Киэһэ ахсын бу маннык ис хоһоонноох биллэриилэр көстүбэт долгуннарга уйдаран, Дьокуускай куораты тилийэ көтөллөр. Куорат улахан, оттон дьон билсиһиэхтэрин, көрсүһүөхтэрин, таптаһыахтарын, олохторун холбуохтарын баҕараллар. Киһи аналын, бэйэтин аҥарын булара чэпчэки дьыала буолбатах. Оттон маннык биллэриилэр ис дьиҥнэрэ хайдаҕый, дьон бэйэ-бэйэлэрин булсалларыгар төһө көмөлөөх буолалларый? Баҕар, истэрэ истээҕэ буолуо? Таптал үөскүүр дуу маннык түгэҥҥэ? Түбэлтэлэр үксүгэр тугунан түмүктэнэллэрий? Бу боппуруоһу интэриэһиргээн, хас да іаны олоххо буолбут түбэлтэлэри хомуспутум. Дьэ онон ааҕан, ырытан баран, бэйэҕит сыаналаан көрүҥ.
“Ну где же вы, девчонки,
девчонки, девчонки,
Короткие юбчонки, юбчонки,
юбчонки… ”
Бу курдук эрчимнээх ырыа доҕуһуоллаах биллэриилэр баһыйар ахсааннаах буолаллар. Эбэтэр, сахалыы вариана:
“… Көҥүл баран көччүйэри туох
тохтотуой,
Кылгас кэмҥэ көрүлүүрү, ама,
ким бобуой? ”
Тугу үгүһү этиэҥий, ырыа ис хоһоонуттан барыта ырылыччы көстө сылдьар. Эдэр организм көрдүүр, “природа мать зовет… ”
Хайдаҕын, тугун билээри хас да нүөмэргэ тута эрийэн баран, илиибитин эрэ нэлэттибит. Радио ди-джей саҥата салгыҥҥа симэлийэн сүтэ илигинэ, телефон нүөмэрин эрийдэххинэ — кураанаҕы кууһаҕын. Ким эрэ урут түһэн, эрийэ охсубут буолар. Баҕалаах баһаама бэрт эбит! Онтон били “саха оҕотун ньоҕойун” киллэрэн туран, чаас аҥаара, чаас эрийдэххинэ биирдэ ситиһиилэнэҕин. Ол эрээри кэпсэтии арааһынай буолуон сөп. Сороҕор “конкретнай” тип түбэстэҕинэ, кэпсэтэн-хайаан бириэмэтин ыыппакка, тута “дьыаланы” быһаарсыбытынан барыаҕа. Тугу кистиэҥий, маннык өҥөнөн ардыгар профессиональнай “съемщиктар”, эбэтэр сутенердар туһаналлар. Нуучча өһүн хоһооно этэринии: “На ловца и зверь бежит”. Ол эрээри сымыйанан эйэҕэстик кэпсэтэн баран, бырааһынньыктата ыҥыран, албыннаан, туһана сатааччылар эмиэ бааллар.
… Биир уопсай улахан хоһун бэһиэлэй кыргыттара билсэр уолаттара суох буоланнар, киэһэ ахсын барыах-кэлиэх санаалара тулуппат буолара. Оччоҕо КЦ-га ойон тахсан, тыыннарын таһааран үҥкүүлээн, үксүгэр кыра курс уолаттарын кытары билсиһэллэрэ да… Кинилэр кыахтаах, массыыналаах, кыыс барыта ымсыырар “красавчик” уолаттара кэлэн ылан, көҥүл бырааһынньыктатыахтарын, дискобардарга, рестораннарга сырытыннарыахтарын — ол курдук доҕордоһуохтарын баҕараллара.
Биир киэһэ радио истэ олорон: “Давай, бу уолаттарга эрийиэххэ. Куһаҕан буоллахтарына трубкабытын быраҕан кэбиһиэхпит, ”— диэн буолбута. Вахтаҕа сүүрэн түһэн, эрийэ охсубуттара. Күлэ-үөрэ, оонньоһо-оонньоһо кэпсэппиттэрэ. Уолаттар бэлэм баҕайытык массыынанан

кэлэн, түннүктэрин анныгар гудоктуох буолбуттара, онтон “Океаҥҥа” сырытыннарыахпыт, “круто” бырааһынньыктатыахпыт диэн эрэннэрбиттэрэ. “Куттанымаҥ, биһиги үчүгэй уолаттарбыт”, — диэбиттэрэ.
Барыта санаа хоту баран испитэ. Вахтаҕа олорор кыргыттар ордугурҕаабыт харахтара, килэбэчийбит, багдайбыт “джип”, хантан күөрэйэрэ биллибэт, хаһан бүтэрэ биллибэт “Балтика”, мааны таҥастаах, аҕыйах саҥалаах саҥа билсиилээхтэрэ… Ол эрээри “туһанныҥ — төлөө” диэн сокуоннаах дьон илиилэригэр киирбиттэрин билбэтэхтэрэ. Хомойуох иһин, маннык түбэлтэлэр түмүктэрэ үксүгэр бу курдук буолар.
Түүн да уһун

Куоракка түүнүн дьуһуурунайдыы олорор дьон элбэхтэр. Маҕаһыыннар, тэрилтэлэр харабыллара, автозаправкалар үлэһиттэрэ, баһаарынайдар, милиция… Дьэ кинилэр кимнээҕэр чуҥкуйан олорор буолаллар. Ону өйдүөххэ сөп. Үлэлиир миэстэлэриттэн харыс да халбарыйар бырааптара суох, ол иһин барыта телефонунан кэпсэтиинэн муҥурданар, сороҕор уолаттар “ыкса билсиһэргэ” бэйэлэригэр ыҥыраллар. Түүн да уһун, оттон тапсан кэпсэттэххэ, биир тылы буллахха элбэҕи кэпсэтиэххэ сөп.
Валерий, ыскылаат охраннига:
— Үлэҕэр мэлдьи “одно и то же”, хал буолан хаалаҕын. Телевизор, радио тыыннаах киһини кытта кэпсэтэри хаһан да солбуйбаттар. Билэр дьонуҥ бары утуйа сыталлар, табаарыстарыҥ ханна эрэ күүлэйдии сылдьаллар. Маннык суол эрэ хаалар. Мин саамай сөбүлээбэтим диэн — итирик кыргыттар эрийэллэрин. Ньуу-ньаа бөҕөтө буолар. Өйдүүбүн, бырааһынньыктыы сылдьаллар, ол эрээри мин киһилии кэпсэтиэхпин баҕарабын ээ.

Телефонунан “роман”

Жанна 20 саастаах, сытыы-хотуу студентка кыыс. Кип-киэҥ арылхай харахтардаах, уҥа-уҥа күлэрин сөбүлүүр, бэһиэлэй хампаанньаларга иллэҥ кэмин атаарарын туохтааҕар да ордорор.
— Былырыын мин телефонунан “табаарыстана” сылдьыбытым. Хайдах эрэ тута өрдөөҕүттэн билсэр дьон курдук кэпсэтэн барбыппыт. Интэриэспит даҕаны сөп түбэһэрэ. Түүлбүтүттэн саҕалаан, аахпыт кинигэбитигэр, сулустар олохторугар тиийэ кэпсэтэрбит. Кини Амма уола этэ, дойдутун, дьонун олус ахтара. Айылҕаҕа сылдьарын, саас бултуу тахсарын эмиэ олус суохтуура. “Мин Аммам курдук кэрэ айылҕалаах сир суох, ”— диэн этэрэ. Оттон мин гитаранан ыллыырым. Устунан сыһыаммыт олус истиҥ буолбута. Уол даҕаны кыыстан улахан уратыта суоҕун онно билбитим. Ол эрээри биһиги сыһыаммыт “убай-балыс” сыһыаныгар майгылыыр быһыылааҕа. Кини биир кыыһы олус астынарын кэпсиирэ, мин эмиэ “успехтарбын” кистээбэт этим. Тоҕо эрэ көрсүһэ эҥин сатаабатахпыт, кэпсэтэрбитинэн сөп буолар быһыылаахпыт. Олох кинини кытта кэпсэтэрбэр тартаран барбытым, кини дьуһуурунайдыыр

кэмин тулуйбакка кэтэһэр буолбутум. Сарсыарда үөрэнэ барарбын умнан, түүнү быһа 4-5 чааска диэри кэпсэтэрбит. Оннук ылларбытым. Кини миэхэ элбэҕи биэрбитэ, үөрэппитэ. Ону умнубаппын. Онтон кини дойдубар тахсабын, өр буолбаппын диэбитэ да, билиҥҥэ диэри биллэ илик. Баҕар кырдьаҕас ийэтин көрөн, эбэтэр таптыыр кыыһын кэргэн ылан, онно олохсуйдаҕа буолуо. Таптал да буолбатар, истиҥ табаарыстаһыы быстан хаалара сүрэ бэрт. Кини эһиги хаһыаккытын ааҕарын билэбин, онон түгэнинэн туһанан киниэхэ махтаныахпын баҕарабын. Баҕар хаһан эрэ көрсүһүөхпүт.

“Саҥа доҕоттордонуоххутун, дуоһуйа
кэпсэтиэххитин баҕардаххытына… ”

Бииргэ түмсэр, бырааһынньыктары ылар, саҥа, элбэх доҕоттордонор туох куһаҕаннаах буолуоҕай? Ким доҕордоох — ол дьоллоох. Ол эрээри саҥа билсэр дьоҥҥут доҕотторгут буола охсоллоро саарбах. Манна үксүгэр куһаҕантан киһи күлэр түбэлтэлэрэ тахсаллар. Кэпсэтэн-кэпсэтэн, болдьоһон-болдьоһон баран — көрсүһэр түгэҥҥэ бэйэ-бэйэлэрин сирэн кэбиспит түбэлтэлэрэ аҕыйаҕа суох. Киһи кэрэни эрэ кэтэһэр, санаатыгар оҥорон көрөр, оттон айылҕа биэрбит дьүһүнүн хайдах гыныаҥый. Хайыыр да кыах суох. Ол да буоллар маннык көрсөн холбоспут дьон эмиэ бааллар.
Аны, кыргыттар, билбэт уолаттаргытын тута дьиэҕитигэр ыҥыра охсорго тиэтэйимэҥ. Бастаан көрсүһэргэ “нейтральнай” территория, холобур, киинэҕэ, концерга, чэ дискотекаҕа да буоллун, сылдьыы ордук буолуоҕа. Биир интэриэстэнэн, үчүгэйдик билсиспиккитин бэйэҕит да билбэккэ хаалыаххыт. Саас бииргэ улахан хампаанньа буолан маевкалыы тахсар элбэх умнуллубат өйдөбүллэри хаалларыа.
Оттон тута бырааһынньыктата ыҥырар буоллахтарына — бу эмиэ кутталлаах. Туох дьоҥҥо түбэһиэххит биллибэт. Онон улахан “переговор”, бэйэ нэмин билсибит эрэ кэнниттэн хочуолларгытын холбуоххутун сөп.
Дьэ онон, телефонунан билсиһии көрүҥнэрэ итинниктэр. Таах сууланан олоруохтааҕар, олоххо интэриэһинэйи көрдөөн, “рискуйдууртан” куттанымаҥ, таптал, дьол туһугар охсуһуҥ.

Ангелина ВАСИЛЬЕВА.

1999 сыл