта.
Протопопов Андриан туохха да ымыттыа суох дьүһүнүн көрөн:
- Дьэ, буоллун эрэ… Бэбиэскэнэн кэлбэтэххинэ, хомбуойунан бардаххына билиэҕиҥ…
Протопопов санаабыттарынааҕар баламат, ыгым киһи буолан биэрбитэ: ыксатыгар турар толору балыктаах солуурдары ылан, ууга тоҕута ыһаттаабыта…
Андриан сөҕөн да хайыай, биир үксүн оҕолоро да баалларын иһин пуормалааҕы кытары бочооттоһортон туттуммута быһыылааҕа, төбөтүн эрэ быһа илгистэн кэбиспитэ…
Протопоповтаах куорпустарыгар киирэннэр, чахчы улахан түөкүттэри, уоруйахтары харыларыттан харбаабыт дьоннуу даадаҥнаһан, туттан-хаптан, мотуордарын эһэн салгыы ааһа турбуттара…
Оҕолор кэлиҥҥи куорпуска тиэллибит муҥхаларын сайыспыттыы батыһа көрөн туран хаалбыттара…
- Аҕаа, тоҕо муҥхабытын илдьэ бардылар, бтһиэнэ буолбат дуо? - диэбитэ Толя.
Андриан туох да диэн хардарбатаҕа…
Хайдах буолуон билбэтэх киһилии сатамньыта суохтук туттан, абырахтаах ырбаахытын көхсө холбойон турар кыырыктыйбыт баттахтаах аҕатын Костя олус күүскэ аһынан кэлбитэ… Эмискэ бычалыйан тахсыбыт хараҕын уутун кистии-саба харытын кырыытынан соттон кэбиспитэ. Түөһүн иһэ эмиэ олус сытыы-аба, өс-саас өһүөнүнэн туолбута…
Андриан:
- Дьэ, итигирдик… Тугу гыммыппыт биһиэнэ барыта сатаммат… - диэбитэ уонна умнууга хаалбыт, били, билиэйэхтээх солууру ылан, таас үрдүгэр тоҕо ыспыта: - Кини курдук чанчарык, быртах санаалаах киһи ахтатын хаһыспыт кирдээх илиитинэн булкуйбут балыгын, ама да биһиги буолбуппут иһин, сиэбэт инибит…
Костялаах хас да сылы быһа хомунан, булунан таҥыммыт муҥхаларыттан, умнаһыт бурдугун тыал көтүппүтүгэр дылы, ити курдук илии соттон хаалбыттара…

9 чааһа

 Булт иниспиэктэрэ Протопопов Андриан Уйбаныап муҥхатын туппут сураҕын истэннэр алардаахтар да, күүлэлээхтэр да улаханнык кэлэйбиттэрэ: «Булан-булан...» - дэһиспиттэрэ. Кырдьыга да, эгэлгэ сидьиҥ санаалаах дьиҥнээх түөкүттэри сонордуулларын оннугар дойдуларын хара тыатын баайыттан, эбэлэрин көмүс хатырыктааҕыттан бэриһиннэрэн айахтарын ииттинэн олорор төрүт олохтоох үгүс тыынньалаах дьону олус хабырдык түүрэйдиир хайа да үтүө сиэргэ дьүөрэлэспэтэ...
 Түөкүн киһи сокуонумсах буолар дииллэрэ оруннаах. Сокуон тутуһуллуохтаах, онно мөккүөр суох, ол иһин сокуон, ирдэбил диэн баара биллэр суол. Ол эрээри икки атахтаах өйүнэн айбыт сокуонунааҕар өссө ордук үрдүк ирдэбил сиэр-майгы ирдэбилэ диэн баарын Протопопов курдук дьон өйдөөбөттөрө уонна өйдүүр да таһымнара суоҕа. Сокуону ким да кэһиэ суохтаах, ол эрээри хайа да кэмҥэ, тутулга сокуонтан туорааһын диэн баарын эмиэ умнуллуо суохтааҕа. Сокуонтан туораныллыахтаах биир эрэ суолга: өскөтүн ол сокуонтан туораан (сокуону кэһэн буолбатах) - сокуону тутуспуттааҕар өссө ордук үтүө дьайыы оҥоһуллар түбэлтэтигэр...
 Андриан ити түбэлтэ кэнниттэн сотору, арыгылыы сылдьан, тыраахтар халыйаатыгар сууллан хаалбытын бөлөрүүс тыраахтардаах киһи көрбөккө үрдүнэн ааһан, быстах өлүүгэ өлөн турар... Тыллаабыттарыгар, үлтү ныһыллан бүтүннүү кыа хаан буолан сытар аҕатыгар сүүрэн тиийбит Костя, төһө да алҕас буоллар, киһи тыынын быспытыттан куттанан сап-салҕалас буолбут тырахтарыыһы мээнэнэн көрөн кэбиспитэ. Суут-сокуон да хайдах гыныай... 
 Костя аҕатын аһыытыгар буолан оскуолатыгар үөрэнэр-үөрэммэт сылдьыбыта. Кистээн наар аҕатыгар тахса сытара. Санаатыгар тугу эрэ этиэхтээҕэ ситэри этиллибэтэх курдук санаа үүйэ-хаайа тутан, уолу олус аймыыра... Эһэтиттэн тиксибит аҕатын икки уостаах саатын сүгэн сиргэ да бардаҕына, өрүү олорор күөллэрин уҥуоргу кырдалыгар тиийбитэ эрэ баар буолара. Ийэтэ ону билэн: «Кэбис, тоҕо мээнэ тиэстэҕин, олус айманар - аньыы, саатар миигин аһын, инилэргин санаа...» - диэҕиттэн арыый да туттунан турар. Эдьиийэ Надя, иннинэн буолуо суоҕа диэн, төһө да дьиксиннэр: «Костя, эһиги быйыл миэхэ кыстааҥ... Ийэҕэр үлэ көстүөх курдук. Бастайааннай үлэ. Баҕардыҥ да кэлэ-бара сылдьыаҥ дии, бу ыккардыгар. Ийэҥ иэдэйиэ... Бары бииргэ бөрөһөн олорорбут ордук... Тохсуска биһиэхэ Күүлэлээххэ үөрэннэххинэ, Анастасия Сергеевна салайар кылааһыгар үөрэниэҥ. Олус үтүө майгылаах, дьон-сэргэ эрэ барыта ытыктыыр учуутала... Уолаттары: Мичиллээҕи, Алешалааҕы, Коляны эҥин бэйэҥ да билэҕин буолбат дуо...» - диэн төһө кыалларынан тылын ылыннарардыы наллаан көрдөспүтэ.
 Костя биир үксүн ийэтин туһугар, туох да эгилитэ-бугулута суох сөбүлэспитэ. Уонна кырдьыга да барыта биир сир-уот буоллаҕа...
 Костя аҕатын өлүүтүгэр, оҕо киһи быһыыны-майгыны судургутук быһаарар, ылынар үгэһинэн, булт иниспиэктэрин Протопоповы буруйдуура. Аҕам санаата алдьамматаҕа буоллар, бу тухары испэккэ сылдьыбыт киһи, баҕар өссө да туттунуо этэ дии саныыра. Костя алдьархай таҕыстаҕын утаата, өй-санаа өрүкүтэр ытылҕаныгар ыллара сылдьан, аҕатын уҥуоҕар тахсан олорон, хайаан да иэстэһиэм диэн мэктиэ тыл бэринэн турар. Оттон бэриллибит мэктиэ тыл хайаан да туолуох тустааҕа. Костя курдук өйдөөх-санаалаах уолга андаҕары кэһии - бэйэтэ алдьархайга холооннооҕо. Оттон уол ол этиллибит андаҕары хайдах толоруон бэйэтэ да билбэтэ...
 Кыра уолаттар Сашалаах Толя соһуччу өлбүт аҕаларын олуһун суохтаабыттара... Кисиэнньэ да уолаттара көрбөттөрүгэр үгүстүк кэбирээн, уйадыйан, ытаан-соҥоон, муҥатыйан да ылар түгэннээҕэ: «Саатар мин ама да буолбатах буоламмын...» - диэн тыллааҕа. Оҕолоро дьороччу улаатан эрэллэрэ эрэ санаатын көтөҕөрө. Хата, эдьиийэ Надя улахан күүс-көмө, өйөбүл буолбута.
 Андриан иэйдэҕинэ уолаттарын кытта дуобат оонньуур үгэстээҕэ. Талаҕынан саҥа дуобат оҥорон испитэ ол курдук сиппэккэ хаалбыта... Андриан дэриэбинэ уһугар олорор Суомап Мэхээлэ-Дуобатчыт Мэхээлэ диэн киһилиин, быыс-соло көһүннэ да, куруук дуобаттыыллара. Мэхээлэ Суомап өссө сэбиэскэй саҕана «суругунан дуобакка» маастарга хандьытаат нуорматын толорбут киһи этэ. Андриан буоллаҕына Суомабы наар хоторо. Ол да иһин, күүстээҕи кытары оонньоон сайдар туһуттан Дуобатчыт Мэхээлэ дуобатын хонуутун кыбыммытынан Уйбаныаптарга куруук кэлэрэ. Суомап кэллэ да дьиэ иһинээҕилэр бары сэргэхсийэ түһэллэрэ. Ордук кыра уол Толя: «Оок, Мэхээлэ кэллэ!.. Мэхээлэ кэллэ!..» - диэн буолара. Андрианнаах Мэхээлэ бэркэ диэн кыһытыһан туран оонньууллара. Суомап: «Андриан букатын маастар буолуох киһи бэйэтэ дьыалайдаабат, баардылаабат...» - диэн тыллааҕа.
 Андриан уола Толигы кытары дуобаттыы олорон: «Бу уол оонньуох эбит ээ...» - диэн мэлдьи хайгыыра. Толик убайдарын Сашаны да, бэл Костяны кэлин букатын киһилэтэлээбэт буолбута. Бэл биирдии «киһи» итэҕэс оонньоотохторуна кытары хоттороллоро. Толя аҕата өлбүтүн кэннэ, тэһийбэккэ, мөһөөччүккэ хаалаабыт дуобатын илдьэ, Суомаптарга киирэн кэллэҕинэ, Мэхээлэ кэргэнэ Сүөкүлэ мэлдьи салгын сиэн килэрийбит, өрүү икки имэ тэтэрбит сирэйдээх кыра уолу аһынан хайдах да буолуон булбата. Хайаан да чэйдэтэн, аһатан ыытара, минньигэһинэн күндүлүүрэ. Ыал ийэтэ Сүөкүлэ: «Оо, бу барахсан эмиэ кэлээхтээтэ ди...» - диэн баран, наар кистии-саба хараҕын уутун сотторун Толя дьиктиргии көрөрө...
 Алардаах оскуолатыгар, атын ыаллыы оскуолаларга курдук, дуобат сиэксийэтэ эҥин диэн суоҕа. Толя убайдарын үлтү хаайан оонньуу сатаан баран, кэлин дуобатыттан бэйэтэ да тэйбитэ...
 Протопопрв булт иниспиэктэрэ буолуоҕуттан киниэхэ тааллара кырыыламмыт Костята да суох үгүһэ. Уу сулугар: «Протопопов ааспыт үһү, Протопопов кэлбит үһү...» - диэн сураҕы дьон бары да абааһы көрө истэрэ. Григорий Протопопов үөһэ Мороолгуттар диэн үм күөл баарыттан ортокуларыгар дьиэ тутта сылдьарын истэннэр: «Хантан эрэ кэлэ-кэлэ, чиччик дьиэ туттубут буола-буола, оччотугар өтөрүнэн дьүгэлийбэт киһи буулаабыт эбит...» - дэһэн, олохтоохтор сөпсөөбөтөхтөрүн аһаҕастык кэпсэтэр буолан барбыттара.
 Костя Күүлэлээххэ кэлэн саҥардыы үөрэнэ сырыттаҕына, балаҕан ыйын эргэтэ, дьыл баччатыгар өрүү да буоларыыны, өрүс уута күһүҥҥү ардахтар ууларынан туолан, Түҥ эбэҕэ мотуордар тыастара эмиэ элбээбитэ.
 Костя, Күүлэлээххэ кэлэн үөрэммитэ аҕыйах хоммут уол, биир өрөбүл күн бииргэ үөрэнэр атаһа Мыраанап Колялыын аттарын миинэн, Мыыкаай (Коля хос аата) арыыга баар үүтээнигэр хоно - кустуу, соболуу киирбиттэрэ. Түүн халлаан чакылыччы халлан хаар хаһыҥ түспүтэ, күөл уута лаппа үөскэ диэри торточчу тоҥмута. Көрдүгэннэр уулара букатын да ылтаһын курдук барбыттара. Костялаах киэһэ үппүт илимнэрин сарсыарда ыраахха диэри тоһоон киирэн көрбүттэрэ. Дэриэбинэҕэ тахсалларыгар Дьахта Бастаах буор хайатын үрдүнэн батыгыраччы сиэллэрэн ааһан истэхтэринэ, Мыраанап:
 - Хайа, охотоведтар кэлбиттэр!.. Ити аата үөһэттэн иһэллэр, - диэбитэ.
 Костя санаата аралдьыйан, Мыыкаай саҥарбытыгар биирдэ эрэ өйдөөн аллара көрбүтэ кытылга эриэн өҥнөөх «Прогресс» куорпус тиксэн турара. Күүлэлээхтэр уу кэлэ турар кэмигэр куорпустарын үөһэ соһон кэбиһэр буоланнар, ойуччу соҕус икки-үс эрэ мотуор көстөрө.
 Костя ала бэлиэ эриэн куорпуһу, «Меркурий» мотуору көрөөт да кимнээх буолалларын тута билбитэ.
 - Протоповов буолуо дуо?
 - Кини буо... Уонна хайа чиччик үһү...
 - Дьэ, үчүгэйдик буулаабыт ди...
 - Ити киһи итинник майгытынан, арааһата, уһаабата буолуо ээ, сотору хара буору уоптараллар ини... - Костя Протопопов бу сайыҥҥы быһыытын санаан, аҕатын аһыыта мүлүрүйэ илик уол, ис-иһиттэн өрүкүйэн, сэтэрээн саҥарбыта.
 Протопопов аатын истээт да, дьүһүнэ уларыйан, хараҕа уоттана түспүт Костяны Мыраанап дьиктиргии да, дьиксинэ да көрбүтэ.
 - Саабытын сүкпүтүнэн дэриэбинэҕэ киирдэхпитинэ, түбэһэ көрдүлэр да, сонно тараччы тутан ылардаахтар, хайыыбыт?
 - Эһиги кыбыыгыт кэтэҕинэн барыахпыт...
 - Ол эрээри аттаахпыт ди, ойуурга ыстаннардахпытына сиппэттэр ини...
 - Чэ, солуута суоҕу саҥарыма... - диэбитэ Костя.
 Костялаах дэриэбинэҕэ чугаһаан иһэн, өрүс суолуттан туораан, сүөһү, сылгы ыллыгын устун тиэтэйэ-саарайа хаамтаран, сиэллэрэн, Мыраанаптар эргэ кыбыыларын кэтэҕэр тохтоон аттарыттан түһэн, сааларын хотоҥҥо киллэрэн күкүр иһигэр кистээн бараннар, икки аҥыы арахсыбыттара.
 Сотору, тугун-ханныгын билэн баран, Мыыкаай эрийбитэ:
 - Тобулга эрийэ сырыттым. Протопоповтаах хонтуораҕа мунньахтыы олороллор үһү. Булт дьиэлээхтэргэ анапн уонна лицензия эҥин туһунан быһыылаах, бүтэн баран аны Алардаахха бараллар үһү. Онно хонон бараннар, сарсын сарсыарда куораттыыллар үһү.
 - Аргыһа кимий?
 - Дьөгүөрэп...
 - Ганя диэн дуо?
 - Ол-ол... Саҥата суох ньылбыйа сылдьар эрээри, эмиэ биир үөн киһи...
 - Сөп эрэ... - Костя иккис кимин чуолкайдаан баран, Протопоповтаах хонтуораҕа олорор сурахтарын истэн, Мыыкаайдаах хотонноруттан саатын аҕалбыта.
 Киэһэ аһылык кэнниттэн, Костя Мыыкаайга эрийэн иниспиэктэрдэр Алардаахха барбыттарын истэн баран, ийэтигэр Колялаахха бардым диэт, тахсан дьиэтин кэтэҕинээҕи ойуур иһигэр киирээт, кутуу суолу кыйа, өрүс диэки тиэтэйэ-саарайа түһэ турбута.
 Костя хараҥарарын кэтэһэ таарыйа, биир маарга тохтоон сугуннаан сиэбитэ. Өрүскэ киирэр буор суол устун матасыыкыл тыаһа, дьон кэпсэтэн ньамалаһар саҥата иһиллэ түһэн баран сүппүтэ. Үөһэттэн кэлээччилэр тахсыбыттара быһыылааҕа.
 Костя киэҥ ээй уҥуор киирэн кэлбит эһэ, киһи сибикитин билэн, икки кэлин атаҕар туран сыт ылан молооруҥнаан баран, хааһаҕы быраҕаттаан эрэрдии үллэриҥнээн, арыы талахтар кэтэхтэригэр мэлис гынан хаалбытын көрбүтэ. Түөһүн иһэ өс-саас өһүөнүнэн өрүкүйбүт уол кыылтан дьаархана барбатаҕа, «саабын таах илдьэ кэлбэккэбин» эрэ дии санаан аһарбыта...
 Уһуннук кэтэһиннэрэ барбатаҕа, кылгаабыт күн арҕаа саҕах кэтэҕэр киирээтин, ойуур иһэ тута боруорсуйа охсубута. Толоон үрдүнэн, титиик түптэтин буруотун санатан, туман көтөн тараадыйбыта.
 Костя баҕар хойутаабыт мотуордаахтар кэлиэхтэрэ диэн тыас иһиллэнэ түһэн баран, бириистэҥҥэ кэлэн, туруору буор хайа сирэйин таҥнары сүүрэн түспүтэ. Уҥуор мыраан кэтэҕэр кытара киирбит күн уотун саһарҕатын барбах көстөр дьирбиитигэр өрүс бэйэтин дьаалатынан мөлбөһүйэ устара. Халлыбыт халлааҥҥа сулустар хайы сахха сытыытык дьирибинэһэн барбыттара. Уу чуумпута...
 Лаппа хараҥарбыта. Баччаҕа дэриэбинэттэн өрүскэ ким да киирбэтэ биллэрэ эрээри, уол кэм да тула-мала көрбөхтөөн баран, мааҕын сарсыардатааҕар өссө эбиллибит күһүҥҥү уу сүүрүгэр охсуллан бэйдэҥнии турар Протопопов сабыс-саҥа, түөрт уоннаах «Меркурий» мотуордаах «Прогресс» куорпуһун иһигэр ойон киирбитэ. Суут-сокуон үлэһиттэрин мотуордарын ким да тыыппата биллэр дии санаатахтара: баахтаах бэнсиин сылаангалыын субу барардыы бэлэм турара. Мотуор күлүүһэ эрэ суоҕа.
 Костя уруулу ойоҕолуу сүгэ кыбыллан турарын ылан, куорпус түгэҕин кыратык дьөлү охсубута уонна ыстанан тахсан, кырыска батары анньыллыбыт тимир тоһоҕону торуоһуттан тутан ньылбы тардаат, үөскэ үтүрүйбүтэ. «Прогресс» куорпус сэмээр биэтэҥнээн ыла-ыла тэйдэр-тэйэн, устунан күүстээх сүүрүккэ оҕустаран устан бара турбута, сотору хараҥаҕа көстүбэт буолбута...
 Нөҥүө күнүгэр күнүс Алардаахтан кэлбит Протопоповтаах дьаһалта массыынатынан өрүскэ киирэн бараннар, ыксаан аҕай төннөн тахсыбыттара. Протопопов кинилэр үөһэттэн кэлбиттэрин кэннэ, кимнээх өрүскэ киирэ сылдьыбыттарын ыйыталаһан көрбүтэ да, тугу да туһамматаҕа. Аргыһа Дьөгүөрэп: «Биир эмэ киһи дьээбэрэн илдьэ барыа дуо?» - диэн ыйытан, хата дьону өһүргэтэ сыспыта. Хонтуораҕа киирэн олорбут Дьэкиимэп Дьаакып-Тоокуруйа диэн оҕонньор: «Ол хайа буолбут киһи милииссийэлэр сэптэрин сойбоппут үһү. Ити айылаах уу кэлэ турдаҕына, хата, бэйэҕит аанньа иҥиннэрбэккэҕит барда ини...» - диэн Дьөгүөрэби саба саҥаран кэбиспитэ.
 Бу кэмҥэ баһылык Маппый Испирдиэнэбис да, солбуйааччыта Куола уол да дэриэбинэҕэ суохтара. Протопоповтаах «төлө барбыт» мотуордарын аараттан ситэн ылан хомунаары, дьаһалта мотуорун кэпсэтэннэр, тиэтэйэ-саарайа куораттаабыттара. Хахыйахтаах бириистэнин ааһыахтарыгар диэри харахтара кытыл икки өттүттэн арахсыбакка айаннаабыттара да, мотуордаах куорпус халлааннаан да көппүтэ, сирдээн да тимирбитэ биллибэтэҕэ. Протопопов «чахчы уорбуттар эбит» диэн санаалаах учаскуобайданан эҥин төттөрү тахсан, онон-манан барытын тиҥсирийэн, сүтүктэрин көрдөөн көрбүттэрэ да, мотуордаах куорпус, ууга тааһы бырахпыттыы, мэлийбитэ. Протопопоа сыаналаах сэптэри сүтэрбитин иһин салалтатыттан улаханнык дьарыллыбыта... Ол нөҥүө сыл атырдьах ыйыгар уу түһэн, харгы бөҕөтө быһыттаан, улуус киинигэр мотуорунан сырыы ыараабытын кэннэ, Дэмийээн Чылбааһап куораттан тахсан иһэн, Сөдүөрэ Харгытыттан чугас чүөмпэҕэ Протопоповтаах куорпустара тумса быга сытарын көрөн булан ылбыта. Сурах бассаапка бэрт түргэнник тарҕаммыта. Чылбааһап «сүүстээх Меркурийа» анал көтөхтөрөрдөөх улахан мотуор буолан, дьара сиргэ кэм холкутук сылдьара. Уоппускатыгар соҕуруу барбыт Протопопов өрүс уута отой түспүтүн кэннэ биирдэ эрэ, эрэй бөҕөнөн, аара хоно-хоно айаннаан кэлэн, кумахха үлтү көмүллүбүт сүтүгүн хостообута. Сүгэ аһыытынан тэһэ охсуллубут куорпуһун «абырахтаан» баран, мотуорун иһигэр уган, быанан баайан, уу кэлэрин кэтэһиннэрэн хаалларан кэбиспитэ. Протопопов соруйан тэһэ охсуу буоларын тута билбитэ эрээри, ону аны кэлэн буруйдааҕы булар кыаҕа суоҕа...

(Салгыыта бэчээттэниэ)

СЭМЭН МААЙЫҺАП

Тускун 16.11.25.
[08/02, 06:48] +7 999 174-49-52: ДЬОЛГО
ДЬУЛУҺАР БУОЛЛАХХА

            10

 Анастасия Сергеевна Костя кэпсэлин, быһа түспэккэ, барытын сиһилии истибитэ, үөһэ тыынан ылбыта:
 - Дьэ, Костя, кистэлэҥҥин аһаҕастык кэпсээбитиҥ иһин махтанабын...
 - Махтанабын да...
 - Арааһата, киһи аайы кэпсээбэтэх буолуохтааххын...
 - Суох... Бэл ийэм билбэт...
 - Оттон, ол эрэ иһин... Эрэнэн миэхэ кэпсээбиккэр, бэйэҥ этэриҥ курдук, санаа баттыга буолумаары, бүччүм ытылҕаҥҥын үллэстибиккэр... Ол эрээри Костя, эн ити тутах быстах санааҕар оҥорбут быһыыгар-майгыгар, кырдьыгы эттэххэ, киһи кэрэхсиирэ, сөпсөһөрө туох да суох...
 - Оччоҕо?.. - уол өһөспүт киһилии хардары ыйыппытыгар: - Үнүр уруокка национальнай дьоруойдар тустарынан кэпсэппиккит ди...
 - Кэпсэппиппит диэ...
 - Сөп... кэпсэппиппит... Манчаары туһунан мөккүһүү буолбута.
 - Буолбута...
 - Чуораан тыаһаан ситэ быһаарсыбакка хаалбыппыт...
 - Билэбин...
 - Дайыыл Манчаары норуот номоҕор хаалбыт үһүйээннэрин туһунан аахпытын кэпсээбитин бэйэҥ да истибитиҥ буолбат дуо?
 - Истибитим... Билэбин... - Анастасия Сергеевна уол итинэн тугу этээри гыммытын тута сэрэйбитэ.
 - Манчаары Чоочоҕо өстүйэн отторун уоттаталаан кэбиспитин ахтан турар. Ол Чоочо бэйэтэ оттообут отторо буолбатаҕа биллэр. Хамначчыттар хара көлөһүннэринэн уһун сайыны быһа оттообут отторо. Онно сүөһү эмиэ буруйа суох... Оччотугар Манчаары сыыһа быһыыны оҥостубут дуо?
 - Өскөтүн кырдьык кэпсэнэр буоллаҕына, биллэн тураө, сыыһа.
 - Сыыһа диэ...
 - Сыыһа...
 - Оттон иттэннэри баттыы сытан күүһүнэн айахтарыгар арыгы куппатах Доропуунап?.. Иһээччилэр бэйэлэрэ эрэ буруйдаахтар дуо?
 - Арыгынан эргинэр диэн букатын, төрүт сатаммат...
 - Оттон сокуон ирдэбилин кэспэтэх Боротопуопап быһыыта оччоҕо сөп буоллаҕа...
 - Сыыһа...
 - Сыыһа?
 Сыыһа... Арыый да атыннык быһаарыахха баара...
 - Арыый да... - Костя кэлэйбит киһилии ымах гынан ылбыта, туора хайыһан чырк гына силлээбитэ. Таах да кэпсээн диэбиттии туттубута...
 - Костя, эн ити быһыыҥ кэннэ арай тутуллубут буол. Оччоҕо?.. Ийэҥ ол кэннэ хайдах буолар? Эдьиийиҥ, инилэриҥ хайдах буолаллар?..
 - Оччоҕо тугу тобулуохтаах этибиний?
 - Биллэн турар, Боротопуопап ырааҕы-киэҥи ыраҥалаан көрбөт киһи буолан ити курдук быһыыланнаҕа. Киһилиин киһилии кэпсэтэн, кимин-тугун, туох-хайдах олохтооҕун билэн-көрөн баран биирдэ, чопчу онно сөптөөх сыһыан, дьайыы оҥоһуллуохтааҕа. Өскөтүн бэйэлэрин идэлэрин чахчы баһылаабыт уонна сиэрдээх дьон буоллахтарына. Оттон ити курдук хабыр сыһыан - ол кинилэр сиэр-майгы өттүнэн иитиллиилэрин таһыма намыһаҕын туоһута. Ону эн, Костя, куһаҕаҥҥа куһаҕанынан хардарарыҥ адьас сөбө суох быһыы. Кинилэр таһымнарыгар түһэриҥ букатын сыыһа. Манна Боротопуопабы кытары уолуктаһаннар, хос эбии дьыалаҕа эриллибиттэр кытта бааллар. Үчүгэй үһү дуо ол. Хайа да түгэҥҥэ ырааҕы-киэҥи ырыҥалыыр, киэҥ-холку көҕүстээх буолуллуохтаах. Ыһыытаан-хаһыытаан, өрө тымтан ыгым майгы үтүөҕэ тиэрдибитэ диэн суох. Оннук киһи хайа да мөккүөргэ мэлдьи хотторуулаах, кыайтарыылаах хаалар, Костя...
 - Һы... Киэҥ-холку диэ...
 - Хата уонна... Билэҕин дуо, Костя, Боротопуопап иннинэ үлэлээн испит иниспиэктэр Сэдээлисэп тоҕо уурайбытын? Истибитиҥ, Сэдээлисэп диэн иниспиэктэр үлэлии сылдьыбытын?
 - Истибитим эрээри, көрбөтөх киһим...
 Анастасия Сергеевна убайа Бүөтүр, Сэргэй Кэнээрэп аҕатын инитэ Ыстапаан улахан уола Улахан Уйбааннаахха сылдьан, санаата улаханнык көнньүөрэн кэлэн кэпсээбитин хайдах баарынан Костяҕа кэпсээбитэ...
 Кэнээрэптэр аймах бары да майгылара сымнаҕаһынан биһирэппит дьон. Уйбаан Кэнээрэп, этэллэринии курдук сытар ынаҕы туруорбат, олус холку, наҕыл майгылаах алта уончатыгар чугаһаабыт киһи.
 Сэдээлиссэп Сиидэр Сиидэрэбис охотовед буолбут сылыгар Түҥ баһынан кыыл таба хойуутуу киирбит дьыла этэ. Настя Убайа Бүөтүр Улахан Уйбааны кытары бииргэ хомолообуттара. Ол эрээри Бүөтүр, тэрилтэҕэ үлэлээх киһи, уоппуската бүтэрэ чугаһаан эрдэ киирбитэ. Оттон Бүөтүрү кытары ыһык ыла кэлбит Уйбаан, аҕыйах хоноот, төттөрү төннүбүтэ. Уйбаан үөһэ барбыта нэдиэлэ буолбутун кэннэ, ахсынньы ортото улуус кииниттэн Сэлээлиссэп кэлэн үөһэ ааспыт сураҕа иһиллибитэ. Сэдээлиссэп, кини иннинэ үлэлээбит Көстөкүүнэп диэн иниспиэктэри кытта кытары биир сыл сылдьыспыт буолан, көрүөхтээх-истиэхтээх сирин-уотун чугас эргинин син билэрэ, ол эрээри аныгы киһи сиэринэн үксүн набыгаатарынан сирдэтинэрэ. Сайын да, кыһын да харыстанар сир иэнэ олус киэҥэ бэрдиттэн соҕотоҕун барытын тилийэ көтөр кыаҕа суоҕа. Күүлэлээхтэ но уонча көстөөх Чуостаах диэн сиргэ охотоведтар дьиэлэрэ баара, онтон уунан сылдьан кэрийэрэ. Саҥа иниспиэктэр олохтоохтортон аҕыйах киһини эрэ сирэй көрөн билэрэ.
 Сэдээлиссэп Күүлэлээхтэн үөһэ тахсан иһэн, утары Миитээ Моччоҕооһоп диэн уол бултаан киирэг иһэрин утары көрсөн, бураанын ойоҕоһугар а5аҕастык ууруммут көҥүлэ суох нарыастаах саатын, эбиитин аараттан ылан баран, сыарҕатын иһигэр быраҕаттаабыт киистэрин таба көрөн, туох баар түүлээҕин барытын туппут; ону сэргэ уонча улары, хас да кыыл этин сыымайдаан, ахсааннарын чуолкайдаан боротокуол толорбут. Миитээ Моччоҕооһоп саҥата-иҥэтэ суох мас көнө уол, хайыай, туох диэн аахсыай: көҥүлэ суох бултаан, сэрэҕэ суоҕуттан харытыттан харбаппыт киһи боротокуолга илии баттыырыгар эрэ тиийбит...
 Сэдээлиссэп үөһэ дьиэтигэр тиийэн баран, илин-арҕаа хас да күн кэрийбит да, кими да көрсүбэтэх. Бырасыаканы быһа тайахтары, кыыл табалары сырсан ааспыт бурааннар суоллара баара эрээри, барыта тоҥ суол-иис буолан биэрбит.
 Онтон биир күн аны Түҥ хоту эҥээрин тутуһан, Кудай Баһа диэн сиргэ тиийэн иһэн, ыраахха диэри нэлэһийбит таппарах мастардаах алыыга Уйбаан Кэнээрэп чааркааннарын кэрийэн үүтээнигэр төннөн иһэрин көрсүбүт.  Киэҥ сиринэн тайаан көҥдөйдөрүн кэрийбит Уйбаан бураанын кэйимнээх сыарҕатыгар тэптиргэҕэ тэйгэйэн торточчу тоҥмут отучча кииһи кытары хас да улары, дьууҥҥа суулаан тайах этин адаарыччы тиэнэн испит. Уйбаан төһө да тайахха лисиэнсийэлэннэр, атыныгар көҥүлэ суох буолан, Сэдээлиссэп харабыынын туппут. Уларын, кииһин боротокуоллаабыт.
 Уйбаан - сытыары-сымнаҕас майгылаах киһи, туох да тыл аахса, ыгым майгылаах дьон курдук бочооттоһо, харсаахтаһа барбатах. Кырдьыга да, сокуону утары барар туһата суоҕа...
 Боротокуол толоруллар кэмигэр кырыарбыт буодьулаах мукуу бэргэһэтин сэгэччи уурунан, бураанын үктэлигэр бүк түһэн табахтыы олорор сааһыра барбыт, кыырыктыйбыт баттахтаах, туохха да ымырыттыа суох көрүҥнээх, бэрт көрсүө сирэйдээх-харахтаах киһини көрөн, Сэдээлиссэп, хата, бэйэтэ кэчэһэ быһыытыйбыт...
 Сэдээлиссэп Уйбааны көрсүбүтүн нөҥүө күнүгэр, сарсыарда ааттаах эрдэ туран, Кудай Баһын кэтэҕинэн, Чуостаахтан сэттэ көс кэриҥэ тэйиччи Күөрэҥээ диэн сиргэ охотоведтар урукку, эргэ дьиэлэрэ баарыгар хонон төннөрдүү барбыт. Ахсынньы эргэтинээҕи халлаан чакылыччы халлан, түптэлэс тымныы эбии сэтэрэн турара эбитэ. Сэдээлиссэп таппарахха улардарга түбэһэн, сыарҕатын арааран баран, бата сылдьан туоһапканан ытыалаан тардыллан, Күөрэҥээҕэ кыһыҥҥы кылгас күн киирбитэ ырааппытын кэннэ биирдэ тиийбит. Арай туран көрбүтэ - ааспыт сайыннааҕы улахан уот дьиэни сиэн, оннута эрэ үрүҥ хаарынан көрөн сытара үһү. Сыарҕатыгар төннөр бэнсииннээх киһи маҥнай утаа кыһаллыбатах. Былырыын сылдьыбыт сирин удумаҕалатар буолан, урукку аартыгынан быһа тахсан бырасыакаҕа киирээри, сайын уот суулларбыт отун-маһын өйдөөбөккө, адаал, сыбар быыһынан айаннаары, бураанын тааһын үлтү көтөн кэбиспит. Хайдах да бара сатаан баран, чууртаан, эргийэн, кэлбит суолунан төттөрү төннүбүт. Халыҥ хаары оймоон, уот сиэбит куруҥаҕын солоору дэлби тириппит киһи, тааһа суох бурааҥҥа үрдэрэн, дэлби тоҥмут. Аны ол курдук айаннаан, икки көс курдугу кэлэн баран, биир бырасыака алыытыгар ат дулҕаҕа баампарын саайаатын, бураана умуллан хаалбыт...
 Сиидэр хараҥаҕа бураанын өкүмүлээтэринэн, банаарыгынан сырдатынан сыарҕатыттан күлүүстээх сапчааһын таһааран: хомутаатарын, хотуускатын уларытан көрбүт да чүмэчитэ ньам курдугун иһин, куруҥу батар кэмигэр боруобата сыыллан, халыҥ көмнөххө үлтү сиигирбит бураан самыкаанньалаан умайбыт уота умайбытын билбит. Апкаапката эрэ туолбут саҥа бураан буолан онтутугар эрэнэн, дьалаҕайыгар саппаас «уот олоҕо» ылбакка, бвтарҕан тымныыга сир-халлаан ыккардыгар туран хаалбыт. Чуостааҕын дьиэтэ биэс көс курдук ырааҕа. Сиидэр үрүсээгин хочулуогун, сүгэтин уктан, харабыынын сүгэн баран, сатыы барбыт. Улахан тымныыга, бураан айаныгар суоттанан таҥныбыт киһи таҥаһа болгуота бэрт буолан, көһү кыайбат сири баран баран, аччыктаан, утатан хочулуогар хаар хаалаан оргутан испит, ыһыгын үссэммит. Биир кэм бачымах курдук хойуу сулустарынан тырымнаабыт, чакылыччы халлыбыт халлааннаах ахсынньы ортотунааҕы аан-даан тымныы түүн өсмө эбии сэтэрбит... Арай чэйдии олорон Сиидэр кэлбит сирин туһаайыытынан, бырасыака баһыгар, ыраах бураан уота кыламнаан иһэрин көрбүт. Сиидэр үөрүүтүттэн сэниэлэнэ түспүт киһи, утары барбыт. Бурааннаах булчут бырасыака устун айаннаан, чугаһаатар-чугаһаан, бу тиийэн кэлбит. Онно көрбүтэ били күн бэҕэһээ булдун туппут, ыстарааптаабыт киһитэ Уйбаан Кэнээрэп эбит...
 Уйбаан Сэдээлиссэп барбыт бырасыакатын кэккэлэһэ сытар икки эрээттээх бырасыаканан Күөрэҥээ кэтэҕинэн эргийэн иһэн, сыарҕалаах бураан турарын көрөн тохтоон баран, туох быһыы-майгы буолбутун сэрэйэн, киһи сатыы суолун батан кэлбит эбит...
 Сонно төннөн тиийэннэр, Сэдээлиссэп уота барбыт бураанын сыарҕаҕа тиэйэннэр, Сиидэр моһуогурбут сириттэн үс биэрэстэ курдук кэлэн баран туорааннар, Уйбаан дьиэтигэр барбыттар. Уйбаан туораабыт бырасыакаларыттан сэттэ биэрэстэ эрэ кэриҥэ сиргэ саҥа туттубут дьиэтигэр баара үһү. Бу эҥээринэн ый анараа өттүгэр сылдьыбыт буолан, буркун кэмигэр тибии тибэн, урукку суола сүтэ-сүтэ, онон-манан барбах омооно эрэ көстөрө эбитэ. Уйбаан мааҕын сарсыарда тахсыбыт кирпииччэ оһохтоох сылаас дьиэтигэр тиийэннэр, наҕылыччы чэйдээн бараннар, силбэһэ турар харааска Сэдээлиссэп бураанын соһон киллэрэн, Уйбаан тиэхиньикэҕэ үөрүйэх киһи буолан, уотун сонно уларытан, таҥан кэбиспиттэр. Киһитэ сапчааһа суоҕун иһин, Уйбаан бэйэтин ордуктааҕынан уларыппыт. Хопуотугар саҥа таас олордубуттар.
 Өс-саас диэни туппакка, биир кэм үөрэ-көтө сылдьар олус холку майгылаах Уйбааны кытары Сэдээлиссэп киэһэни быһа уоһа өһүллэн сэһэргэспит. Сэдээлиссэп Уйбаан Кэнээрэп сарсын Чуостаах чугаһынан өрүстээҕи дьиэтигэр киириэхтээҕин истэн:
 - Аарааҥҥа диэри аргыстаһар эбиппит ди, туораан сааҕын ылан ааһаар... - диэбит.
 Онуоха туран Уйбаан:
 - Эн мин саабын төннөрөргө санаммыт буоллаххына, ити кэлэн иһэн көрсүбүт уолуҥ Моччоҕооһобу боротокуоллуо суоҕа этиҥ буо. Ити киһи инбэлиит кэргэннээх. Үһүч оҕотун оҕолонон баран, сыыстаран ыалдьан, оскуолаҕа остуорастыы сылдьан уурайбыта. Аҕаларын булдунан, балыгынан эрэ аһаан-таҥнан олорор ыал. Ити айылаах киис ыстараабын хаһан төлөөн бүтэрэллэр... Иэдэйэр ыаллар буоллаҕа... Аны көҥүлэ суох нарыастаах саатыгар сууттаннаҕына, отой да тэмтэрийэллэр... - диэбит.
 Нөҥүө күнүгэр Чуостаах чугаһыгар диэри бииргэ айаннаан бараннар, охотоведтар дьиэлэригэр туораан тахсыбыттарыгар Сэдээлиссэп Уйбаан саатын төннөрбүт. Бэйэтэ буоллаҕына, тымныы олус сэтэрэн, сөпкө тиийэрдии оҥостон Күүлэлэлээхтээбит. Күүлэлээххэ тохтоон, биир күн өрөөн, булчуттартан бултуур сирдэрин хаартатын оҥоһуллар ирдэбиллэр хайдах толоруллуохтаахтарыгар ыйыы-кэрдии биэриэхтээҕэ үһү.
 Күүлэлээххэ түөрт кыбартыыралаах уопсай дьиэ тутуллуоҕуттан биирин «көстүүнэй» гынан тураллара. Биир кыбартыыраҕа нэһилиэккэ үлэлии кэлбит саҥа үлэһиттэр, учуутал кыргыттар олороллоро. Ордубут икки кыбартыыраны, нэһилиэк сэбиэтин дьаһалынан, элбэх тыынньалаах, бэйэлэрэ дьиэ туттар кыахтара суох эдэр ыалларга биэрбиттэрэ. Урут артыыстар хостуруоллуу кэллэхтэринэ, ыалларынан, бэл балыыһанан эҥин түһэрэр эбит буоллахтарына, кэлин артыыстардыын, хомондьуруопкалаахтардыын бары саҥа «көстүүнэйгэ» түһэллэрэ.
 Сэдээлиссэп уопсайга хонон тураат, дьаһалта харааһыгар тиийэн, бураанын микроавтобус массыынатыгар тиэнэн эҥиннээн, киэһэ хонордуу, наҕылыччы тэриммит. Онтон сатыы төннөн кэлэн чэйдээн баран, хонтуораҕа мунньахтыы бараары тахсыбыта: бэргэһэтин быата иилистибитэ муус чомпой буолбут уол олбуор мунҥугар турар лаабыстан муус көтөҕөн, кэккэлэһэ турар кыбартыыраҕа киллэрэ сылдьара үһү. Бэрт сэргэх дьүһүннээх, икки имэ тэтэрбит уолу көрөн, Сэдээлиссэп тулууп сонун сиэбиттэн бараан үтүлүгүн кэтэ-кэтэ:
 - Аатыҥ-суолуҥ кимҥиний, доҕор? - диэн  ыйыппыт.
 - Андрей... - уол чоҥ курдук киһи буолан биэрбит.
 - Өндөрөй да, оттон араспаанньаҥ?..
 - Мочсоҕооһоп...
 Сэдээлиссэп Моччоҕооһоп диэни истэн, бэйэтэ да хонтуораҕа тиийээт, сэмээр туоһулаһаары сылдьыбыт киһи, дьиктиргээн:
 - Аҕаҥ аата ким диэний? - диэн ыйыппыт.
 - Миитээ...
 Бу кэмҥэ түннүгүнэн көрөн, киһи сирэйин-хараҕын таба көрбөт буолбут биир аһаах дьахтар, санныгар саал былааты иилинэн тахсан, уолун сибиэнтэн куоттаран эрэрдии, холустук харытыттан ылан, иннигэр уктан, дьиэҕэ киирэн хаалбыт...
 Сэдээлиссэп паапкатын кыбыммытынан, өрө томтойбут күрдьүк таһыгар толкуйдаан тура түспүт, онтон дьахтардаах уол киирбит дьиэлэрин аанын тоҥсуйан баран киирбитэ, били ааспыкка ыстарааптаабыт киһитэ Миитээ Моччоҕооһоп тэлэбиисэр иннигэр дьоҕус олоппоско бүк түһэн, оҕо хаатыҥкатын уллара олороро үһү. Быыс кэтэҕэр ыамайдар ньуу-ньаа саҥалара иһиллэрэ эбитэ.
 - Дорооболоруҥ!.. Дмитрий, миэхэ тахса сылдьыахха эрэ... - диэбит Сэдээлиссэп.
 Миитээ туран, туох да таҥаһа суох төбөтүгэр бэргэһэтин уурунан, иниспиэктэр кэнниттэн тахсыбыт. Кэргэнэ улаханнык дьиксиммит дьүһүннээх батыһа көрөн хаалбыт.
 Сэдээлиссэп Миитээ харабыынын төннөрбүт:
 - Төһө да манна Күүлэлээххэ урукку өттүгэр ирдэбиллээх иниспиэктэрдэр тиэстибэтэх дойдулара буолллар, харабыыҥҥын кистии уура сылдьыаххын. Түүлээххин эмиэ. Ким эн сабыылаах, өтүүлээх сыарҕаҕын хасыһа сатыай... - диэбит.
 Миитээ саата, түүлээҕэ төннүбүтүттэн, көҥүлэ суох бултаабыт булдун иһин үтүмэн үбү төлөөн ыстарааптанар, сууттанар дьыалатыттан төлөрүйэн сүрдээҕин үөрбүтэ үһү.
 Сэдээлиссэп эбиэт иннинэ хонтуораҕа мунньахтаан баран, дьаһалта харааһыттан массыынатын аҕалан субу бараары олордоҕуна, били мааҕыын эмээхсиҥҥэ холуу көрбүт дьахтара - Моччоҕооһоп кэргэнэ букатын сэргэх, улаханнык көнньүөрбүт дьүһүннээх киирэн кэлбит. Икки киилэлээх кырыыҥка болбукта (моруоска) барыанньата тутан киирбитин остуолга уурбут:
 - Махтал, Сиидэр Сиидэрэбис... Биһиги, туома, хайдах буолуохпутун билбэккэ олорбуппут... - диэбит дьахтар уонна долгуйбутун кыаммакка ытамньыйан ылбытын көрөн, Сэдээлиссэп, хата, бэйэтэ уйадыйа сыспыта үһү...
 Сиидэрэбис бу сырыытын кэнниттэн «кырдьыга да тустаах үлэтэ-хамнаһа суохтарыттан аҥаардас булдунан-алдынан эрэ айахтарын ииттинэн тыынҥарыгар-күннэригэр олорор тыа дьонун, соҕуруу дойду дьонугар сөп түбэһэр сокуон хараҕынан киирэн, тугун эмиэ эрэйдэтэлээн, кэбис, аны сааскыга диэри сылдьан баран, уурайыллыыһы...» диэн санааҕа кэлбитэ эбитэ.
 Сэдээлиссэп саас аайы анды ытыатын кэмигэр Түҥ үөһэ мотуорунан тахса сылдьан, Чирээйэп Тумуһаҕа диэн сиргэ хайа эрэ сололоох дьон, бөртөлүөтүнэн кэлэн түһэ сытаннар, көҥүлэ суох тайах өлөрбүттэрин иһин, бултуур сэптэрин-сэбиргэллэрин түөрэтин тутан, дьыала тэрийбит сураҕа иһиллибитэ. Ити түбэлтэ кэнниттэн сотору Сиидэр Сиидэрэбис иниспиэктэрдээн уурайбыт үһү диэн буолбута...

(Салгыыта бэчээттэниэ)

СЭМЭН МААЙЫҺАП

Тускун 17.11.25.