СПИД эпидемията кэлин сылларга Аан дойду государстволарын тилэри кэрийдэ. Мөлүйүөнүнэн киһи олоҕун былдьаата. Бастакы СПИД-ынан ыалдьыбыты 1959 сыллаахха бэлиэтээбиттэрэ. Статистика көрдөрөрүнэн 1998 сыл саҕаланыытыгар аан дойдуга СПИД-ынан 30 мөлүйүөнтэн тахса киһи ыалдьыбыта бэлиэтэннэ уонна 11,7 мөлүйүөнтэн тахса киһи СПИД-тэн өллө.
Россияҕа 1987 сыллаахха бастакы ыарыһах көстүбүтэ. Онтон билигин бу кэмҥэ 12689 түбэлтэ бэлиэтэннэ, бу дьонтон 378 киһи өллө, ол иһигэр — 93 оҕо.
ВИЧ-инфекция республика улахан куораттарыгар көстүбүтэ. Барарга-кэлэргэ табыгастаах кииннэргэ: Дьокуускайга, Мирнэйгэ, Нерюнгрига, Алдаҥҥа, Черскэйгэ, Ленскэйгэ, Чокуурдаахха, Депутатскайга . Аан дойду үрдүнэн СПИДы утары охсуһууга сүрдээх элбэх үп бэриллэр эрээри, күн бүгүнүгэр диэри СПИД-тан харыстанар вакцина көстө илик. Холобура, кыраныысса таһыгар СПИД-ынан ыалдьыбыт киһини мүлүрүтэн эмтиир буоллахха, сылга 20 тыһыынча американскай доллар наада. Бу ыарыыга ыалдьыбыттар ортотунан уон сыл олороллор. Оччоҕо кинилэри эмтииргэ 200 тыһыынчаттан тахса доллар ороскуоттаныахтаах. 1991 Сыллаахха Америка улахан дьиксиниини ылбыта. Саамай киэн туттар аатырбыт спортсменнара Мэджик Джонсон СПИД-ынан ыалдьыбыта. Кини СПИД-ынан ыалдьыбыта биллибит кэмигэр уол оҕоломмута. Бу уол 10 сааһыгар аҕата суох буолуо.
ВИЧ-кэ сутуллубут киһи өр кэмҥэ толору доруобай курдук көстөр. Кини вируһу илдьэ сылдьааччы буолар уонна бу сыстыганнаах ыарыыны тарҕатыан сөп.
Доруобуйа харыстабылын аан дойдутааҕы тэрилтэтэ СПИД-ы утары охсуһууга маннык сүбэни биэрэр:
— СПИД — аан дойду үрдүнэн турар проблема.
— СПИД вируһа үс эрэ суолунан бэриллэр: ыалдьыбыт киһини кытта (презерватива суох) аһаҕастык сылдьыһыыттан, сүһүрбүт хаанынан, ыалдьыбыт дьахтар төрүүр эбэтэр ол кэнниттэн сотору оҕотугар бэриллиитинэн.
— Ыалдьыыны хаппат туһугар: мэнээк сылдьыһыыттан аккаастаныахха, ыалдьыбатах партнердар бэйэ-бэйэлэрин харыстаныахтаахтар, презервативтары сөптөөхтүк туһаныахха.
— Хаанынан сүһүрдүүттэн сэрэниэххэ: донортан ылыллар хаан бэрэбиэркэлэниэхтээх, шприцтэр уонна иннэлэр сөптөөх стерилизацияны барыахтаахтар.
— СПИД вируһа маннык суолларынан бэриллибэт: олох-дьаһах уонна сулууспалыыр, үлэлиир сиргэ көрсүһүүлэртэн, аһылыгынан, уунан, иһитинэн-хомуоһунан уонна таҥаһынан, сил бырдаҥатынан, бассейҥҥа уонна туалекка сылдьыыттан, бырдахтарынан уонна да атын үөнүнэн-көйүүрүнэн.
— СПИД-ынан ыалдьааччыны анаан туспа тутуллубат.
— Иһитиннэрэн-биллэрэн иһии уонна санитарнай-сырдатар үлэ аһары суолталаахтар.
— СПИД барыбытыгар суоһуур, кини ханнык

да кыраныыссаны, идэни, итэҕэли, киһи сааһын уонна социальнай балаһыанньатын, эр киһитин уонна дьахтарын, ханнык омугун араарбат.
— Хас биирдии киһи СПИД-ы утары охсуһууга бэйэтин кылаатын киллэриэхтээх.
—Хас биирдии киһи СПИД проблемаларын туһунан үчүгэйдик билиэхтээх уонна атыттар ону билэллэрин туһугар көмөлөһүөхтээх.
СПИД киэҥник тарҕанар кыахтааҕын эрдэтинэ билэр уонна охсуһар наадатын ким баҕарар умнуо суохтаах.
Дмитрий БАСХАРДЫРОВ,
врач-эпидемиолог.
1999 сыл