Аудиота:

    Төһө да кэм ааспытын иһин, мин өйбөр-санаабар умнуллубаттык иҥпит бу сэдэх түбэлтэни кэпсииргэ сананным.

    Мин оҕо сааһым киэҥ нэлэмэн, күөх, көнө сыһыылардаах, сырдык-чаҕыл күннээх, үтүө-мааны сылаас тыыннаах дьонноох-сэргэлээх Харыйалаах диэн улуу Эбэбит улахан арыытыгар ааспыта.

    Ол алтыс кылааһы үөрэнэн бүтэрбит сылым буолуохтаах. Аҕабыт уонна кыра иним Андрей буолан, күөрэгэй тохтоло суох дьырылыыр ырыатынан арыаллатан, күн аайы Сыһыы кутуругунан, Игидэй диэн аппалаах сиринэн Кутурук ойооско, оҥочолуу эрдиилээх мас тыыбытынан чүөмпэбитин туораан күн аайы оттуу киирэрбит. Сайыны быһа, оччотооҕу бары оҕолор курдук үлэлээн, сөтүөлээн, кумахха оонньоон үөрэ-көтө көҥүлгэ, күөххэ көччүйэрбит. Муҥхалаан дьоммутугар, ыалларбытыгар ньаҕаһа балык, кус кэһиилээх тахсааччыбыт. Орто ойоос хомотугар, Дадыкка балык үчүгэйдик тахсар, тиксэр этэ.

    От мунньарга, эргитиигэ аҕабыт биэрбит сорудаҕын куруук аһара толорор этибит. От охсуутугар ойуур кытыытын аҕабытыгар охсон саҕалаан биэрэр буоларбыт.

Олус үрдүк, суон, хойуу лабаалаах үөт күлүгэр, уу баһар күөлбүтүттэн чугас отуулаахпыт. Ходуһаттан арыый эрдэ тахсан, чаай оргутан, ас бэлэмнээн аҕабытын ыҥыран аһыыбыт. Онно аҕам сынньанан сыта түһэн ылар, ол кэмҥэ мин куруук илдьэ сылдьар сүрдээх халыҥ Амма Аччыгыйын “Сааскы кэм” романын доргуччу, илиибин-атахпын күөрэҥнэтэн, далбаатанан, сирэйбин-харахпын, куоласпын араастаан уларытан кинигэ дьонун үтүктэн ааҕан иһитиннэрэр этим. Сарсыныгар эмиэ: «Хайа тоойуом, Микиитэбит ханна тиийдэ?» – диэн аҕам ыйытарын кэтэһэн олорон, добдугураччы ааҕан салҕыыбын. Бу санаатахха аҕам 1905 сыллаахха төрөөбүт киһи, ити ромаҥҥа кэпсэнэр кэмҥэ олорон аастаҕа дии. Ол олоҕу билэн-көрөн, истэ олорон оҕо сааһын, кыһыл-үрүҥ айдаанын саныыра чуолкай эбит.

    Киэһээ дьиэбитигэр кэлэн ийэбит барахсан минньигэс тотоойу аһын аһыырбыт. Оҕолордуун арааһы кэпсэтэн, оонньоон, улахан дьон волейболлаан тиҥиргэтэллэрин көрөрбүт. Бары ытыктыыр киһибит Эмэлдьээн киинэтин мотуорун собуоттуурун кэтэһэр эмиэ биир туспа үчүгэй буолара ээ.

    Дьэ, биир киэһээ оттоон кэлэн иһэн ыалбытын Мааркап оҕонньору көрүстүбүт. Кырдьаҕаспыт улахан дьүлэй. Кини дэриэбинэбитигэр бэҕэһээ киэһээ тыаттан куртуйахсыт кыырт көтөр киирэн хас да ыал кууруссатын, ордук арҕаа ыалларынан, хайыта-тырыта тыыппытын, сороҕун ханна эрэ илдьэн сиэбитин кэпсээтэ. “Көтөрө түргэнэ, күүһэ, харса суоҕа, улахан аймалҕаны, дьоҥҥо ночооту аҕалан үтүөнэн арахпат баҕайы буулаата”, – диэн дьулайбытын үллэһиннэ.

    Ол киэһээ идэбинэн түүн хойукка диэри

оонньоон кэлэн утуйа сыттахпына, аҕам сарсыарда күн тахсыыта эрдэ уһугуннаран: “Дьэ, тоойуом, били көтөр ыалбыт дьиэтин сарайыгар саайыллыбыт антенна сиэрдийэтигэр олорор. Сааҕынан күүлэ иһиттэн аантан ыт”, – диэн биир бэйэ иитиитэ тимир ботуруон биэрдэ.

    Биир уостаах 16-с калибрдаах саалаахпын. Сэрэнэн өҥөйөн көрбүтүм төбөтүн хамсатан, субу көтүөхтүү дьүккүҥнүү олорор эбит. Ытааппын кытта сууллан, мас хаптаһын сарайынан сырылаан сиргэ түспүтүн баран ыллыбыт. Дьэ тумуһа токура, сытыыта, тыҥырахтара, атахтара улаханнара чахчы киһи сүрүн баттыах көтөрө эбит.

    Аҕам долгуйбуппун көрөн: «Сиэмэх көтөртөн дьон баайын быыһаатахпыт дии», – диэн уоскуппута. Ол кыырт дэриэбинэ саамай үрдүк сиригэр олорон кууруссалары манаан, түөрэ көрөн олордоҕо.

    Ити көтөрү оппутугар барарбытыгар, аҕам кистии күлүгэр тутан илдьэн, суолбутугар сыһыыга баар ньалыкта ойуурга харайбыта. Миигин онно киллэрбэтэҕэ. Тумсугар дабыдалын куорсунун туора кыбытан, санаабын этэн, саҥаран дьаһайдым диэн сэмээр, үөрэтэрдии кэпсээбитэ. Итинник сиэр-туом, үгэс сахаларга, булчуттарга баар диэн.

    Чэ итинник былыр да, быйыл даҕаны саха тыатын оҕото айылҕалыын алтыһан үлэҕэ, булка-алка эриллэн, дьон барахсан үтүө сүбэтин, майгытын-сигилитин, сүбэтин-аматын ылынан уһуйуллан атаҕар турар, киһи-хара буолар.

    Бу сааһыра быһыытыйан олорон, оҕо сааһым кэрэ эгэлгэ түгэннэрин санаан-ахтан ааһабын. Ол олохпун сэргэхситэрэ, бигэтик сэниэ биэрэрэ, күүһүрдэрэ илэ-чахчы буолар эбит.

ОҔО СААҺЫМ СИТИМЭ

Өйбүттэн эн сүтүмэ
Оҕо сааһым ситимэ,
Бөҕө-таҕа сигэтэ
Куурбат-хаппат силиһэ.

Куоҕал күөлүм күлүмэ
Таас оломум сөтүөтэ,
Сыһыым сылаас салгына
Дьонун үтүө санаата.

Бу барыта олоҕум
Сырдык ыраас кэмнэрэ,
Инникигэ эрэлим
Суураллыбат үктэлэ.

Владимир Семёнович НИКИФОРОВ.
Хаҥалас, Тиит-Арыы – Дьокуускай куорат.
2023 сыл тохсунньу ый.