«Тыыннаах тулаайах» ахсаана элбээн иһэр

«Кэргэнэ суох оҕолонон эрэр үһү» диэн сонунтан билигин ким да соһуйбат. «Маладьыас» диэхтэрэ үгүстэр, сорох өттө утарыа. Туох да диэбит иһин, орто дойдуга кэлэр киһи хара төрүөҕүттэн «тыыннаах тулаайаҕа» буолара сыыһа дии саныыбын. Туох да буруйа суох киһичээн, саҥа олоҕун саҕалыаҕыттан тэҥнээхтэриттэн аҕа итэҕэстээх буолаахтыыр.
Ааспыт нэдиэлэҕэ «ВКонтакте» социальнай ситим нөҥүө «Эдэр саас» хаһыат группата бэрт ыарыылаах тиэмэни таарыйар сабыылаах куоластааһын ыыппыта. Ол түмүгүнэн билиҥҥи ыччат соҕотох ийэлэр тустарынан туох санаалааҕын билиэхпит. Тоҕо соҕотох ийэ ахсаана элбии турарый?

Мээнэ сылдьыһыы түмүгэ – 50,4 %

Россияҕа демократия тутула кэлиэҕиттэн, «босхо барыы», «көҥүл сыһыан» элбээн, тэнийэн барбыта. Сэбиэскэй бириэмэҕэ оскуола үөрэнээччилэрэ сиэттиһэн хаамтахтарына оскуолаҕа дьүүллэнэр буоллахтарына, билигин оскуола саҕаттан ийэ-аҕа буолуу дьону соһуппат. Олоҕу чэпчэкитик көрүү түмүгэр, мээнэ сылдьыһан баран, түмүгэр кыргыттар оҕолонон, «соҕотох ийэ» статуһун «ытыран» хаалаллар. Оскуоланы нэһиилэ бүтэрээт оҕо көтөхпүт эдэркээн ийэ, баҕарбатаҕын да иһин, үөлээннээхтэрин санааларыттан толкуйа уларыйар. Дьүөгэлэрэ тас дойдуга тахсар, саҥа таҥас атыылаһар кыһалҕалаах буоллахтарына, эдэр ийэ кыһалҕата оҕотун аһатыы, таҥыннарыы, бастаан оҕо кыһалҕатын быһаарыы буоларыгар тиийэр. Кини үрдүк үөрэх кыһатыгар күнүскү бириэмэҕэ үөрэнэр кыаҕа намтыыр. Аҕата төрүкү суох, ийэтэ өрүү үөрэнэ сылдьар «эбээ, эһээ оҕото» буола сылдьан соҕотох төрөппүтүттэн тэйэн хаалар кутталлаах. Онон икки өттүттэн: уол да, кыыс да иккиэн буруйдаахтар.

«Арахсыы түмүгэ» – 6,6 %

Мээнэ сылдьыһыы кэнниттэн, кыыс уолга кэлэн хат буоллум диэтэҕинэ, сорох суобастаах уолаттар куттанан, эбэтэр туох эрэ эппиэтинэс кыыма күлүм гынан, оҕолорун билинэн, биир күн күүлэйдээбит кыыстарын ойох ыларга күһэллэллэр. Төрөппүттэр барахсаттар иэскэ киирэ-киирэ сыбаайба оҥорбуттарын кэннэ, оҕолор барахсаттар «майгыбыт тапсыбат», «кини күүлэйдиир» диэн араас биричиинэ була-була арахсар аакка бараллар. Таптаабат кыыһын ойох ылан баран, иһигэр син биир аналын көрдүүр буоллаҕа дии. Онтон дьахтар ньиэрбинэйдээн, күүлэйдиир эриттэн хаалсымаары түүҥҥү кулууптарынан сулумах дьүөгэлэрин булсан күүлэйдии барара, аһыы утаҕы амсайара баар суол. Ыал ийэтэ түүҥҥү кулуупка тиийэн эр дьоннуун эрийсибэтэҕин да иһин, эрэ кинини син биир өйдөөбөт. Эр киһи туора-маары да хаамтар, ойоҕуттан эрэллээх буолууну ирдиир. Эр киһи өйүгэр оҥорон көрө-көрө ойоҕор илиитин көтөҕөрүн, дьахтар эрин

күнүүлээн күнү быһа «сыппах быһах биитинэн ааларын» түмүгэр туох да буруйа суох оҕо майгыта-сигилитэ алдьанар. Оҕо туһугар олоробут диэн куоһурданан оҕолорун дьоллоох оҕо саастан матарбыт төрөппүттэр суох буолбатахтар.
Сорох ийэ оҕотун инникитин санаан, эриттэн арахсан, оҕотун бэйэтэ иитэр. Аҕа түгэҕэ суох хармааннаах кумааһынньыкка кубулуйар. Оҕо аҕатын харчы курдук көрөн барар. Маннык эйгэҕэ иитиллибит оҕо инникитэ хайдах буолуой? Биһиги төрөппүттэрбит ыал буоллулар да, үйэлэрин моҥууллара. Ол да саҕана күүлэйдээһин, арыгы иһиитэ ханна барыай? Ол эрээри арахсар туһунан толкуйга да суох этэ.

«Дьахтар эр киһини кытары оҕотун иитиэн баҕарбат, бэйэтэ иитэрин ордорор» – 5,8 %

Сорох дьахтар үөрэҕи бүтэрэн, хамнастаах үлэ булан, бэйэтэ дьиэлэнэн -уоттанан баран бэйэтигэр анаан оҕолонор. Сааһын баттаһа оҕоломмут дииллэр. Кини хараҕын харатын курдук оҕотун улаатыннаран, олоххо бэйэтин кэнниттэн ыччатын хаалларан, олоҕу олордум дии сананар. Тоҕо кини кэргэн тахсыан баҕарбат? Бастатан туран, кини бэйэтин уонна оҕотун иитэр кыахтаах. Киниэхэ күн аайы таһаҕас буолар эр наадата суох. Эрдэ кэргэннэммит, биитэр оҕо туһугар кэргэн тахсыбыт дьүөгэлэрин олохторун туораттан көрөн, оҕотун бэйэтэ иитэргэ сананар. Оҕотун харыстаан: «Маннык аҕа кэриэтин, олох да суоҕа ордук» диэн санааҕа кэлэр. Ол аата сорох эр киһи суолтата көрдөрөн туран түстэ дуу… биричиинэтэ тугуй?

«Эр дьон эппиэтинэстэн куотар» – 29,2 %

Эр киһи оҥорорун оҥорон баран: «Мин оҕом буолбатах» диэн куоһурданан, аҕыйах хонуктааҕыта «таптыыбын» диэн андаҕайбыт кыыһын быраҕар. Көмүскэ тэҥнээх көҥүлүн түөрт истиэнэҕэ хаайымаары, икки атаҕынан куотар. «Оҕо төрөөтөҕүнэ көмөлөһүөм» диэн быыһанар. Кыргыттары албыннаан бэйэлэрэ буорту гынан баран, кырыллыбытынан кыыһы кэргэн ылыахтарын баҕараллар. Туһана-туһана быраҕар эр киһиэхэ – туһаныллыбыт кыыс түбэһэрэ саарбаҕа суох.

«Соҕотох аҕа элбэх» – 0,7 %

Соҕотох аҕалар баар буолаллар эбит. Ол курдук оҕотун аҕатыгар биэрэн, эбэтэр арахсан баран аҕаларыгар хаалларар ийэлэр, эбэтэр отой да төрөөн баран аҕатыгар быраҕар «кэҕэлэр» эмиэ бааллар. Аҥаар кырыытыттан барыларын буруйдуур сыыһа, ким эрэ кыһалҕаттан, ким эрэ көрү-нары батыһан, ийэ эппиэтинэһин аҕаҕа көлбөрүтэн манныкка тиийэллэр. Соҕотох аҕа – бу ийэ куһаҕана.

«Дьахтар бэйэтэ буруйдаах» – 4,4 %

Кыыс оҕо былыр-былыргыттан ыраас, сырдык буолуохтаах. Уол оҕо – норуот кэскилэ буоллаҕына, кыыс оҕо – норуот киэн туттуута буолуохтаах. Онон кыыс кэрэтэ, дууһатынан ырааһа, сэмэй майгыта хоһуйуллар эрээри… кэнники кэмҥэ кыыс аймахха «най» барыы

баар.
Былыр Суоһалдьыйа Толбонноох сүктэн тиийэн баран, кырыллыбытынан кыыс буолбатаҕын иһин эрэ саакка-суукка ыыппыта күн баччатыгар диэри үһүйээн курдук кэпсэнэр. Билигин кыыһынан кэргэн тахсыбыт кыыс үһүйээн буолуох курдук. Интернетинэн, телевизорынан арҕаа культура сабыдыала тохтоло суох кэлэ турар. Оттон санаатыбыт эрэ үөҕэр омуктарбыт тоҕо арҕаа культураны батыспатылар? Кинилэр дьахталлара, бэл, былаата суох уулуссаҕа тахсыбаттар, туора эр киһилиин кэпсэппэттэр, бууттарын, быһыыларын-таһааларын кэргэннэриттэн атын кимиэхэ да көрдөрбөттөр. Кинилэр культураларын таһыма үрдүк. Оттон биһиги кыргыттарбыт?
Биһиги кыргыттарбыт табаҕы, арыгыны боруобалыыртан туора турбат сытыылар, «чиэһинэ» билинэллэрэ буоллар, олох аҕыйах бырыһыаннара боруобалыы иликпит диэхтэрэ этэ дии саныыбын. Боруобаҕа боруок суох. Ким эрэ салгыы үлүһүйэр, өйдөөх өттө тута тохтуур. Итирик туруктаах сылдьыһан баран хат буолбут кыыһы уол эмиэ кэргэн оҥостуон баҕарбат. Туһаннаҕа дии. Онон кыргыттар бэйэ бодоҕутун тардыныҥ.

«Үчүгэй булчут булдун аҥардастыы кыдыйбат!»

Санаабытын комментарийга суруйабыт, туһунан санаалаахпыт диэбит ыччат санаата 2,9 % тэҥнэстэ.
Комментарийга биир эр бэрдэ: «Тоҕо сытан биэрэллэр, кыргыттар бэйэлэрэ буруйдаахтар» диэн түгэни туһанан хаалбыт, салгыы «Эр дьон Байанай биэрбитин мүлчү туппаттар буо» диэн киһиргээбиттии «Эр киһи булчут» диэн эр дьону арбаан бөҕө буолбут. Дьэ «Мин булчуппун» диэн түөһүн тоҥсуммут уолга биир кыыс оҕото хардаран саайбыт: «Булчут буолан. Дьиҥнээх эр киһилии принциптаах, олоххо көрүүлээх булчуттар тыаҕа, хоту бааллар. Кыыс таба да, тайах да курдук сананыан баҕарбат ини. Эр киһи булчут – диэн табыллыбатах этии. Булчут булду харыстыыр баҕайыта, аҥардастыы кыдыйбат». Дьэ, итинник эппиэт кэннэ «булчут» уолбут тоҕо эрэ салгыы суруйбатах. Арааһа, аҥаар кырыытыттан барытын кыдыйар браконьер буолуон баҕарбатах быһыылаах.

Мэтээл икки өрүттээх

Соҕотох ийэ икки утарыта өрүтүн көрүөҕүҥ.

«+» өрүттэрэ:
Кимтэн да тутулуга суох буолуу;
Кэргэннэриттэн арахсан баран, дьахталлар бэйэлэрэ тэрилтэ тэриммиттэрэ, бизнес арыммыттара кинилэргэ ситиһиини аҕалбыта олоххо баар;
Оҕо арыгыһыт, күүлэйдьит эр киһиэхэ иитиллиэн кэриэтэ уоскулаҥнык улаатар;
Соҕотох ийэ оҕото олоҕу уратытык көрөр буолар, кыһалҕаны билэн улааппыт оҕо дьоһун буолар.

«-»
Соҕотох ийэ оҕото атаах буолар ( үксүн ийэтэ сааһыран баран оҕоломмут буоллаҕына);
Аҕата суох иитиллибит оҕо, ол улааттаҕына киниэхэ син биир дьайар. Уол оҕо иитиитигэр аҕата улахан оруоллаах, дьиҥнээх эр киһи буолан тахсарыгар. Оттон

кыыска онтон итэҕэһэ суох аҕа наада. Тоҕо диэтэр, кыыс оҕо эр киһиэхэ маҥнайгы таптала – аҕата. Аҕатын нөҥүө кини эр киһини кытары сыһыаннаһарга үөрэнэр. Аҕата суох улааппыт кыыс ханнык эрэ түгэҥҥэ син биир эр киһини кытары сыһыаныгар ыарырҕатар.
Соҕотох ийэ биир оҕолоох буоллаҕына, ханыыта суох соҕотох улаатар, соҕотохсуйар.

Оҕо соҕотох ийэҕэ иитиллэрэ сиэр-майгы да, харчы -үп да өттүттэн улахан охсуулаах. Туох баар кыһалҕа барыта төрүөттээх.
Онон үүнэр көлүөнэни эрдэттэн сыһыаҥҥа, олоххо эппиэтинэстээх буолууга оскуола паартатыттан үөрэтиэххэ баара. Саха кыыһа чиэһин харыстыырын, оттон саха уола кыыска убаастабыллаахтык сыһыаннаһыахтааҕын дьолоҕойго түһэр гына үөрэтэр киһи, ыччат эппиэтинэстээх буолуо этэ дии саныыбын. Үөрэх кыһаларыгар олоххо үөрэтэр анал программа киллэрэн, сиэргэ-майгыга сыһыаннаах уруок баара буоллар, «тыыннаах тулаайахтара» аҕыйыа этилэр.

Алтаана

ВКонтактеттан ылыллынна