Аудиота:

    Дэриэбинэҕэ түүн хойукка диэри чаҕылыйар уоттаах түннүктэрдээх дьиэ баар. Бу учуутал кыргыттар олорор уопсайдара. Киэһэ алта-сэттэ кэннэ дьиэҕэ мустан киэһээҥҥи аһылыгы буһарынан, аһаан-сиэн, иһит хомуйан, дьэ арыый холкутуйан сарсыҥҥы уруоктарга бэлэмнэнии, тэтэрээт бэрэбиэркэтэ, киирбит ыалдьыты кытта кэпсэтии, таҥас сууйуута киэһээҥҥи бириэмэни хо­йукка диэри ылар.
    Кыргыттар бэйэлэрэ да бу кэми ордук сөбүлүүллэр, киэһээнҥи аһылыкка ханна да ыксаабакка наҕылыччы олорон аһыылларын эрэ буолбакка, бары түмсэн олорон ону-маны, уруккунухойуккуну кэпсэтэллэрин туохтааҕар да ордороллор. Күлүү-салыы хойдор, маннык олорон сылайбыттарын таһаараллар, санаалара бөҕөргуүр, дуоһуйууну ылаллар, күүстэригэр күүс, эрчимнэригэр эрчим эбиллэр.
    Бу да киэһэ кыргыттар остуолларын тула өр олордулар, чаанньыкгарын хаста да оргуттулар. Кэпсэтии тэнийэн истэ.
    — Хайа, кыргыттар, бүгүҥҥү торуойбут хайдаҕый? — Мира, күннээҕи дьуһуурунай, хайҕал көрдөөбүттүү кыргыттарын диэки хараҕын кырыытынан көрөн олорон мичээрдээтэ.
    — Мирачаан, олус минньигэс! Көрбөккүн дуо, иһиттэрбит ып-ыраастар, киһи сууйбакка да уурталаан кэбиһиэн курдук, — Оксана дьүөгэтин санныттан кууһан ылла.
    — Бэрт-бэрт, олус бэрт! Үтүөкэн асчыккын ээ, Мира, — Люда мичээрдээн сандаарыс гынна.
    — Оттон мин тотоон-тотон… — Дуся хап-хара харахтара кылбачыйан, икки илиитинэн иһин имэриннэ.
    — Хайа-а, кыыспыт иһэ, дьэ кырдьык, төкүнүйбүт да эбит! — Люба дьээбэлэнэн Дуся иһин имэрийэн ылла.
    — Һуу, хата, хайҕанным ээ, — Мира астыммыт киһи курдук туттар-хаптар. Кини туттарыттан кыргыттара күлэн тоҕо бардылар.
    — Арба да, маарыын өйдөөн көрбүккүт дуо? Хайытыллыбыт маспыт лаппа элбээбит этэ дии. Оҕолорбут эрэйдээхтэр эмиэ суохпутуна кэлэн хайытан сааһылаан барбыттар. Арааһа, ааммыт хатааһыннаах турарын көрөн, соруйан суох бириэмэбитигэр тимурдууллар быһыылаах, — диэтэ Оксана.
    — Чээн, барахсаттарбыт. Бу сырыыга кимнээх кэлэн барбыттара буолла? Тохсустар эбиттэрэ дуу, онустар эбиттэрэ дуу? — Люда мунаарда.
    — Баҕар, мин ахсыстарым буолуо, — Дуся мунаарыыны күөттээтэ.
    — Баҕар, мин сэттистэрим эбитэ дуу? — Мира мүчүҥнээтэ.
    — Һэ, баҕар, букатын да алтыстар-хаһыстар буолбатахтара буолуо, баҕар, арыт киэһэ күүлэйдии кэлэр ыччаттар буолаайаллар? — Люба, харахтарынан оонньохолоон, дьүөгэлэрин кэрийэ көрүтэлээтэ.
    — Ама дуу! Күрүлүүр күнүс дьон хараҕын ортотугар мае хайыта турбат тойоттор ини, доҕоор! Оҕолор, оҕолор буолуохтара, — ОксанаЛюба диэ­ ки көрөн кэбистэ.
    — Конечно, оҕолорбут. Ааспыт сырыыга

мин ахсыстарым миэхэ: “Көр эрэ, мае хайытыытыгар биһиги уочараппыт кэлэрэ чугаһаата быһыылаах, бу сырыыга тохсустар хайыта тураллар этэ”, — диэбиттээхтэрэ, — Дуся итэҕэтэрдии тутунна.
    — Быйыл, туох да диэбит иһин, абыранныбыт буолбат дуо? Өйдүүр инигит, былырыын кыһын сыыгыныы сытар маһы отторбутун? Дьиэбит тоҥ хаһаа этэ дии, брр, — Люда, тоҥмутун санаан, икки саннын хам кууста.
    — Дириэктэргэ киирэн эттэхпитинэ, завхоһугар ыытара. Митээ Митээбис саннын ыгдаҥнатар уонна: “Кыргыттар, тулуйатүһүҥ, кураанахмаһы бу киллэртэриэм”, — диир этэ да, саас сылыйбытын кэннэ эрэ киллэртэрбитэ.
    — Ол маспытынан быйыл абыранан олоробут? Куһаҕан үчүгэйдээх диэх курдук.
    — Уонна үөрэтэр оҕолорбут шефтэһэн абырыыллар.
    — Ол ким абырыырын чуолкай билбэппит да буоллар…
    — Мин санаабар, интернакка олорор улахан кылаас уолаттара буолуохтара. Кинилэр, бэйэлэрэ тулаайах буолан, олус аһыныгастар уонна үтүө сыһыаҥҥа үтүөнэн төлөһөллөр.
    — Кырдьык да, Гурьев Сашалааҕы, Десяткин Кешалааҕы, били, үнүр мае хайыппыт оҕолорбутун бу өрөбүлгэ ыҥыран, ыалдьыттатыаххайыҥ эрэ, махталбытын биллэрэн?
    — Обязательно, обязательно.
    — Саамай сөп. Онтон бу кэлин хайыппыт оҕолорбут кимнээҕин билэн баран, аныгыс өрөбүлгэ ыҥыран күндүлүөхпүт.
    — Оннук, оннук.
    — Уой, кыргыттаар, тугу санаан кэллим буолуой? - Люда дьээбэлээх баҕайытык көрөн олорон ыйытар.
    — Тугу, ээ?
    — Этиий.
    — Люда тугу эрэ кэпсээри оҥостубут ээ. Кэпсээ эрэ, эн мэлдьи интэриэһинэйи булан кэпсиир идэлээххин.
    — Манна үлэлии аан-бастаан хайдах кэлбиппин кэпсиэм. Ол онтон сороҕун эһиги билэҕит, ол билэргит иннинээҕини кэпсиэм.
    — Дьэ эрэ, ол туох этэй?
    — Маннык. Оройуон киинигэр районоҕа направлениебын тутан киирбиппэр, бирикээс таһаардылар уонна эттилэр: “Сарсын августовский мунньахха киирэллэр, олору кытта мунньах бүттэҕинэ тахсыһыаҥ, онон күүт”. Мин гостиницабар ба­ ран күүтэн олордум. Киэһэ 6 чаас ааһан эрдэҕинэ кэлэн ыллылар. Грузовой массыына кузовыгар ыга симсэн олорон айаннаатыбыт. Суолбут түһүүлээхтахсыылаах, үрэх кытыытынан барар. Дьэ сахсыллыы бөҕөтө, тутуһуу кытаанаҕа. Учууталлар бары кэриэтэ киирбиттэр эбит, директор, завучтар эмиэ бааллар. Миигин саҥа учууталбыт диэн билиһиннэрдилэр. Санаабар уһуннук айаннаатыбыт. “Төһөҕө тиийэрбит буолуой? ” — Диэн сэрэнэн ыйытабын. “Чугаһаан эрэбит”, — дииллэр. Ити курдук айаннаан истибит. Онтон эмискэ массыынабыт туохха эрэ охсулунна. Арай көрбүтүм, мас­ сыына ойоҕоһунан охтон эрэр. Хайдах эрэ киинэ бытаардыллыбыт хаадырын курдук буолла. Мин аа-дьуо

олорор олохпуттан арахсан көтөн барабын, аллара диэки. Үрдүбүнэн суумкалар, дьааһыктар көтөллөр, хараҕым кырыытынан көрдөхпүнэ, миигин кытта атыттар илиилэрин-атахтарын сараадытан тэҥҥэ көтүһэн иһэллэр. Айахтарын аталлар, арааһа, тугу эрэ хаһыытыыллар быһыылаах. Мин хаһыытаабаппын, арай харахпын көрүөхпүнэн көрөбүн: соһуйан уонна дьиктиргээн хайдах-хайдах буолан эрэбитий? Ол курдук көтөн туох эрэ сымнаҕаска түстүм, ким эрэ үрдүгэр охтубуппун, төбө өттүм бадарааҥҥа. Мин үрдүбэр суумка кэлэн тустэ, хата, чэпчэки суумка буолан, ыарыыламматым. Балай да сыппахтыы түһэн ба­ ран, хайдах эрэ ыарахан баҕайытык оронон турдум, кими эрэ үктүүбүн, суумкалар үрдүлэринэн атыллаан иһэн, ким эрэ өрө ууммут илиитин харбыыбын, ол илии тардан ылла.
    Ити курдук бадараантан таҕыстым. Дьон утуусубуу туруталаатылар. Киһи барыта таҥаһын тэбэнэр, илиитин, атаҕын, төбөтүн туппахтанар. Мин эмиэ бэрэбиэркэлэнним, барым барыта бүтүн. Маҥан баайыы бэргэһэлээх этим, онтум ибисинчэҕэй. Илиибин көрөбүн, ытыһым бадараан. Бэргэһэбин уһуллум, бэргэһэм, били, маҥан өҥө ханна да суох, бүүс-бүтүннүү бадарааннаах ууну оборон култайан хаалбыт. Онтубун икки илиибинэн тутан тэбиибин, тэбээбиппэр аллара санньылыйан өссө кэҥиир. Туох эрэ куутуйа дуу, мөһөөччүк дуу курдук буолла. Ол туран массыына диэки көрбүгүм, массыынабыт ойоҕоһунан сытар. Ким да тугу да саҥарбат, бары, соһуйан, куттанан, тылбытыттан маппыппыт.
    Онтон, ким эрэ хамаанда биэрбитин курдук, бары тэҥҥэ түсүһэн малбытын хомунар аакка бардыбыт. Сорох киһи ыһыллан хаалбыт кэнсиэрбэ баанкаларын хомуйар, сорох бадараан буолбут суумкатын ыраастыыр, букунаһыы бөҕөтө. Малбытын ороон, булан, дьэ холкутуйдубут быһыылаах. Бэйэбэйэбитин көрсө-көрсө күлсэбит. Онтон эмиэ бары тэҥҥэ, эмиэ ким эрэ хамаандатын толорор курдук, эмискэ тохтоон хааллыбыт. Директор кыыһырбыт курдук буолла эрээри, онтун биллэрбэтэ, эттэ: “Чэпчэки малгытын тутан сатыы барыаххыт, ыара­ хан малларгыт хааллыннар, ылыахпыт. Чэ, миигин батыһын ”. Бары кини кэнниттэн кус оҕолорун кур­ дук батыһан хаамтыбыт. Хата, дэриэбинэбит чугас буолан наһаа сылайбакка тиийдибит… Дьэ итинник кэлбитим ээ, мин манна.
    — Оо, иэдээн буола сыспыт эбит дии. Арай, онно ким эмит оһолломмут буоллун?
    — Ол суоппары хайаабыттарай?
    — Үлэтиттэн уураппыттара. Ол күһүнтэн ыла Баанньыска суоппардыыр, оскуола массыынатыгар.
    — Өссө истиҥ". Били бэргэһэбин кыргыттарым кэллэхтэринэ көрдөрүөм диэн сууйбакка уопсайбыт биир муннугар ууран кэбиспитим. Онтон Оксаналаах Мира айаннаан кэлбиттэригэр ылан көрдөрөөрү

гыммытым, бадараана хатан туох эрэ халыҥ тирии курдук кыбыс-кытаанах буолан хаалбыт этэ.
    Аны Мира, ону санаан, мүчүйэр:
    — Люда биһиэхэ тугу эрэ көрдөрөр уонна этэр: “Таайыҥ эрэ, кыргыттар, бу туох буолуой ээ? ! Мин көрдөхпүнэ эмиэ да мөһөөччүк курдук, эмиэ да туох эрэ атын тириигэ маарынныыр
    — Кэлин, хас эмэ ууну уларыта-уларыта, сууйа сатаабытымда, маҥана төннүбэтэҕэ. Ол бороҥ өҥө бороҥунан хаалбыта, бэргэһэбин ол кэннэ кэппэтэҕим, — Люда күллэ.
    — Оттон кыргыттар, дэриэбинэҕэ биһиги туспутунан туох дэһэллэрин истэҕит дуо? — Люба таайтарыылаахтыкыйытар.
    — Үчүгэйи этэллэр дуу? Куһаҕаны дуу? ..
    — Иллэрээ күн маҕаһыыҥҥа уочарат буолбута дии, мин онно таарыйан ааспытым. Киирбитим, кэпсэтэ ахан тураллар. Бастаан аахайбатым. Он­ тон өйдөөн истибитим, учууталынсалар киэһэ аайы уолаттары дьиэлэригэр муннъаллар дэһэллэр эбит, — Люба сөбүлээбэтэх курдук эттэ.
    — Хайаа, ол биһиги мунньар үһүбүт дуо?
    — Уолаттарын ыыппатыннар ээ оччоҕо.
    — Һы, ким да кинилэри ынырбат.
    — Дьэ буолаллар дии!
    — “Өссө “учууталыҥса эрээрилэр” дэһэр этилэр, — Люба кыргыттара өһүргэммит саҥаларын истэн, сыалын сиппит курдук сананна. — Былырыын мин Машалаах Груняны кытта оскуолаҕа эбии тутуллубут, “г” курдук уопсайыгар олорбуппут дии, ону эһиги билэҕит. Грунялаах Маша биир сыл мин иннибинэ үлэлии кэлбит буолан, табаарыс уолаттардаахтар, сорох киэһэ кинилэр кэлэннэр, кырдьык, ыалдьыттардаах буолааччыбыт. Чэйдэһэн, музыка истэн, ону-маны сэлэһэн баран барааччылар. Арай биир киэһэ эмиэ маннык кэпсэтэ-кэпсэтэ күлэ-сала олордохпутуна, эмискэ ааммытын тоҥсуйдулар. Биһиги соһуйдубут уонна сэрэхэдийдибит, куруубайдык тоҥсуйаллар. Ойон туран, көрүдүөрбүт уотун умулуннаран, аан таһынааҕы түннүгүнэн көрө сатаатыбыт да, кыайан көстүбэт. “Ааҥҥытын аһыҥ, оннуктар-манныктар”, — диэн маатырылаан, үөҕэн бардылар. Ааны дирбий да дирбий. Ааммыт хатыыра ол дирбийииттэн субу төлөрүйүөх курдук. Маша харса суох, бойобуой буолан, ааҥҥа ыстанан тиийэн, аҥар илиитинэн аан тутааҕын тардан, аҥар илиитинэн аан хатыырын баттаан турар. Груня биһикки биирбит дьиэ харбыыр суокканы, биирбит чохороон сүгэни тутан кини аттыгар турабыт. Груня аан нөҥүө тоҥсуйааччылары кытта “переговордаһар”: “Туох буолбут дьоҥнугуй? Тоҕо маннык үлүгэр тоҥсуйаҕыт! Дьиэҕитигэр барыҥ”. Анарааҥҥылар өссө тэбиэһирэ-тэбиэһирэ тоҥсуйаллар, арааһа, хастар да быһыылаах, аны ааны эрэ буолбакка, истиэнэни кэрийэ сылдьан тоҥсуйаллар. “Аһыҥ! Аспатаххытына сип-сибилигин хайа тардан синбиир киириэхпит! ” — Диэн хаһыы иһилиннэ.

Биһиги дьэ буорайдыбыт. Кутталбытыттан сап-салыбырас буоллубут. Маша сибигинэйэр: “Груня, хоско баар таҥас ыйыыр быаны сүөрэн аҕал эрэ”, — кыыһыттан суоккатын ылар. Оттон миэхэ туһаайан: “Чохороону уур, кэл манна”, — диир. Груня быаны аҕалбытыгар, Машабыт соруйар: “Бииргит аан тутааҕын, бииргит аан хатыырын, тутуҥ”. Биһиги кыыспыт тугу диирин толорон иһэбит. Маша түргэн үлүгэрдик быаны аан тутааҕар иилэ быраҕан хаста да эрийэн, суокканы ааны туора тутан, төһө кыайарынан, кытаанахтык баайда, онтон аан хатыырын өрө эккирээбэтин диэн хатыйан ылан быатын уһугун аан тутааҕар эрийэ тутан туттарда уонна: “Аны билигин хоско киирэн түннүк аллараа өстүөкүлэтин тууруохпут, онно көмөлөһөөрүҥ”, — диэтэ. Биһиги тук курдук толоробут. Кыргыттарбын билбэтим, онтон мин төбөм иһигэр “өлөр чааһым тиийэн кэллэ быһыылаах” диэн санаа элэҥниир, дьоммун, дойдубун санаталаан ыллым. Маша сатабыллаах баҕайы буолан өстүөкүлэ самааскатын быһаҕынан ыраастыы охсон, ол быһаҕынан тоһоҕолору көннөртөөтө. Өстүөкүлэни ылан, оһох төрдүгэр туруору уурда. Онтон эттэ: “Чэ, эһиги мин кэннибиттэн сразу ыстанаарыҥ”, кэннинэн тэйдэ, илиитин ууга ыстанаары гыммыт киһи кур­дук холбуу тутта, сүүрэн тиийэн түннүк тас өстүөкүлэтин тоҕо көтөн мэлис гынна. Түннүк аҥайбытынан тымныы салгын бургучуйда. “Чэ, аны эн, кытаат! ”, — Диэн Груня сибигинэйэрин истээт, мин инним диэки ыстанным. Маша кур­дук сылбырҕа буолуом дуо, аллара икки тобукпунан умса хоруйдум.
    Тобуктарым ыарыыта бөҕө, нэһиилэ турдум уон­на бокуйан хаалбыт атахтарбынан сүүрбүтэ буолабын. Оскуола муннугун ааһан уулуссаҕа тахсан сүүрүөхтээхпин. Кэннибэр киһи аҕылыыра иһилиннэ, испэр ‘Груня эбитэ дуу, эбэтэр били… ” Диэн саныыбын, ыксаабыта буолабын, сүүрэ сатыыбын, аҕылыыбын, түөһүм иһэ аһыйар, күөмэйим аҕылыырбыттан дуу, айаҕым муҥунан атан “а-а-а-а” хаһыытыырбыттан дуу бүтэн хаалла, кыыкыныыбын эрэ. Кыргыттар олорор эргэ уопсайдарыгар чугаһаан иһэн түннүк уотугар көрдөхпүнэ күлүк барыгылдьыйар. Онтон аан аһыллан уот көһүннэ, сабыллан хаалла. Сотору аан иккистээн аһылынна, ону кытары аттыбынан бастаан биир, онтон иккис сулукуччуйан аастылар. Мин харса суох түһүннүм, атахтарым арыый хамсыыр буоллулар. Сүүрэн киирэн, аан таһыгар олорунан кэбистим, сөтөлүн да сөтөлүн буоллум, иэрийэр курдук сөтөллөбүн. Кэннибиттэн Груня сүүрэн киирдэ. Дьиэлээх кыргыттар үс киһини бүөбэйдиир түбүккэ түстүлэр. Маша илиилэрэ, санна хаан билик буолбут, аанньа буолуо дуо өстүөкүлэни тоҕо анньан тахсыбыт киһи — кыргыттар дьуотунан биһэллэр. Онтон миэхэ кэллилэр, тобуктарым

улаханнык көҕөрбүттэр, хаан турбут, эҥин араас өҥ барита баар: хараҥа кыһыл, чэрэниилэ өҥө, күөх өҥ. Груня эмиэ тобуктарын ибили түспүт. Уоскуйан туох буолбутун кэпсээтибит. Итии чэй кутан иһэртилэр. Төһөтүн да иһин, сэтинньи ыйга халаатынан, колготканан, дьиэҕэ кэтэр тапочканан сүүрэн кэллэхпит дин, тыыммытын күрэтэн. Сотору кыргыттарбыт табаарыс уолаттара тиийэн кэллилэр. Онно өйдөөбүтүм, били, аттыбынан сулукучуспут икки күлүк кинилэр эбит. Маша сирэйэ-хараҕа туран, илиилэрэ, санна бааһыран киирэн: “Абырааҥ, көмелөһүҥ! ” — Диэн хаһыытаабытыгар уолаттар сүүрбүттэр. Тиийэн көрбүттэрэ ким да суох үһү, бара охсон хаалбыттар. Дьиэ аанын тардан көрбүттэрэ иһиттэн хатааһыннаах. Түннүк алдьаммытынан дьиэ итиитэ буркуччуйан тахса турар үһү. Оскуола охраннигар тыллаан кэлбиттэр. Биһиги манна хоннубут. Сарсыныгар тиийэн көрбүппүт түннүкпүт өстүөкүлэлэммит, ааммыт сөллүбүт. Хайыахтарай, охранник оскуола завхоһун, директоры ыҥыран, дьон тардынан түүнү быһа түбүгүрбүттэр.
    Тыый! Кимнээх оннук дьаабыламмыттара биллибитэ дуу? — Дуся Любаттан ыйытта.
    — Биллэн, икки иһэр-аһыыр уолаттар “көннөрү оонньообуппут ээ, түннүгү алдьатан куотуохтара диэбэтэхпит” диэбиттэр үһү КЭЛИН.
    — Олору дьүүллээбиттэр дуо? Билигин манна бааллар дуо? — Дуся, быйыл кэлбит саҥа киһи, лаппыйан ыйытар.
    — Сэбиэккэ ыҥыран кытаанахтык кэпсэппиттэр үһү, ыстарааптаабыттар, ону таһынан өстүөкүлэ сыанатын төлөппүттэр, өрөмүөнүн сыанатын эмиэ, — Оксана быһаарда.
    — Саас ол уолаттары аармыйаҕа ыҥырбыттара, билигин манна суохтар, — Люба Дусяны уоскутта.
    — Биһиги табаарыстарбыт ол уолаттары кэһэппиттэр, элэ-была тылларын этиппиттэр этэ, — Мира киэн туттан эттэ. — Онтон ыла мэлдьи биһигини маныыр буолбуттар. Киэһэ кэлэн чуҥнаан бараллар эбит. Онон куттаныма, Дуся.
    — Ол Мирачаан Ванята. Хата, быйыл сыбаайбаҕа сылдьыахпыт, — Люда дьээбэлэннэ.
    — Кырдьык да. Былырыын Розалаах Степан сыбаайбалара үчүгэй баҕайы этэ.
    — Оннук, быйыл бииргэ эрэ буолбакка, хаска да сылдьар инибит ээ, Оксана?
    — Миралаах сыбаайбалара баҕас чахчы буолар ини.
    — Буолуо, буолуо, — Мира сөбүлэһэрдии мичээрдээтэ.
    — Эһиги билэҕит дии Дарыбыан оҕонньору. Ханна эмэ көрүстэ да, “кийиит кыргыттарбыт сылдьаллар” диэн дьээбэлэтэлээччи.
    Кыргыттар күлэн лаһыгыраттылар.
    — Оо, бириэмэ ырааппыт. Хайа, сарсыҥҥы уруоктарбыт? — Люда тиэтэйэ-саарайа ойон турда.
    Бары утуу-субуу туран хоско киирэн үлэлиир остуолларыгар олоруталаатылар. Көрүдүөргэ дьуһуурунай Мира киҥинэйэн ыллыы-ыллыы, остуолу хомуйар.
    Уопсай дьиэ түннүктэрэ түүн хойукка диэри чаҕылыһаллар.