Кэпсээн

Бэҕэһээ аҕай бүдүгүрэн-бадыгыран турбут халлаан бүгүн мэлдьэһэн, ып-ырааһынан мэндээриччи көрөн кэбистэ. Сэмэн хара сарсыардаттан, буоларын курдук, отугар киирээри ыксыы-саарайа тыраахтарын диэки баран истэ. Бүгүн охсуутун улахан ардахтар иннилэринэ бүтэрдэр ханнык. Бээ, тугу да умнубатым ини, өйүөм, уум, туй-сиэ, өтүйэбин умнубуппун. Инньэ дии санаат, эр киһи гараһын диэки төттөрү барда. Арай көрдөҕүнэ, ыала, аллар атаһа Киэсэтэ, дьиэтиттэн тахсаат, кини диэки хайыһан да көрбөккө, хотонун диэки сүүрэн мүлүкүлдьүйэ турда. “Тыый, туох айылаах буоллаҕай, киһини да көрбөт буолуор диэри” диэн Сэмэн муодаргыы санаата.
Өтүйэтин ылан, гараһыттан тахсан, ыраахтан Киэсэтэ биир кэм сибигинэйэ былаастаан “Мааса, Мааса, кэл-кэл, чугаһаа бэттэх, сэгэрим сыыһа” диэн саҥарарын истэн, ходьох гына түстэ. Сэмэн эмискэ, син да эр киһи элэээмэтэ буоллаҕа, этин сааһа дьар гынна. Соторутааҕыта аҕай хотонугар тахсыбыт Маасатын далыгар чарапчылана-чарапчылана кыҥастаһа сатаата. Кэргэнэ суох. Ынах да баара көстүбэт. Сэмэн чугас эргин кини Маасатыттан атын Мааса баарын билбэт буолан, соһуччута бэрдиттэн эмискэ икки хараҕын үүтэ көстүбэт буолуор диэри кыыһыран кэллэ. Ол тухары Киэсэтэ “оо дьэ, Мааса, тутарга-хабарга дьэ астык буолан иһэҕин, бэйи күһүн, барахсаным сыыһын” дии-дии күлэн саһыгырыыр саҥатын истээт, Сэмэн көрүөх бэтэрээ өттүгэр кыараҕас олбуорунан кыбылла-кыбылла, саҥа кэлэр сирин диэки сүүрэн батыччахтаата.
Арай көрбүтэ, Киэсэтэ кини диэки эргиллэн, соҕотох күрүөтүгэр өйөнөн турар. Кинини көрөөт, айаҕын аллаччы атыаҕынан атан, субу күлэн алларастаан барда. Сэмэн буоллаҕына доҕоро кинини кэм да дьээбэлии турарын тута өйдөөн, өтүйэтин туппутунан, уоҕа-кыла арыый намыраан, “тугу гына тураҕын?!” диэбитинэн чугаһаан кэллэ.
-Маасабын аһатабын, көр икки ый иһигэр уонча киилэни эптэ, -диэт, Киэсэ халбарыс гынан биэрдэ.
Арай Сэмэн көрбүтэ, кини иннигэр сэлтэллибит, кыараҕас харахтаах сибиинньэ, туох буоллун диэбиттии, харыытатыттан аһаан мотурҕата, биир кэм хордурҕуу турар эбит.
-Эс, сибиинньэҕин Мааса диэтин дуо? Аата, аат баранан,- Киэсэ сөбүлээбэтэҕин биллэрэн икки хааһын түрдэһиннэрэн кэбистэ.
-Эн ханнык Маасаны санаатыҥ? Өссө кини өтүйэлээх. Тоҕо да сүрэй? Кэбиһиҥ баҕаһын. Кырдьар сааскар аны күнүүһүт буолбуккун дуу? Көннөрү аат дии,-Киэсэ быарын туттан, токуруйан ыла-ыла, хараҕын уута бычалыйыар диэри күлэн алларастаата.
Сэмэн да бэйэтэ бэйэтиттэн бэркиһээн “Ээ, испиискэ көрдүү кэллим ээ, табахтаары” дии-дии, өтүйэтин уҥа-хаҥас далбаатыы, тугу гыныан билбэккэ, балачча

өр ымах-ымах гыммыта буола турда.
Онтон эр дьон ити икки ардыгар уоскуйа быһыытыйдылар. Сотору илии тутуһан, туох да буолбатаҕын курдук, табах тардан бардылар. Салгыы отторун үлэтин, күннээҕилэрин кэпсэтээт, сып-сап үрүө-тараа тарҕаһан хааллылар.

Сэмэн Киэсэлиин доҕордоспуттара омуна суох отуттан тахса сыл буолла. Иккиэн биир кэмҥэ ыал буолан, бу кыра нэһилиэккэ ыаллыы олохсуйан, дьиэ-уот туттан, оҕо-уруу төрөтөн, этэргэ дылы, киирэ-тахса биир тэлгэһэттэн аһаан-сиэн номнуо оҕонньоттор буолан эрэллэр.
Сэмэн эдэр эрдэҕиттэн олус холку, наҕыл, Киэсэ сытыы-хотуу, элбэх саҥалаах-дьээбэлээх, манна эбии күлүүк бөҕө. Киэсэ көрө-нара, кими эрэ хаадьылаабыта тута нэһилиэккэ уос номоҕо буолан иһэр. Онон туһугар кыра, түҥкэтэх нэһилиэк олоҕун-дьаһаҕын сэргэхситэр, биир ураты майгылаах киһи.
Ол курдук Киэсэ арыт кэлэр-барар дьону дьээбэлии сатаан баран, Сэмэнин кытта хаарыйан ылар үгэстээх. Сэмэн барахсан кэнэн, өс киирбэх буолан, элбэхтэ отоойкоҕо олорор. Биирэ өһүргэнэн көрөөхтүүр да, сонно тута уостан хаалар сымнаҕас майгылаах. Ол иһин Киэсэ ардыгар наһаалыыр.
Былыр, өссө эдэр эрдэхтэринэ, маҕаһыыҥҥа икки уостаах аптамаат саа атыыланар үһү диэн сымыйалаан, доҕорун дьон күлүүтүгэр киллэрэн турардаах. Кэргэнэ Мааса хас да дьүөгэтигэр сибис гынан, ол дьахталлар эрдэрэ Сэмэни кытта тыыннаах уочаракка маҕаһыын таһыгар хоммуттарын, ол уочаракка Сэмэн бастакы суруллубутун, олох хойукка диэри дьон ыстыыр ыас оҥостоллоро. “Хайа, Сэмэн, аптамааппыт ханнаный” диэн сотору-сотору хаадьылыылаан сордууллара.

Өссө биирдэ Сэмэннээх кыра уолларын Оппуочугу омуһаххар баар бөтүөннээх үүккэр биир түүн олордоххуна улаатаҕын уонна маҥхайаҕын диэн дьээбэлээн, уоллара ол үүккэ чомполонон, онтон сылтаан тымныйан, улаханнык ыалдьыбатаҕар махтал диэбит курдук буола сылдьыбыттара.
Чэ маны таһынан күннээҕинэн, киһи аахсыбат, күлэн эрэ кэбиһэр түгэннэрэ олохторун тухары элбэх буоллаҕа.
Манна эбии Киэсэ сытыы тылынан, булугас өйүнэн дьону хос ааттыыр идэлээҕэ. Кини көмөтүнэн нэһилиэккэ ыалынан Ньиэмэстэр, Боронсуустар, Сэбиэскэйдэр, Оҕурсулар, Мадамнар, Туормастар баар буолбуттара. Сахалыы Хаппыт, Тэппэт, Бүппэт, Лээбий, Лабый, Ньаппай, Соппой о.д. а ааттар үгүс дьоҥҥо иҥмиттэрэ.
Ол эрээри дьон да кинини бэйэтин булан хос ааттаабыта. Балыыҥка Киэсэ диэн. Киһибит бэйэтин хос аатыттан аны туран өлөрдүү өһүргэнэрэ. Тоҕотун бэйэтэ да өйдөөбөт быһыылааҕа. Тута хабыллан, ол саҥарбыт киһини өтөрү-батары саҥаран, тылга тииһэн барара. Ол иһин дьон арыый хорсуннара, аахсардаахтара биирдэ эмэ Балыыҥкатын санатан

ылаллара.
Аны кэпсээнтэн кэпсээн диэбиккэ дылы, Балыыҥка Киэсэ кэргэнэ Дуомна сүрдээх холку дьахтар этэ. Ол иһин эрэ итинник майгытыгар букатын кыһаммата. Күлэн, мичик гынан кэбиһээт, сапсыйан эрэ кэбиһэрэ. Оттон Сэмэн кэргэнэ Мааса, Дуомнаҕа холоотоххо, арыый уолҕамчы соҕус майгылааҕа. Сөбүлээбэтэҕинэ, утары этэн, аахсан баран тэйэрэ.
Сэмэн ол иһин күнү мэлдьи Маасатыгар бу түгэни кэпсиирим дуу, суоҕа дуу диэн эргитэн саныы, саараҥныы сылдьыбыта. Ол эрээри киэһэ арай ходуһатыттан киирбитэ, Маасата таһырдьатан, дьиэтин айаҕыттан умайыктана, силбиэтэнэ көрсүбүтэ.
-Балыыҥка Киэсэҥ сарсыарда дьаабыламмытын тоҕо кэпсээбэккин? –кэргэнэ дьиэтин иннигэр өттүк баттанан субу турара.
-Ээ, ыксыы сылдьан хайдах ити кыра аайы эйиэхэ сүүрэн иһиэхпиний. Эн да хотоҥҥор көстүбэт этиҥ дии,-Сэмэн мөҕүллэн эрэриттэн буруйун билинэн, ньаппайбыт сэлээппэтин уһулу тардаат, тараҕай төбөтүн имэринэн барбыта.
-Өссө киһи аатын сибиинньэтигэр биэрбит буола-буола,-Мааса эрин диэки кырыктаахтык кынчарыйан кэбиспитэ.
-Ону эн хантан биллиҥ?
-Хантан буолан. Көр, итэҕэйбэтэргин бу бассаап туолбут дии. Төлөпүөҥҥэр мааҕын сарсыарда ыыппытым. Саатар көрөн абыраабаккын,-дьахтар бэйэтин төлөпүөнүн аҕалан кэргэнин сирэйигэр куду аспыта.
Сэмэн ылан төлөпүөнү кыҥастаһа сатаабыта да, буукубалара биир кэм сүүрэкэлии сылдьаллара.
-Хараҕым көрбөт ээ. Ким суруйа охсубут ону ол. Аата, тугу да гыналлара суох буолан суруксуттуу олордохторун. Сорох далбаатыырын да сүрэҕэлдьиир. Харахтаах киһи бэйэҥ аах, -Сэмэн төлөпүөнүн Маасатыгар төттөрү ууммута.
-Аҕал эрэ манна. Туох айылаах. Доҕорум-доҕорум дии-диигин мэлдьи илин-кэлин түһэҕин. Киэсэҥ эйигин кэннигиттэн күлүү-элэк оҥостор куруук. Көр, уонна тугу гыммытын бэйэтэ маҕаһыыҥҥа кэлэн араатардаан бөҕө үһү. Ону Сибиэтэм истэн бу суруйбут. Иһит дьэ “Мааҕын сарсыарда килиэпкэ тиийбитим дьон маҕаһыын иннигэр ыраахтан күлсүү бөҕө. Балыыҥка арай тугу эрэ кэпсээн үллэҥнэтэ аҕай турар эбит. Сибиинньэбин Мааса диэн ааттаабыппар Сэмэн күнүүлээн бүгүн чэчэгэйбин тобулу охсон, өлөрө сыста. Сибиинньэбин аһатаары олох да таҥарабар тоҥхоҥноон ыллым. Көр, өтүйэтэ сабачча, сутуруга соччо, кыыһырбыта арыычча. Бээ-бээ, Сэмэн холку-холку диигит да кыыһырдаҕына абытай эбит ээ, Сэмэнинэн оонньоомоҥ, отунан-маһынан оонньооҥ дии-дии ыгыста-ыгыста, тиэрэ бара-бара күлэр. Дьон да тэптэрэн биэрэр. Сэмэн хайдах көрдө, ол үлүгэр тутунна, туох диэтэ, ол Мааса диэн аат соҕотох кини эрэ кэргэнэ буолуохтаах үһү дуо, сибиинньэ да ааттаннаҕына тугуй дэһэ-дэһэлэр туох да алларастаһыы бөҕө”. Өссө

салгыы истэн үөр. Аны эбиэт кэннэ олох даҕаны Дуунньам эрийдэ. Сэмэн Балыыҥканы кырбаата дуо диэн. Наһаа дии. Кэпсээннэрин тупсара-тупсара бу бассаабы толорбуттар. Дуунньалаах Сибиэтэбэр дьахталлар эрийэ-эрийэ өссө ыйыталлар үһү. Сотору бэйэбин Сибиинньэ Мааса дииллэрэ буолуо,-Мааса чахчы, улаханнык өһүргэммит, куолаһа титирэстээн, хараҕыттан уу-хаар баһан барда.

Сэмэн бу тухары тугу гыныан билбэккэ, ол хас киһи айаҕын, хайдах бүөлүөн сатаан санаабакка турда. Киэсэтигэр да тахсан туох диэн боруогуруой? Бэйэтэ да өтүйэ тутан тиийбитэ баар, күнүү да баар быһыылаах этэ дии.
Маннык арааһы санаан, киэһэ уку-сакы аһаан баран, ыаллар утуйдулар. Сэмэн арааһы эргитэ саныы сытта. Хайдах гынан Киэсэтин кытта кэпсэтиэн дуу, Маасатын үтүө аатын “тилиннэриэн” дуу сатаан тобулбакка, хаста да тура-олоро сырытта. Этиһэр-охсуһар эмиэ табыллыбат курдук. Ону Сэмэн сатаабат даҕаны. Арай, кэргэнэ хомойбутун-хоргуппутун чугастык ылынна. Хайдах эмэ гынан Киэсэтин ити быһыытын, бэйэтин курдук боруостатарга сананна. Төбөтүгэр биир бэрт бэтиэхэлээх санаа киирбитигэр, сарсыарданан биирдэ утуйда.

Арай Мааса сарсыарда уһуктубута, Сэмэнэ биир кэм “Балыыҥка, Балыыҥка, кэл-кэл, олор манна. Доҕорум оҕото, билигин килиэпкэ барыахпыт, онтон окко киириэхпит” диир. Тыый да, бу киһи хайдах буолла диэбитинэн Мааса түннүгүн өҥөс гынна. Кэргэнэ көстүбэт. Ханна эрэ дьиэ кэннигэр сылдьар быһыылаах. Балыыҥкатын син да сотору-сотору ыҥырар, кэпсэтэр, “кус оҕолуохпут” эҥин диир.
Мааса муодаргаан, туох буоллахтарай дии санаан, таһырдьа тэлгэһэтигэр таҕыста. Дьиэтин эргийэ хааман, арай кэннигэр тиийбитэ, бэркэ сэргэхсийбит көрүҥнээх Сэмэнэ бу ытын имэрийэ олорор эбит. Маасатын көрөөт:
-Дьэ бүгүҥҥүттэн Рекспыт аата уларыйда. Аны Балыыҥка диэн буолла. Сотору ыппынаан маҕаһыыҥҥа барыахпыт, килиэптии,-дии-дии күлэн абына-табына тиистэрэ атыгырастылар.
-Аныгы үйэҕэ дьон барыта аатын уларытара муода буолла дии. Биһиги да онтон тоҕо хаалсыахтаахпытый? Саха ыта сахалыы ааттаныахтаах. Аатын да бэркэ сөбүлээтэ ээ. Дии, Балыыҥка?-Сэмэн ытын имэрийэ-имэрийэ, иэдэһиттэн ыбылы тутан ылла. Ыта да онтон астынан, кутуругун куймаҥната-куймаҥната, иччитин илиитин салаан ньылып гыннарда.
Маны барытын көрөн турбут Маасата ис-иһиттэн тэбиэһирэн, күлэн тоҕо барда.
-Хата, дии. Үкчү дии. Эчи көрөрө-истэрэ, харата, атаҕа кылгаһа, төбөтө лэҥкэйэн, арбайа сытыйан. Кими эрэ санатар,- дьахтар оҕолуу, ис иһиттэн этэн көрө-көрө, ытыар диэри балачча өр күллэ. Кэргэнэ көнньүөрбүтүн көрөн, Сэмэн ытын “Балыыҥка, кэл-кэл” диэн улаханнык ыҥыра-ыҥыра,

быатыттан сүөрдэ. Онтон салгыы:
-Чэ, Мааса, биһиги Балыыҥкалыын килиэпкэ бардыбыт. Иһиттэ уонна харчыта аҕал,-диэт, туран кэллэ.
Арай Сэмэн Киэсэтин олбуорун таһынан ааһан истэҕинэ кэнниттэн ким эрэ хаһыытыыр. Эргиллэн көрбүтэ Киэсэтэ эбит. Киһитэ бэркэ ыксаабыт көрүҥнээх аҕылыы-аҕылыы сүүрэн кэллэ:
-Сэмэн, бырастыы гын, аны эйигин итинник олох дьээбэлиэм суоҕа. Барытын өйдөөтүм. Доҕорум эрэ буолларгын киһини саакка киллэримэ, -дии-дии ньымааттаһар элэ-была тылын этэ, ааттаһа турда.
Онуоха Сэмэн киһитигэр утары тугу да хардарбата:
-Рекс, Рекс, кэл!- ыраата баран иһэр ытын хаһыытаан ыҥырда. Ыта хайыһан да көрбөтө. Онтон иккистээн ытын ыҥырда:
-Балыыҥка, Балыыҥка, кэл, кээл!-диэтин кытта, арай ыта иһиттиэм-истибэтиэм диэбит курдук, биирдэ аттыларыгар баар буола түстэ.
-Көрдүҥ, аатын эрэ истэр. Оннооҕор сибиинньэ ааттаах дии. Ити көннөрү аат эрэ,-диэт, Сэмэн бэркэ астыммыт көрүҥнээх Киэсэҕэ иэдэс биэрэн, ытын батыһыннарбытынан уулусса устун киэҥник хардыылаан бара турда.

Сотору нэһилиэккэ Балыыҥка ыт туһунан кэпсээн, сыаптан ыты ыыппыттыы, түргэнник тарҕанна. Дьон тоҕо эрэ Сэмэн маннык быһыытын хайгыы иһиттилэр, сири-буору аннынан Балыыҥка Киэсэни кэһэйдин диэн сэтэрээн күлүстүлэр. Сөп ээ. Хайа муҥун Сэмэн кини оонньуур оҕото буола сылдьыай?
Мааса сибиинньэни күһүн идэһэ оҥоһуннулар. Сонно тута Мааса сибиинньэ астаммыт сиригэр аата умнууга хаалла. Кэлин Балыыҥка Киэсэ кими да, тугу да хос ааттаабыта иһиллэ илик. Оттон арбайбыт түүлээх хап-хара Балыыҥка ыт билигин да иччитин кытта үөрэ-көтө уулуссанан туора-маара сүүрэрин, кэлэрин-барарын дьон ардыгар тастарыгар саҥа таһааран күлсэ, ардыгар саҥата суох истэригэр мичээрдии көрөн ааһаллар.

Бүттэ.

Наталия Рязанская