Аудиота:

    Ыстапаан Баһылайап Муома улууһун Соболоох нэһилиэгин бастыҥ сылгыһыта. Кини олорор дьиэтитгэн чугас сыһыыга, хонугунан буолар ыһыахха сүүрүллүөхтээх атын баайа баран иһэр. Хоту дойдуга саас кэлбитэ биллэн, от-мас көҕөрөн, айылҕа уһуктан, чыычаах ыллаан к и һ и эр э санаата көтөҕүллүөх курдук. Ыстапаан отутуттан эрэ саҥа тахсан эрэр эдэр киһи, кэргэннээх, үс оҕо аҕата. Кини куудуралаах хойуу батгаҕын хотуттан үрэр Индигиир эбэ хотун тымныы тыыннаах тыала иинэҕэс мастары курдук курдатгыы үрэн сирилэтэр. Халлааҥҥа кыырпах да былыт суох. Өгөрүнэн ардах түһэр чинчитэ биллибэт. Хата ыһыахха үчүгэй күн буолара буолуо диэн саныы-саныы Ыстапаан, кэнники сылларга ат сүүрдүүтүгэр мэлдьи бастакы миэстэни ылар буолан, бу да сырыыга бастыырга эрэлэ улахан. Дьоннор да кини бастыырыгар саарбахтаабаттар. Аты баайа, сүүрдэ уруккуттан үөрүйэх. Ыс­ тапаан атын уулатан баран отгоох сыһыы ортотугар эрдэттэн бэлэмнэниллибит сиргэ уһун хатыыс быанан өртөөн кэбистэ.
    Ыстапаан урут элбэхтик сыддьыбыт сиринэн киэҥкиэҥник хардыылаан, өр-өтөр буолбакка дьиэтигэр тиийэн кэллэ. Былырыын ыһыахха ат сүүрдүүтүгэр бастакы миэстэни ылан бириэмийэлэммит “Орион” өннөөх омук телевизорынан оҕолоро киинэ көрө олороллорун көрөөт, быйыл бастаатахпына тугу биэрэллэрэ буолла дии санаата. Эргэрбит “Бирюса” холодильнигын диэки көрөн ылла. “Бу да оҕолор таһырдьа тахсан, ыраас салгынтга оонньоон, сүүрбэткөппөт буоллахтара, төһө эрэ абыраналлар, доруобуйаларыгар да туһалаах буолуо этэ” дии санаан аһарда. Таһырдьа тахсан дьиэ таһыгар ону-маны үлэлии сырьпта. Сотору буолаат кэргэнэ Кэтириис бэкээринэттэн килиэп астаан кэллэ. Кэтириис кыраһыабай, үрдүк унуохтаах, нууччалыы дьүһүннээх, бэйэтигэр сөрү-сөп быһыылаах-таһаалаах, уһун суһуох баттаҕын төбөтүн тула өрүммүтүн көннөрүнэкөннөрүнэ, дьиэтигэр чугаһаан иһэн кэргэнин Ыстапааны көрөөт:
    — Хайа Ыстапаан, кэлбиккин дуу. Оҕолор? —Диэн үөрэ-көтө ыйытга.
    Ыстапаан кэргэнэ Кэтириис истинник мичээрдии-мичээрдии сибиэһэй килиэптээх суумкатын туппутунан кини диэки иһэрин көрөөт, урут уонча сыл анараа өттүгэр бастаан билсиһэн уохтаахтык уураһалларын саҕана курдук, сүрэҕэ сылаастык нүөлүйэн ылла. Урукку курдук кимтэн да кыбыстыбакка уураан ылыан баҕарда, кэргэнигэр чугаһаан истэ. Эмискэ дьиэ аана тэлэччи аһылла түстэ да оҕолор:
    — Мама, маама кэлбит, — диэт, тула өттүтгэн иилистэ түстүлэр. Ыстапаан аргыый аҕай халты хааман, иһигэр арыыйда оҕолорго түбэһэ сыстыбыт дии саныы-саныы, күрүө таһыгар саһаан маһын сааһылыы сырьпта. Сотору буолаат кэргэнэ күнүскү эбиэккэ

ыҥырда. Бары остуолу тула олорон аһаатылар, аһыахгарын иннигэр биирдии ыстакаан биэ кымыһын истилэр. Оҕолор да кымыһы олус сөбүлүүллэр. Аһыы олорон буолаары турар ыһыахха оҕонньор, эмээхсин, оҕо, дьахтар бары мустар, үөрэр-көтөр, национальнай таҥастарын кэтэр, оһуохайдыыр, сээдьэлиир күннэригэр ким хайдах, тугунан кыттыахтааҕын, ханнык таҥастаах буолуохтааҕын, туох бириис кэлиэхгээҕин кэпсэттилэр. Аҕалара ат сүүрдүүтүгэр бастакы миэстэни ыларыгар саарбахтаабаттарын этгилэр. Киһилэрэ да онно бигэ эрэллээх буо­ лан, тугу да утары эппэтэ. Оҕолорун, кэргэнин диэ­ ки көрүтэлээн эрэ кэбистэ.
    Ыстапаан киэһэ утуйуон иннинэ, сарсыарда эрдэ баран баайбыт атын уулатан, быатыгар иилистиэҕэ диэн корон, сирин уларытан кэллэ. Сарсын буолар ыһыахха оройуон кииниттэн күнүс самолетунан ыалдьыттар кэлбит сурахтара иһилиннэ. Өр өтөр буолбата, эбиэт саҕана уруг Кэтириинэ, Ыстапаан баста­ кы кылаастан бииргэ үөрэммит доҕордоро, кэлин университет тыа хаһаайыстыбатын факультетын бүтэрбит, ветеринарнай быраас үөрэхтээх, “Муома” совхоз дирекгорын солбуйааччы Иннокентий Слеп­ цов күлэн-үөрэн тиийэн кэллэ. Кинилэр ахтыһан, “Кеша”, “ Ыстапаан” дэһиспитин эн куустуһа түстүлэр. Кылгастык ону-маны кэпсэтээт дьиэҕэ киирдилэр. Сотору буолаат остуол тардылынна, ас арааһа баар буолла. Кеша көрсүһүүгэ диэн аатгаан биир бытыылка водканы, оччолорго тыа сиригэр, уһук хоту сэдэхтик костер “Жигулевскай” пиибэни остуолга туруортаан кэбистэ. Ыстапаан бастаан: “Сар­ сын ыһыахха ат сүүрдүүтүгэр кыттабын, сатаммат”, —диэн аккаастанан корде да, Кеша ону истэр, ылынар киһи буолуо дуо?
    — Ама, көрсүбэтэх, кэпсэппэтэх да ыраатта, бачча корсон баран, чэ оччоҕо эн сарсын ыһыахха ат сүүрдүүтүгэр бастакы миэстэни ыларыҥ, бастыырыҥ туһугар, иһэн кэбиһиэҕиҥ, — диэн толору кутуллубут арьпылаах үрүүмкэтин күөрэччи көтөҕөөг, Ыстапаанын үрүүмкэтигэр үрүүмкэтин тас гына охсуһуннараат иһэн кэбистэ. Ону көрөөт Ыстапаан иһигэр биир үрүүмкэтгэн туох буолар үһүбүөн, оччону истим-испэтим ини, сарсын на диэри ыраах дии санаата, эмиэ хантас гыннарда. Арыгы, пиибэ тиийиэхтээх сиригэр тиийэн, доҕордуулар тыллара өһүллэн, ортолуу аһаан-сиэн, кэпсэтэн истэхтэринэ, Ыстапаан аны испэппин дии олордоҕуна доҕоро:
    — Аны, иккис үрүүмкэбитин кэргэниҥ Кэрэ Кэтириис, оҕолоруҥ туһугар иһиэххэ. Кырдьыга, Катя кыыс эрдэҕинэ элбэх уол уйулҕатьш хамсаппыт, кутун-сүрүн туппуг буолуохгаах. Ону бу Ыстапаан дьоло баһыйан, бу оҕолор төрүөхтэригэр, кинилэр дьылҕаларыгар, дьоллоругар кинини талан ыллаҕа. Куударалаах да батгаҕа кырата суох

оруолу оонньообут буолуохтаах, —диэн күллэ. Ыстапааҥҥа өссө чугаһаата. —Бу маннык туоска испэтэхпитинэ сатаммат, кэргэниҥ миигин убаастаабаттар эбит диэн сыыһа өйдөбүлгэ киириэн сөп, — диэт, дьиэлээх хаһаайка диэки көрөөт, төбөтүн кэҕис гыннараат арыгытын түһэрэн кэбистэ.
    Ыстапаан ыксаата, иһэбин дуу, испэппин дуудиэбитгии кэргэнин диэки кылап гына көрөн кэбистэ. Кэргэнэ эмиэ кини диэки иһэр дуу, испэт дуу диэбиттии уун-утары көрөн олорор эбит. Ону көрөөт Ыстапаан эмиэ үрүүмкэтин хантатан кэбистэ. Саҥаиҥэ, кэпсэтии, эдэр сааһы ахтыһыы, күлүү-салыы, куустуһуу үксээтэ. Бэйэ-бэйэни арбаһыы, хайҕаныы да хаалбата. Ийэ, аҕа, сэбиэскэй былаас, табаарыстар, доҕотгор, оскуола, совхоз, оройуон, убаастабыл туһугар уо.д.а. Араас киһи кыайан аккаастаммат курдук туостара этилиннилэр. Төһө да сынньана-сынньана, үчүгэйдик аһыы-аһыы, ыксаабакка истэллэр, холуочуйдулар. Дьиэлээхтэр табаарыстарыгар эмиэ арыгы туруорбутгарынаан икки бытыылка водканы кытта пиибэ холбоспута төбөлөрүгэр таҕыста, сүһүөхтэригэр түстэ, тэмтээкэйдэтгэ. Үргүлдьү иккиэн охтон, кыахтарын былдьатан, утуйан хааллылар. Киэһэ Ыстапаан кэргэнэ улахан уолун кыгга, сүүрүүгэ кьптыахтаах баайыллыбьгт аты көрөн, биэдэрэҕэ уу баһан уулатан кэллилэр.
    Ыстапаан ыһыах буолар күнүгэр сарсыарда эрдэ уһуктан, төһө да төбөтө ыаҕастаах уу курдук буоллар, тымныы ууну иһэн, сарсыардааҥҥы сайаҕас салгынынан тыынан. Табаарыһа кьггаанахтык утуйа сытарын көрөөт, икки хонуктааҕыта баайбьгг атын көрө барда. Атын баайбьгг сиригэр чугаһаан иһэн талахтар быыстарынан атын көрө сатаата да, ата көстүбэт. Ыксаан, сүүрэр икки хаамар икки ардынан кэлэн атын баайбыт сирин көрбүтэ —мэлигир. Ким эрэ түүн кэлэн, атын өртөммүт быатын сүөрэн, ыһгган кэбиспит. Ыстапаан икки илиитинэн төбөтүн хам тутгубутунан, дириҥник, хатаннык хаһыһггаат, сиргэ олоро түстэ.
    Аты кини өстөөхтөрө, киниэхэ куһаҕаны санааччылар, утарсааччылар ат сүүрдүүтүгэр кыайбатын, бастакы миэстэни ылбатын диэччилэр оҥордохторо диэн сэрэйдэ. Бу, арааһа, сылгыһьгг эбэтэр Баһылай Лебедев буолуо. Былырыын кини ат сүүрдүүтүгэр Ыстапааҥҥа бэрт кыранан куотгаран иккис миэстэ­ ни ылан, улаханнык кыһыйан: “Эһиилги биэтэк билиэ”, — диэбитин саныы түстэ. Кини бэйэтэ кэлэн сүөрбэтэҕэ буолуо. Киминэн эрэ, табаарыстарынан куһаҕаны оҥотгордоҕо. Ыстапаан ыһыахха сүүрдээри ат баайарын бөһүөлэк дьоно бары билэллэр. Ким кинини маннык атаҕастаабытын хайдах да билигин быһаарар, дакаастыыр кыаҕа суоҕун билэн, бу балаһыанньатган хайдах тахсар туһунан санаата. Бэҕэһээ арьпылаабьпъш кэмсинэ,

бэйэтин буруйдана санаа­ та. Холуочуйбута ааһарга дылы буолла. Дьиэтигэр кэлэн туох буолбутун кэргэнигэр, санардыы туран арыыйда сүөдэҥнии сылдьар табаарыһыгар Кешаҕа кэпсээтэ: “Эн бэҕэһээ арьпылатан манныкка тиэртиҥ. Бэҕэһээ киэһэ, хойут бэйэм баран көрүөхтээх этим, ону баара эн. „”, —Диэн хоморуйда. Доҕоро буруйданан, үүтүн тохпут оҕо курдук буолан, аанньа чэйдээбэккэ да түспүт ыалыгар барда.
    Ыстапаан бииргэ үлэлиир табаарыһыгар, сылгыһьгг Илья Сорокоумовка баран, буолбут балаһыанньаны сиһилии кэпсээн баран, чугастааҕы атыыр үөрүпэн биир соноҕоһу тутан аҕаларыгар көрдөстө. Ханыл да аты биир чаас иһигэр иннин ылыахпыт, сыһьггыахпъп диэн буолла. Ыстапаан дьиэтигэр кэлбитэ биир чаастан эрэ ордуута Илья биир бороҥ өҥнөөх соноҕоһу сиэтэн аҕалан биригэдьиирин дьиэтин таһыгар баайда. Айаас, үрдүгэр киһи олорботох, ыныырдамматах соноҕоһо икки инники атаҕынан олбу-солбу сири хаһыйан, таныытын тардырҕата турдаҕына дьиэтгэн Ыстапааннаах тахсан акка чугаһаатылар. Ат кинилэри өһүөннээх хараҕынан көрө-көрө, кулгааҕын чөрөтөн иһиллии турдаҕына Ыстапаан сэргэҕэ баайыллан турар аты сүөрээт, Илья уһун тэһиин быатьптан тутуохтааҕын тупарбакка ат үүнүн туппутунан ыныырга баар буола түстэ. Соноҕос өрүтэ ыстаҥалаан, тыбыыра-тыбыыра икки илин атаҕар тура-тура өрүтэ ойуоккалаан истэҕинэ Ыстапаан бэҕэһээ испит арыгьгга, пиибэтэ сүрэҕин эрийэн, хараҕа иириэх курдук буолан иһэн ханна барбытын, туох буолбутун билбэккэ хаалла, арай сиһэ аһыйарга дылы буолла. Төһө уһуннук өйүн сүтэрэн сыппьггьш билбэт. Хараҕын аспьгга, тула дьон бөҕө мустубут, кинини көтөҕө, туруора сатыыллар. Кыратык эмэ хамсатгахтарына, көхсө-сиһэ уотунан аһыйан “Айакка”, — диэн ыһыытаабытын кулгааҕа эрэ истэн хаалар. Ыстапаан аттан бырахтарарыгар сиһинэн төҥүргэскэ түспүт. Хата, ол ыһыах буолар күнүгэр, оройуон киинитгэн самолет ыытгаран балыыһаҕа киллэрдилэр. Онно сиһин тоноҕоһо төҥүргэскэ түһэн хайдыбыт, хардарыта барбыт диэн рентгеннээн быһаардылар. “Куоракка эппэрээссийэҕэ ыытабыт”, — диэн ыксаттылар. Балыыһаҕа сытар билэр-билбэт дьоно бары: “Хайдах идэтийбит сылгыһыт эрээри, соноҕоско сискин тосту бырахтара сыддьаҕын? Мөлтөх сылгыһыт эбиккин”, —диэн күлэллэрин сөбүлээбэт, кыыһырар. Сорохтор: “Хайа, оннук буоллаҕай? Арай холуочук буолан, сылгыһыт аатгаах бырахтарда ини? ”—Дииллэр. Ыстапаан биир ый курдук балыыһаҕа гипсэлэнэ сьгтан батгыктаах тайаҕынан тахсаары аҕай сырьггтаҕына, кэргэнэ Кэтириис кэлэн:
    — Абый Сыаганнааҕар ханнык да ыарыыны барытын эмтиир, киһи көрдөһүүтүн быһа гыммат Көстөкүүн диэн уруккута

улахан ойуун баар үһү. Эмтээбитин иһин төлөбүрэ бачча диэн быһан көрдөөбет, ким төһө кыахтааҕынан илии маастыыллар, биэрэллэр дииллэр. Оҕонньор ыраахган сылдьар дьону, ыарыһахтары олус аһынар, көрдөһүүлэрин аккаастаабат курдук этэллэр. Ыстапаан онно баран эмтэнэн көрбөккүн дуо? Оҕонньорго сылдьыбыт дьон бары улаханнык туһанныбыт, абыранныбыт диэн кэпсииллэр. Онно барар дьоннор эрдэтгэн мустан, испииһэкгэнэн, самолету кэпсэтэн уон—уон икки киһи буолан мантан быһа Сыаганнаахха көтөллөр эбит. Бэҕэһээ эрэ Ан-2 самолет кетгө. Аныгыскы нэдиэлэҕэ барар дьону билигин испииһэктии сылдьаллар. Ол испииһэккэ эйигин суруйтарабын дуо? —Диэн кэргэниттэн ыйыгар. Ыстапаан саарбахтаабыттыы кэтэҕин тарбанар, туту да саҥарбат. Кэпсэтиини барыгын сиһилии истэ олорбут, биир хоско сьгтар Уйбаан Ньукуулдьун оҕонньор:
    — Ыстапаан, ити кэргэниҥ саамай сөпкө этэр. Ол Абый улуу кырдьаҕаһа: “Эппэрээссийэлэммэтэх өлөргө анала суох, бу орто дойдутган кута-сүрэ куота, тэйэ илик киһиэхэ көмөлөһүөхпүн, олоҕун уһатыахпын сөп, кэлэн эмтэнниннэр”, —диир, илдьит ыһггар эбит. —Баран эмтэнэн кэлэриҥ ордук буолуо этэ, —диэн сүбэлиирдии этэр.
    Ыстапаан ол эмп кыайбатаҕын үөрэҕэ суох, кырдьаҕас оҕонньор кыайыа, туһалыа дуо диэн иһигэр мунаахсыйар. Ол да буоллар аньпыскы самолетунан биир дойдулаахтарын, билэр дьонун кытта Абый Сыаганнааҕар барарга быһаарынар. Самолет сыанатын кэлэ-бара төлөһөргө сүбэлэһэллэр. Балыыһаттан самолекка быһа барарга кэпсэтэллэр. Нэдиэлэ саҕаланыытыгар, бэнвдиэнньиккэ, самолет Абыйга бастакынан көтөр буолла. Уонча киһи, ол иһигэр 4 дьахтар, 6 эр киһи самолекка киирэллэр.
    Ыстапааны кэргэнэ атаарар, кинини самолекка киирэригэр бииргэ айанныыр дьоно көмөлөһөллөр. Сотору буолаат самолет собуотганан бааҕынаан, буор аэродром устун аҕыйахтык сүүрэн эрдэҥэлээн иһэн, көтөн таҕыста. Самолет хайалар үрдүлэринэн көтөн истэҕинэ, түннүгүнэн аллара көрдөххө, хайалар быыстарынан сүүрэр Индигир өрүс синньигэс сабы уһаты тардыбьгт курдук араастаан эриллэн, быстыбакка субуллар. Былыггар быыстарынан син балачча көтөн айаннара ортолуурун саҕана күн чаҕылыччы тыкга, аллара хайалар бүтэн, сүүһүнэн ааҕыллар күөллэр чөҥөлөһө сьптылар. Көппүтгэрэ балтараа чааһынан самолет уһун айантан сылайбыггыы аллара сурулаан түстэ. Күел кытыытыгар турар кыракый бөһүөлэги эргийээтин кьпта, самолет келүөһэлэрэ сиргэ таарыллан, көнө сыһыы устун сүүрэн өрүтэ көтүөккэлээн иһэн тохтоото. Бу кэлбит дьоннортон ким даданы уруг манна сылдьыбатах, кими да билбэт эбит.
    Муоматтан Сыаганнаахха быһа көтөн иһэр

само­ лет түһүөн чаас аҥарын иннинэ, Орто Халыматтан сылдьар киһини эмтээн бүтэн иһэн Көстөкүүн оҕонньор “һук” диэн туохтан эрэ соһуйда. Ыарыһаҕы эмтээн бүтээт хоһутган тахсан кийиитигэр Мотяҕа:
    — Ыраахтан, Муома диэкиттэн самолетунан дьон­ нор иһэллэр. Манна урут сылдьыбатах дьоннор, кими да билбэтгэр. Портка киирэн көрүс, сотору самолет түһүөҕэ. Оҕолорбор Өкүлүүнэлээххэ, Мишалаахха илдьиҥ, чэйдээн, сынньанан баран, киэһэлик дьон көрбөтүгэр биирдии, иккилии буолан кэллиннэр. Эмиэ үҥсэ, айдаара сылдьыахтара, —диэтэ. —Эмтэнэ кэлбит дьоннор истэригэр биир саас ортолоох, орто унуохтаах, куудара батгахтаах, тайахтаах киһи баар буолуо. Ол киһини манна аҕалыҥ, —диэтэ оҕонньор. Мотя кэргэнин аҕата Көстөкүүн Уйбаанабыс, дьон бары ытыктаан “оҕонньор” диэн ааттыыр ытык кырдьаҕастара тоҕо итинник саҥарбытын ыйьггалаһа барбакка, сопке этэрин уруккуттан билэр буолан, сорудаҕын толоро барда.
    Ыстапааннаах самолеттан түһэллэригэр аэропортка оҕолуун-улаханныын элбэх киһи мустубут. “Муомалар оҕонньорго кэлбитгэр”, —диэн отур-ботур кэпсэтэр санитара иһиллэр. Кэлбит дьоннор аны биэс хонугунан самолету кэтэһиэхпит диэн летчиктарга этээт, оҕонньор ханна олорорун ыйдарыах курдук буолан эрдэхтэринэ, биир орто унуохтаах эдэр дьах­ тар: “Оҕонньор эһигини көрсүһүннэрэ ыытта, бардыбыт”, —диэн кэлбит дьону соһутга. Орто оскуола олбуорун, кулууп таһынан ааһан, оҕонньор эппитин курдук сорохторун кыыһыгар Өкүлүүнэлээххэ, уолугар Мишалаахха хаалларан, илдьити этэн, Мотя Ыстапааны батыһыннарбытынан дьиэлэр быыстары­ нан уулуссаҕа быһа түһэн, обургу соҕус күрүелээх, кыра охсуу дьиэҕэ кэллилэр.
    Дьиэҕэ киирээти кьпта көрүдүөргэ тимир оһох, аһыыр остуол тураллар. Орто унуохтаах, кэтит сарыннаах, үрдүк сүүстээх, сааһыра барбыг оҕонньор хостон тахсан үөрэ-көтө илии тутуста. Ыстапаан бу эмчит Көстөкүүн оҕонньор буоларын сэрэйдэ. Айан киһитэ тас таҥаһын устан, оҕонньор кыра хоһугар киирдэ, талах олоппоско олорон Муомада дьон-сэргэ олоҕун-дьаһаҕын туһунан оҕонньор ыйытыыларыгар хоруйдаата. Оҕонньор атын оройуон дьонун, олодун олус үчүгэйдик билэрин седо санаата да, саллан хантан билэдин диэн ыйыппата. Дьиктиргиэн иһин одонньор Ыстапаан хаһан, ханна, хайдах оһолломмутун, туту үлэлиирин, туох кэргэннээҕин, хас одолоодун токкоолоспот. Кэлин, биэс хонукка эмтэнэр да кэмигэр, биирдэ да ыйыппатада. Кэпсэтэ оло­ рон кинини өтөрү-батары болдойон, супту үөрэтэрдии көрөр. Сотору буолаат остуолга ынырдылар, эмис тууччах кэрчигитгэн кыһыллыбыт тоҥ балык, буспут эт, ыһаарыламмыт балык, күөрчэх, үүтгээх

чэй дэлэччи тардыллыбыт. Бары саҥата суох олорон надылыччы аһаатылар. Чэйдээн бүтэллэригэр одонньор кийиитигэр:
    — Ыалдьыппын кытта бийиги ампаарга утуйуохпут. Айан киһитэ сылайбыта буолуо. Киниэхэ ити эһэ тэллэхтээх орону көрдөрөн биэр, онно сынньаннын, мин эмиэ дьиэдэ ороммор сынньана түһүөм, — диир одонньор.
    Ыстапаан ампаарга эһэ тэллэххэ сыта түһээт, оһоллонуодупан ыла, хаһан да кытаанахтык утуйбатадын утуйда. Таһырдьа дьон кэпсэтэр саналарыттан уһугунна. Ампаар аанын аһан, тайадынан көмөлөһүннэрэн таһырдьа тахсан көрбүтэ, дьонноро, биир дойдулаахтара кэлэн дьиэ таһыгар кэпсэтэ олороллор эбит. Сорохторо оҕонньорго киирэн көрдөрөн, эмтэнэн тахсыбьптар. Сорохгор саҥа киирээри бэлэмнэнэллэр. Одонньорго хаһан да киһи быстыбат, эмтэнээччи элбэх. Бүгүн самолет Орто Халыматган кэлэн уруг эмтэммит уонча дьону анал рейс оҥорон илдьэ барбьп. Ол иннинэ самолет Хаһааччыйатган ыарыһахтары адала сылдьыбыг. Соторутааҕыта райком сорудадынан, оройуон киинитгэн милииссийэ начальнига тахсан оҕонньору эмтиирин бобон барбыг да, одонньор син биир кистээн дьоҥҥо туһалыы сылдьар эбит. Манна от үлэтин саҕана килиэптэрэ, чэйдэрэ быстан хаалан айдаара сылдьыбыгтар үһү диэн ким тугу истибитин-билбитин кэпсэтэллэр. Кэпсэтэ олорон сотору-сотору биир дойдулаахтара Ыстапаан диэки көрөллөр. Онтон бэйэтэ туту да кэпсиэ суодупан:
    — Эйигин одонньор эмтээтэ дуо? Togo эйигин эрэ содотохтуу бэйэтин дьиэтигэр ынырбьггый? —Диэн ордугурҕаабьптыы ыйыгаллар. Дьэ, туох диир диэбитгии сирэйин-харадын кэтэһэллэр.
    — Кэлээт чэйдээбиппит, оҕонньор муомалары ыйьҥаласпыта, кэпсэппиппит эрээри, хайдах оһолломмутум туһунан туту да ыйыппат. Арай түүн ам­ паарга утуйуохпут диэтэ.
    Кэпсэтиини сиһэ ыалдьар, тайахтаах киһи эрэйдэниэҕэ, атын ыалтан кыайан сылдьыа суода диэхтээтэҕэ диэн түмүкгээтилэр.
    Киэһэ Муоматган кэлбит дьоннор бары көрдөрөн, эмтэнэн түспүт ыалларыгар барбытгарын кэннэ, Ыс­ тапаан Көстөкүүн оҕонньордуун киэһээнтги аһылыктарын аһаан, ампаарга утуйа тадыстылар. Одонньор хамсатыгар сэбирдэх табадыуурунан, саҥата суох надылыччы табахтаат сыгта. Ыстапаан түүн ортото Көстөкүүн сахалыы туойар саҥатьптан уһугунна. Эргийэн көрбүтэ, киһитэ кини диэки хайыһан, хараҕын симэн баран киниэхэ анаан сахалыы туойа сыгар эбит. Болдойон истибитэ, ыарыы, оһол төрдүтэр анаммыг тойук. Бу сахалыы тойук тыла-өһө чопчутун, сьггыытын киһи иһитгэр истиэх курдук. Ону истэ сыган Ыстапаан этэ-сиинэ төбөтүн оройуттан сыыйа арыллан, сиһэ сылыйан, чэпчээн барда. Балачча буолаат Көстөкүүн Уйбаанабыс туойара

сыы­ йа тохтоон, үстэ диринник “һуу” диэн уһуутаан ылла. Аргыый аҕай туран эмиэ табахгаата.
    Ыстапаан утуйбакка сытарын билэн, кини атгыгар кэлэн умса эргийэригэр көмелөстө, төбөтүн оройугар үстэ үрдэ, тугу эрэ ботугуруу-ботугуруу сиһин тоноҕоһун илбивдэ, силлээтэ. Ыстапаан үргүлдьү кытаанахтык угуйан хаалла, сарсыарда уон чааска биирдэ көхсө кэҥээн, тыынара уһаан уһугунна, бэрт холкутук атын ойоҕоһугар эргийбититгэн, туга да ыалдьыбатадьптан эр ылан оронугар олордо: “Тыый, ама”, —диэн сана таһааран дьиктиргээтэ. Анар тайаҕынан көмөлөһүннэрэн бэрт чэпчэкитик таһырдьа тадыста. Дьиэдэ киирэн оҕонньор этиитинэн, хааман көрдөрдө. Ону көрөөт Көстөкүүн:
    — Чэ, аны үс-биэс хонугунан арыый үчүгэй, тайаҕа суох хаамар буолар инигин. Күнүс эбиэт кэнниттэн эмтэнээр, —диэтэ.
    Кырдьык, киһи итэдэйиэ суоҕун курдук, Ыстапаан эмтэммитэ бэһис күнүттэн тайада суох хаамар буолла. Атын да эмтэнэ кэлбит дьоннор бары ыарыылара аматыйда, үөрүүлэрэ, оҕонньорго махталлара үксээтэ. Эмтэнэ кэлбит бүтэһик дьон бары Муомада төннөр күннэригэр диэри Ыстапаан оҕонньорго эмтээбитин, көмөлөспүтүн иһин тугу биэрэн санаатын табыам эбитэ буолла диэн улахан санаада түстэ. Эмтэ­ нэн бүтэн портка киирээри туран, бэлэмнээбит харчытын биэрээри сырытгадына, оҕонньор ону сэрэйбит курдук:
    — Ити миэхэ биэрээри сиэпкэр укга сылдьар харчыҥ элбэх кэргэннээх, оҕолордоох киһиэхэ бэйэҕэр наада буолуо. Хата, мин эйиэхэ биир сакаастаахпын, —диэтэ. Түүлээх дуу, этэрбэс дуу сакаастыыра буо­ луо диэн Ыстапаан сэрэйэ сатыы турдадына:
    — Ити эн олорор дьиэҥ таһыгар содотох эмээхсин олорор. Кини ампаарын иһигэр хатааһыннаах мас сундуук түгэҕэр, таҥаска эриллибит сэбирдэх табах сытар. Сыппыта ер буолбуг. Ону эмээхсин умнан кэбиһэн өйдөөбөг. Ол табаҕы дьиэҕэр тиийбит күҥнэр эмээхсиҥҥэ этгэ бэрсэн баран, миигин көрдөстө диэн көрдөөн ыл. Оччоҕо биэриэҕэ, — диэтэ.
    Ыстапаан соһуйан хаалан туох да диэҕин тыла тахсыбата. Портка кинилэри оҕонньор дьонноро атаардылар. Муома самолета бириэмэтигэр кэллэ.
    Ыстапаан оройуон киинигэр хоне сытан кэргэнин кытга телефонунан кэпсэттэ. Соторутааҕыта тайаҕынан сылдьыбыт киһи нөҥүө күнүгэр сүүрэрхаамар икки ардынан кэлэн дьиэтин аанын аһаатын кытга, оҕолоро, кэргэнэ тула өттүтгэн кууһа түстүлэр. Сонно тута Ыстапаан Абый ытык кырдьаҕаһыгар эмтэнэн үтүөрэн, тайаҕа суох кэлбитин истээт, бары кинини керсе, кэпсэтэ кэллилэр. Оҕонньор кинилэ­ ри хайдах көрсүбүтүн, эмтээбитин сиһилии ыйыталастылар. Чугас ыаллара Огдооччуйа эмээхсин эмиэ кэллэ. Бары мустан чэйдээтилэр. Чэйдээн,

кэпсэтэн бутэн ыаллыы эмээхсин дьиэтигэр бараары таһырдьа тахсыбытыгар. Ыстапаан батыһан тахсан Кестөкүүн оҕонньор көрдөһүүтүн этгэ:
    — Оо, ол эрэйдээҕи, сураҕа чаркааскай табаҕы хамсаҕа ууран тардар сурахтааҕа. Ол табада бутэн эрдэҕэ. Оннук табаҕы аныгы дьон тардыбат буолтара ыраатта. Оннук табах баарын ончу өйдөөбөппүн. Ханныгын да ийин ытык кырдьаҕас билэн этгэҕэ буолуо. Чэ, баран көрүөххэ, — диэтэ.
    Ыстапаан ыксаабыт куолаһынан: “Мин билигин дьиэҕэр тиийиэҕим”, — диэтэ уонна эмээхсиҥҥэ эт кэһиилээх барда. Эмээхсин кэһиигэ үөрэ түстэ. Чүмэчилэнэн хатааһыннаах ампаарга киирдилэр. Өгөрүнэн ким да арыйбатах, быыллаах, тирии бүрүөһүннээх мае сундуукка өрдөөҕүтэ угуллубут, эргэрбит таҥасгары эмээхсин хостоон иһэн, түгэҕин диэкиттэн туох эрэ танаска сууламмьпы булан таһаарда. Арыйан көрбүпэрэ, биир баайыы сэбирдэх табах эбит.
    — Ол иһин кырдьаҕас билэн этгэҕэ. Бу билэрин көр. Чэ, ыл, киминэн ыытаҕын? Түргэнник ыыт, миигиттэн эҕэрдэтэ этээр, — диэтэ эмээхсин.
    Аны Ыстапаан, кырдьык, маны киминэн, хайдах ыытабын диэн санааҕа түстэ. Ону көрөн кэргэнэ:
    — Оттон кырдьаҕас хайдах, киминэн ыһггаар диэбитэй? —Диэн ыйытар, хайдах эмэ көмепөһүөн баҕаран.
    Көстөкүүн Уйбаанабыс: “Эмээхсинтэн сэбирдэх табаҕы ылбыт түүҥҥэр хомуллубут, ыраас остуолга ууран кэбиһээр”, —диэбитин курдуктабаҕы остуол­ га уураат утуйан хааллылар.
    Ити кэмҥэ Ыстапааннаах Сыаганнаахтан дойдуларыгар барбытгара үһүс түүнүгэр, атырдьах ыйын ортотун диэки, күһүҥҥү халлаан сарсыарданан саҥардыы суһуктуйа сырдыыта, оҕолор, кийиитэ утуйа сытгахтарына, Көстөкүүн Уйбаанабыс утуйбакка туту эрэ кэтэһэ сыттаҕына, остуолга туох эрэ тыастаахтык “лис” гына түстэ. Мотя соһуйан: “һук, тугуй бу? ” — Диэбитигэр оҕонньор наҕыл, эрэллээх куолаһынан:
    “Ити миэнэ, билигин туран ылыам”, — диэтэ.
    Ыстапааннаах сарсыарда туран остуолу көрбүтгэрэ — баайыылаах табахтара суох. Сотору буолаат Абыйтан телеграмма кэллэ. Онно: “Табак хороший, спасибо. Дедушка”, —диэн суруллубут. Ону Огдооч­ чуйа эмээхеинтгэ кэпеээбиттэригэр:
    “Айылҕаттан айдарыылаах, былыргы улахан ойуугтар удьуордара буолан хайалартан, тыалартан иҥнибэккэ, ырааҕы аахсыбакка, курдатгыы көтүтэн ыллаҕа. Ол иһин оҕонньорго баран эмтэнэн кэлбит дьоннор кэпсииллэринэн, эйигин даҕаны эмп кыайбатаҕын аҕыйах хонук иһигэр эмтээн хаамтарбытыттан көрдөххө, кырдьык да, сүдү кырдьаҕас эбит”, —диэн түмүктээтэ.
    Ол онтон ыла элбэх сыл ааста. Ыстапаан сааһырда, төһө да пенсияҕа бардар, сүрэҕинэн сөбүлүүр идэтин, сылгы биригэдьииринэн үлэлиирин тохтоппот. Көстөкүүн

оҕонньорго эмтэммитин хаһан да умнубат, оҕолоругар, сиэннэригэр сөҕөн-махтайан кэпсиир. Кини олоҕун устата араас үөрэхтээҕи, бырааһы, учуонайы кытга элбэхтик көрүстэ, кэпсэттэ, ыйыталаста да, Абый ытык кырдьаҕаһа ойуун ханнык ньыманан, хайдах эмтээн тоноҕоһун оччо түргэнник үтүөрдүбүтүн, хаамтарбытын, Муома Соболооҕор эргэ ампаар иһигэр баар хатааһыннаах дьааһык түгэҕэр сы­ тар сэбирдэх табах баарын хайдах билбитин, ол баа­ йыылаах муунта кэриҥэ табаҕы хайдах ыраахтан көтүтэн ылбытын ким да билбэт.
    Ити түбэлтэ таайыллыбатах таабырын буолан кэпсэлгэ сырытгаҕа, көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэрилиннэҕэ, бэриллэн да иһиэ турдаҕа.