Аудиота:

(Сэһэн)
    Илин өттүгэр бадарааннаах чычаас күөллээх, хотутугар быллаар намыһах халдьаайылаах, тула хара тыалаах Бөтөкөөн диэн уһун ньолбуһах бүтэй алаас. Ыраас халлааҥҥа үөһэ ойбут күн сыралҕаныттан сылыйбыт салгын дьиримнии хамсыырга дылы. Өҥүрүк куйаас түһэн, туох барыга кирийбит, саспыт курдук. Арай аһыҥа сырдыргыыр, кырылыыр.
    Киэһэнэн күн аллараа санньыйан, тыа баһыгар түһүүтэ, күнүскү сыралҕан ааһан арыый сөрүүкүйэр. Сай ортотугар кэрээбит кэҕэ ханна эрэ иккитэ-үстэ этэн баран, уурайар. Киирэн эрэр күн, сүөһү мэччийэн халтаҥнаабыт хонууну күкээрдэ сырдатар.
    Бөтөкөөн улуу баай Тэппэйээн Сүөдэр сайын аайы кэлэн олорор сайылыга. Алаас ортотун диэки үрдэл сиргэ сытыары эркиннээх, күүлэлээх улахан нуучча дьиэтэ, ыадар күлүүһүнэн хатаммыт ампаар, туос далла ураһа, саха балаҕана, хоспох, сарай тутуулардаах. Тэйиччи соҕус, халдьаайы аннынан, хамначчыттар олорор алта муннуктаах бабаарыналара, ампаардара, хоспохторо, арҕаа хонноххо улахан титиик, күрүөхаһаа көстөр.
    Нуучча дьиэтин иһигэр киирдэххэ муосталаах, икки кыра аһаҕас быыс хостоох, чуулааннаах, көмүлүөк оһохтоох киэҥ уораҕай. Иккис кыра хоско асчыт эстэрээпэ дьахтар Мааппа олорор. Кыра хоско дьиэлээх хотун Ласпайар Натааһа утуйар. Улахан хоско оҕонньор бэйэтэ сынньанар, сытар. Таһынааҕы саха балаҕаныгар ис-тас үлэҕэ үлэлиир хамначчыттара Сиидэрдээх бааллар.
    Оҕонньор киэһэ чэйин кэнниттэн, куолутунан, чөмөхтүү хомуллубут оронугар таас хамсатыгар табах уурунан тарда сытгаҕына, дьиэлээх хо­ тун Натааһа таһыттан солуннаах киирэр:
    — Лэппиһэр кэллэ.
    — Лэппиһэр даа? ! — Оҕонньор соһуйа истэр. — Тоҕо төнүннэҕэй?
    Оҕонньор тоҕо соһуйбутун этэ таарыйа, бу иннинээҕи түгэни, олоҕу-дьаһаҕы кэпсии түһүөххэ:
    Былыр бу дойдуга олохтоох Хаппар диэн киһи ыраах кэдэрги сиртэн Тый Өлбүт диэн сири кыыс энньэтигэр диэн аатгаан ылан, күөх биэдэмэскэ киллэттэрбит эбит. Нэһилиэктэн ыраах кытыы сир буолан “буом сир” диэн ааттанар. Ыраахтааҕы суола төлөммөт сирэ. Бүтүннүү дулҕа, уу, ньыдьыраан соҕус сир. Курааҥҥа уута түстэҕинэ бэккэ отготор.
    Ол сири Тэппэйээн сүөһүтэ элбээн байан-тайан олорон, үйэ-хайа аймаҕым сирэ диэн ылан, оттуур ходуһа оҥостубута. Ырааҕырҕатан соpox дьыл оттоппот этэ. Быйыл уута түстүн диэн хойутуу соҕус хотуур ортотун саҕана икки киһини оттого ыыппыта. Олор төнүннэхтэрэ. Туох буоллахтарай? Уута түспэтэх буоллаҕа дуу? Ыарыйдылар, эһэтгэн куттаннылар дуу?
    Сотору таһыттан Лэппиһэр Миитэрэй киирэн таҥараҕа кириэстэнэр.
    — Хайа, доҕоор, тоҕо төнүннүгүт? — Оҕонньор сытан эрэ ыйытар.
 

   — Оттообуттар, — Лэппиһэр аан ороҥҥо олорор    — Оттообуттар даа? ! Кимнээх, — оҕонньор соһуйа истэн, эргиллэн олоруох курдук сыҥаһаҕа тайанан баран, төттөрү сытар.
    — Ким отгообута биллибэт. Хайыы-үйэ охсон бугуллаабытгар.
    — Бу ыттары көрүҥ эрэ! Ол аата сирбитин былдьаһаары гыннахтара. Иккиэн төнүннүгүт дуо?
    — Иккиэн.
    Оҕонньор туран, хаамыталаан баран, төттөрү оронугар олорор. Дьиэлээх дьахтар кытыыга тардыллыбыт чаанньыгы уот диэки сыҕарытар. Остуолга ас тардар.
    — Бука Тордуос оттоппута буолуо. Соруйан күөнтэһээри оттоттоҕо. Бу атаҕастаатаҕын көрүҥ эрэ! — Оҕонньор кыыһырбыт уоҕар аҕылаабыттыы өрүтэ тыыммахтыыр.
    — Быйыл бэркэ үүммүт эбит. Балтараа сүүсчэкэ кэриҥэ бугулу ылбыттар.
    — Чэ, бэйэ. Сылгыны уоран байбытын улахаҥҥа ууран, аны сир былдьаһар буоллаҕа. Мин итини таах хаалларыам суоҕа. Кэһэтиэм.
    — Миитэрэй, кэл итиитэ киллэр, — диэн дьиэ­ лээх дьахтар ыалдьыты остуолга ыҥырар.

---

    Тэппэйээн быйыл алта уон бэһис хаарын уулларда. Төһө да сааһырдар кырдьыбыт курдук санаммат. Аар саарга аатырбыт улуу баай Тэппэйээн Сүөдэр дуо дэппитэ өр буолла. Биир киһи үйэтигэр күөс үллэрин курдук байбыт киһи кини баар. Төрдө-ууһа дьадаҥы. Аҕата Ханай Байбал сааһын тухары үс ынахтан ордук өнүйбэтэх дьадаҥы киһи этэ дииллэр. Ол бэйэтэ хайдах байбытай?
    Тэппэйээн саҥа туран, уон сэттэтигэр-аҕыһыгар сылдьан, тыллыын-өстүүн, өйдүүн-санаалыын, костер да дьүһүнүнэн “ама бу Ханай уола дуо? ” Дэппитэ үһү. Сүүрбэтин туолан баран, уон ынахтаах, отуччалаах огдообо дьахтары ойох ылбыт. Эдэр уол сааһырбыт дьахтары ылбытын дьиибэргээбиттэр. Баайын сиэри ыллаҕа дэспиттэр. Дьахтарга абылаппыта буолуо диэччилэр эмиэ бааллара.
    Ол дьахтара икки сыл буолан баран, оҕолонобун диэн өлбүг. Иккис ойоҕун, ити Натааһатын, уон тоҕустаах кыыһы сүгүннэрбит. Кыыс аҕата сэниэ киһи буолан, кыыһын энньэтигэр аҕыс ынаҕы, үс кулуннаах биэни, биэс-алта субан сүөһүнү биэрбит. Тэппэйээн бэйэтэ кичээҥи, үлэһит киһи буолан сэниэ ыал ахсааныгар киирбит.
    Сүүрбэ сэттэлээҕэр сытыы-хотуу, тыллаахөстөөх эдэр киһини, Тэппэйээни, нэһилиэгэр кинээс оҥорбутгар. Үһүс сылыгар, иккиһин быыбардаммыт.
    Кинээстии олорон ордук көммүт. Билигин төһө сүөһүлээҕин ким да билбэт. Быһа холуйан сылгылыын, ынахтыын сэттэ сүүсчэкэ буолуо дииллэр. Оҕуруктаах өйүнэн, ньуолбар тылынан дьон санаатын туппут киһи.
    Аҕыйах сүөһүлээх, тиийиммэт, от-мас аһылыктаах дьадаҥы ыалга буут арыыны иэс биэрдэҕинэ эһиилги сылыгар балтараа буут арыынан иэстиир. Эбэтэр харчытыгар таһааран, үлэлээн биэриэхтээхтэр. Икки сыл

кыайан төлөммөтөҕүнэ икки буут буолар. Үс эбэтэр түөрт сыл кыайан төлөөбөтөхтөрүнэ кинээскэ үҥсэр. Кинээс харчытыгар таһааран баран иэстээх ыалтан сүөһүлэрин тутан биэрэр. Саас быстарбыт дьадаҥы ыалга ис, бас, от, бурдук иэс биэрэн салгыыр. Ол төлөбүрүгэр сайын үлэлээн биэрэллэр.
    Кыһын өрүс мууһа турбутун кэннэ куоракка эт, арыы тиэйтэрэн атыылаттарар. Бэйэтэ дьиэтиттэн ыраах айаннаабат. Таһаҕасчыттара, итэҕэллээх дьонноро сылдьаллар. Бэйэтигэр отучча ынаҕы ту­ тан ыатар. Онтон ордуга икки нэһилиэгинэн тарҕанар. Сайын сааскы Ньукуолунтан күһүҥҥү Бокуруопка диэри ынаҕы хаһааска биэрэн ыатар.
    Ынаҕы хаһааска ыабыт дьон күһүн биир буут дьэҥкир арыыны биэриэхтээхтэр. Холобур үс ынаҕы ылан хаһааска ыатахтарына күһүн үс буут арыыны биэрэллэр. Тэппэйээн атын кыра баайдар курдук тар хаһааннаран ылбат. Ол иһин кини ынаҕын дьон былдьаһыгынан ылан ыыллар. Ынаҕы хаһааска ылан ыабыт дьон кыһынын уостаһан бэйэлэрин отторунан аһатан сыл таһааран биэрэллэр. Ынах уоһа дьылыттан көрөн үстэн биэс солкуобайга диэри буолар. Кыра сүөһүнү икки солкуобайга уостуур. Улахан сукка кур отуттан биэрэр. Эбэтэр үс сүөһүнү биэрэн ба­ ран биирин сиэҥ, иккитин сыл таһааран кулуҥ диэҕэ.
    Көлөтө суох ыал оҕуһу көлүнэргэ диэн ылаллар. Күһүҥҥү Бокуруоптан сааскы Ньукуолуҥҥа диэри көлүнэллэр. Оҕонньор оҕус этэ диэн сороҕор түөрт солкуобайы, сороҕор биэс солкуобайы ылар. Эттэһэн ылбыт киһи оҕуһу бэйэтин отуттан аһатар. Ынах үс сыарҕа отунан сыл тахсар буоллаҕына, көлүүр оҕуһа кыс устата биэс сыарҕа оту сиир. Ол аата уон тиэйии от.
    Көлө оҕуһа сайын мэччирэҥҥэ көҥүл ыытыллар. Күһүҥҥэ диэри уойар. Оҕус аҕыһыгар эбэтэр уонугар тиийдэҕинэ куруланар. Анал көрөөччү киһи ылан биир сыл курулаан уотар. Күһүн аайы уонча-сүүрбэччэ кур оҕуһу өрүс диэки үүрдэрэр. Онно Тыыллыма баайа Манньыат Баһылайга илдьэн туттарар. Ол баай кур оҕустары мунньан, ыраах тайҕаҕа көмүс бириискэтигэр үүрдэрэр.
    Тэппэйээн сүөһүлэрин сылга иккитэ кэрийэн көрөр. Күһүн арыытын, отун, аһатыытын эҥин быһаарар. Саас кэрийэн сүөһүтэ хайдах сыл тахсыбытын, төһө ынах төрөөбүтүн көрөр. Сороҕор бэйэтэ сылдьыбат, итэҕэллээх киһитин ыытар.
    Өскөтүн сүөһүтэ оһолго өллөҕүнэ собулҕатын тиэйэн илдьэннэр бэйэтигэр көрдөрөллөр. Оҕонньор мөҕөр да, төлөппөт, аныгы буруйгутугар төлөтүөм диэн сэрэтэр. Сүөһү дьаҥҥа өллөҕүнэ төлөппөт. Уоттатан кэбиһэр эбэтэр сиргэ көмнөрөр. Өскөтүн мииниллэр ат, көлүллэр оҕус өллөҕүнэ сирэйинэн төлөтөр. Көлүнэр көлө оһоллонноҕуна, абыраатаҕына сиэн кэбиһиҥ, кэнники аахсыахпыт диэтэҕинэ үөрүү буолар.
    Бабаарына

дьиэҕэ хамнаска үлэлиир үс толуу эр киһи баар. Бары ойохтоох, оҕолоох дьон. Ону таһынан биир эдэр кыыс үлэлиир. Кыһыннары, сайыннары көсүһэ сылдьан, бииргэ олороллор. Эр дьон сааһын бурдук ыһыытыгар, күһүн хомуйуугугар кытгаллар, оттууллар. Кыһынын от тиэйэллэр, сүөһү аһаталлар, таһаҕаска сылдьаллар. Дьахталлар ынах ыыллар, сайын отгоһоллор.
    Дьиэ ис-тас үлэтэ Сиидэрдээх аналлара. Үрүҥ дьиэтигэр эдэр сулумах дьахтары Мааппаны олордон, ас астатар. Сиидэр эмиэ эдэр киһи. Күһүн, саас кустуур. Сайын балыктыыр. Оҕонньор балыгы, куһу, куобаҕы адьас сибиэһэй буоллаҕына эрэ сиир.
    Нуучча аһыттан курупчаакы алаадьытын, баахылатын эрэ сиир. Саха аһын уларыта сылдьан аһыыр. Бэйэтэ оҕо эрдэҕинэ дьадаҥытык үөскээбит киһи буолан аҕыннаҕына үөрэни, барчаны, үөлбүт мундуну сиэччи. Эт сиэбитин кэнниттэн хайаан даҕаны суорат аҕалаллар.
    Биир сөбүлээн сиир аһа тыҥа. Сүөһү тыҥатын уһун синньигэстик кырбыыллар. Mac үтэһэҕэ үөлэн, бэркэ сэрэнэн, эргитэ-эргитэ уокка сырайан хараардыбакка буһараллар. Онтон таһааран сойуталлар, ол кэнниттэн кырбастыыллар, чабычахха куталлар уонна үгэххэ, омуһахха киллэрэн уураллар. Сарсыарда кытыйаҕа дагда ытыйаллар. Онно лэппээскини тоһутан булкуйаллар. Тыҥаны уулбут арыыга уган ыла-ыла сиэччи. Кымыһы кыһыннары, сайыннары быспакка оҥорторон иһэр. Саас Сиидэр кус сымыытын оҕонньорго анаан хомуйар. Арыгыны итирэрдии испэт, хаартыны оонньообот.
    Дьиэтигэр тутар хамначчыттарын хамнастара көбүччү соҕус. Айахтарыгар даҕаны үчүгэйдик аһатар. Дьахтардаах эр киһи төгүрүк сыллааҕы хам­ настара отут солкуобай. Эр киһи хамнаһа сүүрбэ, дьахтар хамнаһа уон солкуобай. Харчыны таһынан үтүлүк, этэрбэс биэрэр. Онтон атыны эр киһи бэ­ йэтэ булар. Дьахтарга илии, атах таҥаһа уонна сыл­ га биир ырбаахы таҥаһын өлүүлүүр. Кыһыҥҥы айахтарыгар дьахтардаах эр киһиэхэ ыан иһэргэ биир торбостоох ынаҕы биэрэр. Ону таһынан ыыр ынахтарын хара үүтүттэн суораттаан сииллэрэ көҥүл. Сылга икки кирпииччэ чэй, биир баайыы сэбирдэх табах, ситэ уойбатах ынах этин аҥара уонна аҕыс буут бурдук ананар. Хотуна санаата кэллэҕинэ, Ороһустуба таҥараҕа биирдэ алаадьылаан сиир курупчаакы бурдугуттан бэрсээччи. Онон кини хамначчыттара айахтарынан татыарыйбаттар.
    Эмээхсинэ Ласпайар Натааһа “хамначчыттарга алые элбэх харчыны, аһы биэрэҕин” диэтэҕинэ оҕонньоро: “Эн биһикки онон сүүйтэрбэппит, кинилэр сэниэлээх, күүстээх буоллахтарына үчүгэйдик үлэлиэхтэрэ”, — диэччи. Кырдьык Тэппэйээн хамначчыттара утуйар ууларын умнубут үлэһит дьон.
    Атын дьоҥҥо кэпсэтиитигэр кытаанах. Дьоҥҥо

тугу эмэ биэрдэҕинэ барыта сыаната быһыллар. Лаамы, Өймөкөөн атыыһыттара кэлэннэр Тэппэйээҥҥэ түһэн, түүлээхтэрин арыыга, бурдукка, харчыга биэрэллэр. Ол аайы барытыгар барыһыран иһэр.
    Өҥ дьылга от бөҕөнү оттотон курулатар. Сут дьыл буоллаҕына саас быстарыыга дьоҥҥо оту ыарахан сыанаҕа атыылыыр. Эбэтэр бырыһыаҥҥа иэс биэрэн, дьону өтөрүнэн кыайан төлөммөт хабалаҕа ылар.
    Нэһилиэккэ ыал үксэ дьадаҥытык олорор. Бурдугу саас сэниэ ыал икки буут туораҕы ыһар. Дьадаҥылар уон-сүүрбэ муунтаны ыһаллар. Ол аата түөрт-аҕыс киилэ туораҕы. Биирдии-иккилии мээрэй бурдугу ыһааччылар эмиэ бааллар. Солуур сирдэрэ да суох, ыһар сиэмэни да булбаттар. Буут бурдугу сиргэ түһэрбит киһини ордук саныыллар. “Ээ, дьэ, кыахтаах, кутуох киһи куттаҕа” диэн буо­ лар.
    Оттон Тэппэйээн сүүрбэ эбэтэр сүүрбэ биэс буут бурдугу ыһар. Сэлиэһинэйи, дьаарыссаны элбэҕи ыспат. Үксүн дьэһимиэн бурдугу ордорор. Дьэһимиэн эрдэ ас киирэн буһарынан, хаһыҥҥа ылларымтыата суох. Элбэх бурдугу ыһар буолан солооһун солоппот. Сылаас буордаах үрдүк хордоҕой сири тиэрдэрэн ыһар. Өҥ дьылга бурдук үчүгэйдик үүннэҕинэ буутутган сүүрбэлии, уон биэстии буут бурдугу ылар.
    Мантан хоту Ньимиидэ диэн киэҥ нэлэһийбит хочолордоох от үрэх баар. Ол үрэххэ икки бастыҥ күрүө сири кини бас билэр. Бэйэтин аҕатын ууһуттан бастыҥ алааһы биир күрүө сирэ диэн ылбыта. Ону таһынан аҕатын алааһын төрүт өлбүгэ сирим диэн бас билэр. Дьиэтигэр олордор хамначчыттарын өлбүгэ сирдэрин эмиэ кини оттотор. Дьоно өлөн тулаайах хаалбыт сэттэлээх кыыһы эппэкииннээн иитэ ылабын диэн ааттаан сүөһүлэри көһөрөн ылбыта. Өлбүгэ сирдэрин эмиэ кини ыллаҕа дии. Атым тиэрбэһэ, сүөһүм мэччийэр өттүк сирим диэн, дьиэтин таһынааҕы үрүйэни, алааһы ылбыта. Ылбыт сирдэрин эргиччи бүтэйдээн, туох да киирбэт курдук оҥорбута.
    Бурдугу, арыыны, оту иэс биэрдэҕинэ төһөнү биэрбитин тымтык икки өттүн кэрдиистээн бэлиэтиир. Онтукатын аҥардаан баран биир өттүн иэстээх киһиэхэ туттарар. Аҥара бэйэтигэр хаалар. Ону кэлин тэҥилээн көрөллөр. Хаһан да мунаарбат, умнубат.
    Харчы иэс биэрдэҕинэ, кимиэхэ төһөнү иэс биэрбитин суругу билэр киһиэхэ этэн эридьиэстэтэр. Ол аата кумааҕыга суруйтарар.
    Тэппэйээн бэйэтэ төһө да ньуолбар тыллааҕын иһин, улаханнык кыыһырдаҕына ыгым майгылаах. Кыра киһиттэн “атаҕастанным” аанньа ахтыбата дии санаатаҕына, эмискэ баргыытыы-баргыытыы охсуолаан, тэбиэлээн да бардаҕына көҥүлэ. Кинини ким да тута, тохтото соруммат. Арай эмээхсинэ буойдаҕына, тохтоттоҕуна истэр.
    Эмээхсинэ Ласпайар Натааһа холку, сымнаҕас майгылаах. Атын баай

хотуттарын курдук хамначчыттарын түүрэйдии, мөҕө-этэ сылдьыбат. Супсуон эдэрчи эмээхсин аргыый хааман ласпардыы сылдьан дьаһайар, ыйар-кэрдэр. Аһыныгас. “Айыы һаҥнаах” диэн тыллаах. Сүрдээх таҥараһыт. Күн аайы киэһэ, сарсыарда таҥараҕа үҥэр.
    Оттон Тэппэйээн таҥара эрэ күн үҥээччи. Ону даҕаны киэһэ эрэ, ыалга киирдэҕинэ, сиэри тутуһан биирдэ кириэстэнэн ылар. Ол-бу иччини, эҥини аахайбат, билиммэт. Ыһыах ыспат, ынахсыт тартарбат. Баай-дуол киһитгэн бэйэтиттэн тутулуктаах диэччи.

---

    Тэппэйээн түүн ардах түһэр буолла диэн, дьиэтигэр утуйбута. Ардахха туос ураһа тыаһа бэрт буолан утуппат.
    Оҕонньор туран таһырдьа таҕыста. Ардах соччо түспэтэх. Бэҕэһээ киэһэ табыгыраппыт ардах түүнүн үөтэлээбэтэх. Көннөрү сири сиигирдибит. Ити курдук ардыах курдук сыстаҥ былыт холбоһон кэлэ-кэлэ, аанньа түспэккэ ааһан хаалар. Быйыл кураан дьыл буолла. Баччааҥҥа диэри улахан сис былыт ардаҕа кэлэн түспэтэ.
    Сарсыардааҥы аһылыгар, куолутунан, тыҥалаах дагданы сиэтэ. Сылаас чэйи нууччалыы саахардаан иһэр. Хобордооххо арыыга сылытыллыбыт алаадьыттан биири ылан сиэтэ. Эмээхсинэ Натааһа Киринньэх Кирилэ ойоҕо Огдооччуйа кэлэн кутуу чэй көрдөөбүтүн туһунан кэпсиирин кулгааҕын таһынан истэр.
    Оҕонньор санаата атыҥҥа. Киһи-хара буолуоҕуттан ыла уу харахтаах утары көрө илигэ. Үрдүбүнэн үрүҥ чыычааҕы көтүтүөм дуо дии санана сырытгаҕына, сирин ыйыппакка эрэ күүстэринэн кэлэн оттууллара сиэри таһынан быһыы буолар. Тордуос түөкүн соруйан күөнтэһээри сананнаҕа. Ол аата кырытыннардахтара. Бу абатын көрүҥ эрэ!
    Оҕонньор аһаан бүтэн, туран, чөмөхтүү хомуллубут оронугар кэлэн, өйөнөрдүү иттэннэри сытан, уһун умнастаах таас хамсатыгар табах уурунан тардар.
    Тойон хаан буолбут уол оҕолооҕо эбитэ буоллар, бу курдук атаҕастыа суоҕа этилэр. Баһылай диэн биир уоллааҕа чыыҥҥа-хааҥҥа, баайга-дуолга тардыспат, акаары көнө киһи. Отучча сүөһүлээх. Мантан чугас олорор. Хата, арыгыга, хаартыга улдьаарбат буолан абыраата. Биир кыыстаах, икки уоллаах. Улахан уол уонун быйыл туолар, кырата тоҕустаах. Кыра уол чап курдук киһи. Таҥара көмөтүнэн этэҥҥэ сырыттаҕына баҕар эһэтин туйаҕын кини хатарыа. Тэппэйээн икки кыыһа улаатан, ситэн, атын улууска эргэ барбыттара. Кыыс оҕо диэн омук анала буоллаҕа.
    Тордуос түөкүнү муоһун тоһуппатаҕына, оҕонньор кырдьыбыт, мөлтөөбүт диэхтэрэ. Оччоҕо аанньа ахтыахтара суоҕа. Онтон өҥөр киириэхтэрэ. Киһи баайыгар ымсыырааччылар, ордук санааччылар суох буолбатахтар. Төһө да баарыгар ытыктыы, толло көрдөллөр, мөлтөөбүтүн биллэхтэринэ атын буолуохтара.
    Ол иһин Дьөгүөр

Мэхээлэйэбис дуо дэппит үөрэхтээх, билиилээх киһини ыҥыртарбыта. Бүгүн кэлиэхтээх. Сарсын кэлэр дуу?
    Халҕан аһыллан, таһыттан киһи киирэн оҕонньор саныыр санаатын ситимин быста. Ки­ ринньэх Кирилэ диэн мантан хоту чугас алааска олорор киһи киирэн, чомпой бэргэһэтин устан, көмүс солотуулаах таҥара диэки хайыһан кириэстэнэр.
    — Тойонуом, дорообо! — Кирилэ оҕонньор диэки эргиллэн тоҥхолдьуйар.
    — Дорообо! Туохха кэллиҥ? — Тэппэйээн хамсатын күлүн сыҥаһаҕа тэбээн баран, саппыйатыгар эрийэн, түннүк холуодатыгар уурар.
    — Тойонуом, кыһалҕаҕа ылларан, харчыга наадыйдым. Уон сүүстэ иэс салҕаа.
    — Хаһан төлүөҥүй?
    — Оттон үлэлээн биэриэм буоллаҕа. Бэдэрээппэр… Эбэтэр күһүн бохуруопка харчынан биэриэм.
    — Бэдэрээтиҥ харчытын ылбытыҥ буолбат дуо? Ону хаартылаан кэбистиҥ дуо?
    — Кыратык сүүйтэрдим.
    — Мин харчыны бырыһыаҥҥа биэрэбин. Бохуруопка уон биир солкуобайынан төлүүгүн.
    — Сөп-сөп, тойонуом.
    — Сөп-сөп буолумуна. Мүччү туттаран ыларгытын эрэ билэҕит. Ол бохуруоп икки ардыгар хантан харчы булан төлүүгүн?
    — Биир сэтгэ буутгаах, буут сыалаах ынахтаахпын. Ону солуок уурабын. Эбэтэр тугу эмэ үлэлээн биэриэм буоллаҕа дии.
    — Туохха ол үлүгэр харчыга наадыйдыҥ? Хаартыга сүүйтэрбитиҥ буолуо.
    — Ыраахтааҕы суолугар ыксатгыллар. Дайыымпалаахпын.
    — Ыл эмээхсиэн, кумааһынньыкпын аҕал эрэ, — оҕонньор сытан эрэ иҥнэх гынан, эмээхсинин диэки көрөн ылла.
    Кирилэ үөрэн ымаҥныыр, чомпой бэргэһэтин туппахтыыр. Эмээхсин тимир курдуулаах хоппо дьааһыгын аһан, бүк сууламмыт таҥас кумааһынньыгы аҕалан оҕонньоругар туттарар. Оҕонньор хас эмэ сиэптээх уһун кумааһынньыгы тэнитэн, биир сиэбиттэн уон солкуобайдаах кумааҕы харчыны ылан Кирилэҕэ биэрэр. Кирилэ бокулуоннаан тоҥхоҥнуур. Аны оҕонньор санаата уларыйан, харчытын төттөрү ылыа диэбиттии, эргиллэн, таһырдьа тахсан, халҕаны аргыый сабар.

---

    Киэһэлик Дьөгүөр Мэхээлэйэбис улахан хара тураҕас атын миинэн сэргэҕэ кэлиитигэр, тэһиин тутан көрүстүлэр. Тор курдук хара бытыктаах ула­ хан төрөл киһи атытган түһэн, муос уктаах кыл дэйбиирин ыҥыыр хоҥсуоччутугар иилэн баран, аргыый дьиэ диэки хаамар.
    — Дьөгүөр Мэхээлэйэбис, хайа кэллиҥдуу, аас, — оҕонньор оронутган туран, ыалдьытыгар кэлэн, илии тутуһан дорооболоһор. Чугас эргин саамай ытыктыыр, дьыалаҕа-куолуга сүбэлэтэр киһитэ кэлбитигэр үөрэн эҕэ-дьэҕэ буолар.
    Ыалдьыт уҥа ороҥҥо олорор. Саха киһитин хайдах-туох олороллорун, туох солуннаахтарын ыйыталаһан кэпсэтэллэр. Дьиэлээх хотун бэйэтинэн сылабаарга чох уган күөдьүтэр.
    Сылабаар оргуйуута остуолга

саха саныыр аһа барыта тардыллар. Оргуйбут сылабаар остуолга аҕалыллар. Хотун сылабаар иннигэр олорон бүлүүһэлээх ыстакааннарга чэй кутуталыыр.
    Ыалдьыт остуолга ыҥырыллан олоруутун саҕана, анал подноскаҕа графиннаах арыгыны, кыра көмүс үрүүмкэлэри аҕалан уурталыыллар. Оҕонньор ыалдьытын кытта кэккэлэһэ олорор. Мааны таҥастаах асчыт дьахтар Мааппа ыалдьыт утарытыгар олорор. Хас биирдии киһи иннигэр көмүс ньуоска, биилкэ, кыра таас тэриэлкэ ууруллубут. Оҕонньор үрүүмкэлэргэ арыгы кутатгыыр.
    Аһаан иһэн үрүүмкэлэрин охсуһуннардылар. Эр дьон үрүүмкэлээх арыгыларын түһэрэн кэбистилэр.
    — Бу Манда күөлүн балыга. Бэҕэһээ аҕалбыттара, амсай, — Тэппэйээн улахан собону ылан ыалдьытын тэриэлкэтигэр уурар.
    — Аатырбыт минньигэс соболоох күөл, — Дьөгүөр Мэхээлэйэбис тэриэлкэтин чугаһата тардар.
    — Дьэ, доҕоор, мин иэдээҥҥэ түбэстим. Киһи арааска тиксэр буолар эбит, — Тэппэйээн үрүүмкэлэри толортуур.
    — Ноо! Туох буолла? — Ыалдьыт соһуйа истэн, оҕонньор диэки хайыһар.
    — Киһи атаҕастаата. Бачча сааспар диэри киһиэхэ атаҕастатыам дии санаабат этим.
    — Ким?
    — Тордуос түөкүн.
    — Сылгыгын уорда дуо?
    — Суох. Сирбин күүһүнэн оттоото. Илин, нэһилиэк ыпсыытыгар Тый Өлбүт диэн оттотор сирдээх этим. Ону оттотоору отчуттарбын ыыппытым, хайыы-үйэ отгоон, бугуллаабыттар үһү. Тор­ дуос түөкүн оттотор. Төрүт да харса-хабыра суоҕунан аатырбыт киһи. Ону хайыыбын? Чолобуут суукка үҥсэн көрөбүн дуо? Эйигин сүбэлиэ диэн ыҥыртарбытым. Чэ, иһиэх, — оҕонньор үрүүмкэтин охсуһуннараары көтөҕөр.
    — Маҥнай кинээстэригэр үҥсэн көрдөххө? — Ыалдьыт үрүүмкэтин охсуһуннарар.
    — Кинээстэрэ Тордуос аймаҕа ээ. Сүбэлэспиттэрэ буолуо. Сир былдьаһан күөнтэһээри соруйан оттууллар.
    — Кырдьык күөнтэһээри буолуо, ол сир эйиэхэ хайдах кэлбитэй?
    — Былыр атын аҕа ууһутган кыыс энньэтигэр кэлбит сир. Хаппар диэн киһи ылан куөх биэдэмэскэ киллэтгэрбитэ үһү. Ол Хаппар мин үйэ-хайа аймаҕым. Отучча сыллааҕыта буор түҥэтиккэ ыламмын оттуур сир оҥостубутум. Үрүйэ төрдө, намыһах уулаах сир буолан курааҥҥа уута түстэҕинэ эрэ отготор. Былырыын оттоппотоҕум. Быйыл уута түстэҕэ буолуо диэммин оттотоору ик­ ки киһини ыыппытым, хайыы-үйэ олохтоохтор оттоон ылбыттар үһү.
    — Күһүн хаар түһэрин кытта тиэйтэрэн ыл. Ол кэнниттэн үҥсэ сырыттынар.
    — Хата, бэйэтэ урут түһэн тиэйэн ылар ини. Чу­ гас олороллор. Бээрэ, Тордуос уоруйаҕынан биллибит киһи. Күһүн хаар түһүөн иннинэ, ыраахтан сылгыны үүрэн аҕалар диэн, сир-буор аннынан кэпсииллэр. Ону тутустахпытына хайдах буолуой?
    — Ону дакаастыахха

наада? Эйигитгэн сылгы­ ны уорбата ини?
    — Хайа да уоруйах дьиэтин таһытган уорбат. Бэл, мохсоҕол уйатын таһыгар баар күөл куһун тыыппат дииллэр. Хантан эмэттэн ыраахтан үүрэн аҕалар буоллаҕа дии.
    — Оннук, — Дьөгүөр Мэхээлэйэбис толкуйдаабыт курдук саҥата суох олорон, тарбаҕын төбөтүнэн остуолу охсуолаан табырҕатар.
    — Хара ааныттан сымнаан биэримиэххэ наада. Сымнаатым да ити киһи үрдүбэр үҥкүулүө. Дьон да аанньа ахтыбат буолуохтара.
    — Туохтаа. Күһүн хаар түһүөн иннинэ онно атыыр үөрүн илдьэҥҥин үрдүттэн аһат. Эн сириҥ, эн отуҥ буоллаҕа дни.
    — Онно туох даҕаны дьиэ-уот, күрүө-хаһаа диэн суох дойдута. Урут отгоотохпуна отун тиэйтэрэн ылар этим.
    — Үлэһиттэри ыытан, онно дьиэни туттар. Кыра үүтээн курдук быстах олорор дьиэни. Ол дьиэҕэ олорон хаар түһэрин кытга оту барытын дьиэлэрин таһыгар тиэйэн ыллыннар.
    — Кырдьык инньэ гынарым дуу? — Оҕонньор эмиэ толкуйдаан олоро түһэр. Биилкэнэн куһуок эти ылан айаҕар угар.
    — Уоран оттоммут оту күүһүнэн ылыахтааххын. Эйигин кытта иирсэ-баайса сылдьыбат ини.
    — Баҕар хайыыр эбит диэн үтэн-анньан көрөөрү оттоппута буолуо.
    — Сэрэххэ бэйэтин курдук эмиэ харса суох киһини булан ыыт. Этистэҕинэ этиһэр, охсустаҕына охсуһар кыахтаах киһини. Оннук киһилээх инигин?
    — Мин дьонум сытыары сымнаҕас майгылаах дьон. Хаабыр Байбал диэн Тайҕаҕа иккитэ сылдьыбыт сытыы-хотуу киһи баар да, күүһүнэн мөлтөх. Ол киһини кытта кэпсэтэн көрүөм.
    — Чэ итигирдик дьаһан. Онтон туох буолара көстөн иһиэ.
    Салгыы кэпсэтэн, сирдэрин атын дьон кэлэн отгообутгарын олох билбэтэҕэ буолан, саҥата суох ньимийэн олорон, күһүн сир харатыгар дьону ыытан кыра хотон курдук дьиэ туттарарга уонна оттоммут оту сылгыга сиэтэн баран, төттөрү көһөргө сүбэлэһэн быһаардылар.

---

    Мотуу тиһэх ынаҕын ыы олордоҕуна уончалаах дьукаах кыыс киирэн: “Эйиэхэ биир эмээхсин кэ­ лэн олорор”, — диэн эттэ. Ону истэн, Мотуу тоҕо эрэ сүрэҕэ тэппитин биллэ. Ким кэллэҕэй?
    Ынаҕын эмиийин өссө үүт кэлээрэй диэбиттии сыппайан тардыалаата. Бүтэн, ынаҕын титииктэн таһаарда. Толору үүттээх улахан ыаҕаһы омуһахха киллэрэн үүт чабычаҕар кутта.
    Бабаарына дьиэҕэ киирбитэ, Ылдьаана эмээх­ син уҥа ороҥҥо олорор эбит. Ити эмээхсини урут көрөр этэ. Мантан хоту чугас Бөҕө Күөлэ диэн алааска олорор.
    — Хайа, тукаам, кэпсээниҥ? — Эмээхсин кыыс хаҥас ороҥҥо олорбутугар аан аһан кэпсэтэр.
    — Суох.
    — Хайдах сылдьаҕын?
    — Үчүгэй.
    — Тукаам, мин эйиэхэ кэлэн олоробун. Ону уһаппакка-кэҥэппэккэ этэн кэбиһиим. Биһиги кырдьаҕас дьон санаабытын-сорукпутун быһаччы

этэр үгэстээхпит, — диэн баран эмээхсин тохтуу түһэр. Дьахталлар иһиллээн чөрбөстүлэр. Имньим буолла. — Туох… Мин оҕом Тэрэнтэй эйиигин ыйыттарар. Ийэлээх аҕата эйигин бэркэ диэн сөбүлүүбүт. Биһиэхэ кийиит оҕо буолуоҥ дуо? Ону эн туох диигин?
    Мотуу саҥарбат. Аллараа көрөн, атаҕын тумсун одуулуур. Тэрэнтэй диэн сырдык хааннаах киһини көрөр этэ. Тэппэйээҥҥэ кэлэн барара. Хамначчыттар дьиэлэригэр сылдьыбат.
    — Хайа, тукаам, туох диигин? Иһитиннэр, — эмээхсин саҥата эмиэ иһиллэр. Уу-чуумпу.
    — Алыс ыгыма ээ. Кыыс оҕо кыбыстар буоллаҕа дии. Маҥнай оҕонньор санаатын билиэҥ этэ. Кыыһын биэрэр дуу, суох дуу, — сааһырбыт дьиэлээх дьахтар Харытыана саҥата иһиллэр.
    — Кырдьык сөпкө эттиҥ. Маҥнай кыыс туох диирин истэн баран, оҕонньорго тахсыам дии санаабытым. Кыыс сөбүлүүр буоллаҕына, кэпсэтиитэ тахсыылаах буолуох этэ.
    — Хайа итии киллэрбэккин дуо? — Харытыана ыалдьыт эмээхсин тахсаары турбутун көрөн ыйытар.
    — Маҥнай оҕонньору кытта кэпсэтиим.
    Ыалдьыт эмээхсин үрүҥ дьиэҕэ тахсыбытын кэннэ, дьахталлар Тэрэнтэйи хайҕаатылар. Үлэһит, көрсүө, хаартыга эҥин улдьаарбат киһи, ити уолга барарыҥ сөп дэһэллэр. Кыыс туох да диэн саҥарбат.
    Мотуу кыра эрдэҕинэ ийэлээх аҕата бааллара. Эмньик диэн алааска олорбуттара. Аҕата сүрэхтээх үлэһит буолан, кыралыын-улаханныын сүүрбэччэ сүөһүлээхтэрэ. Кыыс сэттэ саастааҕар аҕата сарсыарда сирэйин сууна туран, эмискэ өйүн сүтэрэн, охтон түспүтэ. Онтон өрүттүбэккэ, ый курдук сытан баран өлбүтэ. Ону охсор охсон өллө диэбиттэрэ.
    Иитимньитэ суох буолбут оҕолоох дьахтары Тэппэйээн баай эппэкиин буолабын диэн сүөһүлэри-майдары көһөрөн ылбыта. Огдообо дьахтар баайга хамнастаах үлэһит аатыран хотон үлэһитэ буолбута. Ол олорон кыыс уон түөртээҕэр ыалдьан “саатар оҕом эргэ барарыгар тиийбэтим” диэн, ытаан өлөөхтөөбүтэ.
    Мотуу тулаайах буолан, уон алтатыттан ыла хамнастаах хотон үлэһитэ буолбута. Быйыл саас уон аҕыһын туолбута. Тэппэйээн хамначчыттарын үчүгэйдик аһатар буолан, кыыс сааһын ситиитэ төлөһүйэн, тупсан, эр киһи хараҕар хатанар буолбута. Дьиэ иһинэн-таһынан сылдьан үлэлээн тилигириир.

---

    Бөҕө Күөлэ хотугулуу илин тумул халдьаайылаах, соҕуруулуу илин күөллээх кыра алаас. Арҕаа хонноҕун хоту өттүгэр үүммүт хахыйах силээни аастахха Хомустаах алаас кэлэр. Оттон соҕуруу хонноҕун дулҕатын кытыытынан баран, чараас тыаны нөҥүө түстэххэ Ньирэччийэ сайылыкка тиийэҕин.
    Бөҕө Күөлүгэр алаас хаба ортотугар үрдэл кырдалга тутуллубут буор сыбахтаах балаҕаҥҥа Дьабар Көстөкүүн оҕонньор эмээхсининээн Ылдьааналыын, олороллор. Оҕонньор

сааһын тухары кымыс кутар улахан сири иһити, кымыһы айаҥҥа илдьэ сылдьарга аналлаах көҕүөрү оҥорор идэлээх. Билигин кырдьан уолугар Тэрэнтэйгэ оҥорторор. Бэйэтэ атырдьах, кыраабыл оҥорор.
    Аҕыйах ынахтаах да буоллаллар туулаан, туһахтаан, бурдук ыһан, син быр-бааччы нал тэҥинэн олороллор. Арай олохторун салгыыр ыччата суох буолалларыттан санааргыыллар. Соҕотох уоллара Тэрэнтэй сотору сүүрбэ алтатын туолуохтаах. Баччааҥҥа диэри ойох ыла илик.
    Уол сүүрбэтин туолбутун кэннэ биир кыыһы кэпсэтиэх буолбуттара. Кыыс дьонугар барыахтарын иннинэ, уолларыгар аныгылыы саҥа ырбаахы, ыстаан тиктэрээри куоратчытынан таҥас ылларбыттара. Хаһан куоратчыт эргиллэн, саҥа таҥаһы тиктэриэхтэригэр диэри, ыйытыах буолбут кыыстара эргэ барбыт сураҕа иһиллибитэ. Онтон ыла уоллара кэргэн ылартан олох аккаастаан кэбиһэр буолбута. Ийэтэ биирдэ эмэтэ “онно үчүгэй кыыс баар, ыйытан көрбүт киһи” диэтэҕинэ уола сапсыйан кэбиһэрэ. Кыыска олох кыһаммат курдук туттара. Дьыл-хонук ааһара түргэн. Оҕото, ыччата суох ыал кэскилэ суох.
    Иллэрээ күн ийэтэ Ылдьаана Тэппэйээн баай хамначчыт кыыһын Мотууну кытта кэпсэтэбин дуо диэн уолуттан сибис гынан ыйыппытыгар, Тэ­ рэнтэй эгилэ-бугула суох сөбүлэммитэ. Кыыс ыйыта диэн эмээхсин Бөтөкөөн алааска барбыта. Кэлэрин кэтэһэллэр.
    Түөртүүр ынах саҕана эмээхсин соҕурууттан иһэрэ көһүннэ. Хаамара бытаарбыт курдук. Аккаастаппыт буоллаҕа дуу?
    Аан аһыллан, ыалга бардаҕына кэтэр даба ырбаахытын кэппит, үрүҥ былаатын бааммыт эмээх­ син киирэн кэлэр. Былаатын устан оронун үрдүнээҕи муннук баҕана көхөтүгэр ыйыыр. Баттаҕын көннөрүнэ имэрийэр.
    — Хайа, хайдах сырыттыҥ? — Оҕонньор эмээхсинэ саҥарарын кэтэһэ түһэн баран, ыйытар.
    — Оттон сырытгым, — эмээхсин мааныга кэтэр хара саары этэрбэһин устаары, дьиэҕэ кэтэр этэрбэһин ылар. Тылын тамаҕыттан иһиттэххэ, мэлийэн кэлбит быһыылаах. Этэрбэһин уста олорон салгыы саҥарар:
    — Кыыс саҥарбат. Арааһа, сөбүлэһиэх курдук. Оттон оҕонньор олох тиэрэ түһэн кэбистэ.
    — Ол иһин… Сэрэйбит сэрэх, — оҕонньор сиэбиттэн хоттуунун таһааран иһэн, төттөрү угар.
    — Ойоҕо да суох сылдьыллыа, — Тэрэнтэй таһырдьа тахсар.
    — Оҕонньор туох диирий?
    — Мин дьиэм үрдүк модьоҕотун эн уолуҥ кыайан атыллыа суоҕа диэтэ. Сэттэлээҕиттэн ииппит, төрөппүт кыыһым кэриэтэ диир.
    — Кыыһын баай киһиэхэ атыылаан, баайын хаҥатаары оҥосторо буолуо. Баайга баҕата хаммат, харчыга хараҕа туолбат киһи. Арай өллөҕүнэ иинин буоругар хараҕа туолуо.
    — Инньэ гынан барбыппын кэмсинэн кэллим. Оҕом хомойдоҕо буолуо.
    — Төрүт да үрдүк өһүөлээхтэри

өҥөйбөккө, бэйэтигэр тэҥнээх дьадаҥы ыал кыыһын ыйытыах баара.
    — Үнүр Элэҥ Мэхээлэ кыыһын ыйытабын дуо диэбиппэр илгистэн кэбиспитэ. Биһиги киһибит ылбычча кыыһы сөбүлээччитэ суох, — эмээхсин уотугар мае эбэр. Алтан чаанньыгар уу кутар.

---

    Уонча хонук ааста. Тэппэйээн оҕонньор дьиэтигэр суох. Ыраах, арҕаа нэһилиэккэ барбыта. Оҕонньорго кэлбит наадалаах дьон кэлэ-кэлэ, төннөллөр. Оҕонньорго бэйэтигэр кэпсэтиилээх, наадалаах эрэ дьон кэлэллэр. Ол бу кыра үлэтин итэҕэллээх киһитэ Тараҕай Микииттэ дьаһайар. Кини мантан чугас Батыйалаах диэн алааска олорор.
    Киэһэлик Тэппэйээни кытта биир маҥан аттаах киһи кэлэн, атын бастыҥ сэргэҕэ баайда. Мааны таҥастаах кырдьаҕас киһи Тэппэйээн кэнниттэн дьиэ диэки хаамар.
    Ыалдьыт дьиэҕэ киирэн, таҥараҕа кириэстэнэн баран, дьиэлээх дьахтардыын илии тутуһан дорооболоһор. Онтон бэрт дьоһуннук туттан, уҥа ороҥҥо кэлэн олордо.
    — Бу арҕаа Ынахсыт нэһилиэгин сис баайа Лэппииһэп Өлөксөй Сэмэнэбис диэн киһи. Быһатын эттэххэ, суорумньу буолан кыыс көрдөрө аҕаллым, — диэн Тэппэйээн дьиэлээхтэри кытта ыалдьытын билиһиннэрэр.
    Дьиэлээх дьахталлар соһуйбут курдук ыалдьыты көрө түһэллэр. Уҥа ороҥҥо күрэҥсийэн эрэр кыргыылаах баттахтаах, кэтит малаҕар сирэйдээх, кыараҕас харахтаах, улахан таныылаах, икки саннын туһунан дьогдьуурдаах халтаҥ хаарыс сонун кумааһынай солко курунан курдаммыт кырдьаҕас киһи олорор. Чочумча саҥа суох буолла.
    — Чэ, олоруоххут дуо, сылабааргытын тиэтэтиҥ. Биһи айаннаан кэлбитдьон утаттыбыт, — диэн Тэппэйээн дьаһайар. — Биһи алаастарбыт эһиэнигэр холоотоххо кыараҕастар буолбат дуо?
    — Кыараҕас да буоллар, өҥ сир быһыылаах. Быйылгы дьыл диэтэххэ бу диэки от син үүммүт курдук көрдүм ээ, — ыалдьыт дьиэ иһин эргиччи көрөр.
    — Мантан хоту киэҥ от үрэхтээхпит. Былырбылыргыттан киһи-сүөһү үөскээбит дойдута.
    Дьахталлар остуолга ас тардаллар. Сотору сылабаар оргуйан, ыалдьыт остуолга ыҥырыллар.
    — Кыыһы ыҥыран киллэриҥ эрэ, — Тэппэйээн көмүс үрүүмкэлэргэ арыгы кутаттыыр. — Инньэ гынан эмээхсиниҥ өлөн хаалан эрэйдэммиккин дии.
    — Эрэйдэнэн. Дьиэм-уотум олох табыллыа суох.
    Тэппэйээн үрүүмкэ түгэҕэр куппут арыгытын ылан, туран, оһоххо илдьэн “эһэм аһаа” диэн ба­ ран уокка ыһан күлүм гыннарар.
    Таһыттан саҥа ырбаахытын кэппит Мотуу кыыс киирбитин, ыҥыран остуолга олордоллор.
    — Чэ, көтөҕүөҕүҥ, — Тэппэйээн үрүүмкэтин көтөҕөр. Охсуһуннараллар.
    Иккис үрүүмкэ кэнниттэн Тэппэйээн ыалдьытын диэки иҥнэйэн кулгааҕар туох эрэ диэн сибигинэйбитигэр, ыалдьыта саҥата суох тоҥхох гынар. Тэппэйээн

Мотуу диэки көрөн олорон, саҥарар:
    — Тукаам, Мотуу, бу ыраахтан үтүө-мааны киһи эйиигин ыйыта кэллэ. Мин кырдьаҕас, олоҕу билбит киһи санаатахпына, киниэхэ барарыҥ сөп. Сааскын ситтиҥ. Хайа муҥун хотоҥҥо үлэлиэххиний. Төрүт-уус үтүө, баай-талым киһиэхэ бараҥҥын хотун буолуоҥ. Эйигин адьас таҥара кийиитин курдук маанылаан тутуо.
    Мотуу утары олорор, муннун үүтүтгэн маҥан уһун түүлэр быган тахсыбыт оҕонньору көрөн ылаат, адьас самнан түстэ. Төҥкөччү тутунна. Хараҕын уутатахсыбытын илиитин көхсүнэн сотунна.
    — Бар, бар-бар, сирэйгин суунан кэл, — Тэп­ пэйээн куолаһа кытаатар.
    Кыыс тилигир гына ойон тураат, тахсан барар.
    — Өлөксөй Сэмэнэбис, эн итиннэ кыһаллыма. Дьахтар аймах хараҕын уута дөбөҥнүк тахсааччы, — Тэппэйээн үрүүмкэлэри толортуур.
    — Бээрэ, атыытын-сулуутун кыыс ээх диэн тылын биэрдэҕинэ кэпсэтэрбит дуу? Кырдьаҕас диэн сирдэ быһыылаах, бэрт тыастаахтык турда ээ.
    — Ол-бу буолан мунньаҥнаабатын. Кини көҥүлэ буолбатах. Сэтгэлээҕиттэн иитэн атаҕар туруордум. Мин сөбүлээбит киһибэр барыа. Онон кыыи эйиэнэ буоларыгар эрэнэн кэбис.
    Мотуу дьиэтигэр киирбэккэ, титииккэ тиийдэ. Күҥҥэ үстэ киирэн ынах ыыр титиигин иһин өҥөйөн турбахтаата. Туорай мастан ынах быалара намылыйбыттар. Үрдэ намыһах да эбит.
    Титиик муннугуттан быган, дьиэтин көрөн тур­ бахтаата. Таһырдьа ким да көстүбэт. Онтон эргилиннэ да, тыа диэки хаамта. Халдьаайыны дабайан, тыаҕа киирэн иһэн, эмиэ эргиллэн көрдө.
    Тыаҕа иһирдьэ киирэн, илин диэки барда. Тыа иһигэр дириҥ уулаах чүөмпэ баара. Отоннуу сылдьан көрөрө. Бу кэллэ. Сир хараҕын курдук хараара чөҥөрүйбүт чүөмпэ.
    Улахан тиит сиҥнэн, сууллан түспүтэ, саһара хагдарыйбыт лабаалара нөҥүө кытыытын чугаһыгар адаарыспыттар.
    Мас устун хааман киириэх курдук буолан иһэн, улахан тэмэлдьигэн ууга түһэн, кыайан көппөккө, кынатынан ууну дьиримнэппитин көрдө. Кыыс кытыыга туран, угга илиитинэн тииккэ тайанан, хаҥаһын уунуоҕунан уунан, тэмэлдьигэни кынатыттан ылан, хонууга таһааран, тиит төрдүгэр олорто. Кыната куурдаҕына көтүөҕэ.
    Тыыннаах буолан биир тэмэлдьигэни өлүүттэн өрүһүйдэ.
    — Кэбиис! Кыыс кэннинэн тэйдэ..
    Чөҥөрө чүөмпэттэн тэйэ хааман, туохтан эрэ куоппутгуу сүүрэн ылла. Сотору туора барар суолга кэтиллэ түстэ. Аны ханна барар? Дьиэтигэр дуо? Суох. Ол кэриэтин…
    Хоту диэки хайыһан, суол устун барда. Тыаны туораан, Ньирэччийэ сайылыкка тиийэн кэллэ. Ыалы көрө-көрө, ааһа баран, уһун үрүйэ төрдүнээҕи тумулга кэлэн, саараабыт курдук тохтуу түстэ. Онтон аргыый хааман, хаҥас туоруур суолунан тыаҕа киирдэ.
    

Тыа суолунан иһэн, куртуйахтар көтөн тилигирэспиттэригэр соһуйан дьик гынна. Туох эрэ тымныы сүүрээн этин устун тарҕанна. Куртуйах дии…
    Бөҕө Күөлүн алааһыгар киирэн, ыалы көрөөт, эмиэ тохтуу түстэ. “Тыый, ыалга киирэммин туох диибиний? ” — Дии санаата.

---

    Кыыс кэлбэтэ. Дьиэтигэр киирбэтэх. Тахсан, онно-манна үҥүөлээн, ыҥыран көрдүлэр. Ханна да суох, көстүбэт.
    Хоноһо сарсыарда туран, атын туттаран, ыҥыырдаан, миинэн дьиэтин диэки салайда. Сүөм түһэн бардаҕа. Мотуу дьиэтигэр хоммотох.
    — Кыыс ханна бардаҕай? Аны эҥин-дьүһүн буолуо, — Натааһа оҕонньоро киирбитигэр ыйыта тоһуйар.
    — Кинини ким даҕаны ыкпатаҕа, түүрэйдээбэтэҕэ. Көннөрү ыйыппыппыт эрэ, — оҕонньор оронугар кэлэн олорор.
    — Баҕар ыалга барбыта буолуо, — кэргэн дьахтар Мааппа остуолу хомуйар.
    — Ыалга барбыт буоллаҕынга кэлэр ини, — оҕонньор хомуллубут таҥаһыгар өйөнөр.
    — Алыс кырдьаҕас, мөкү дьүһүннээх киһини аҕалаҥҥын сирдэҕэ дии. Арыый эдэр киһини аҕалыах эбиккин, — Натааһа ыскаабы аһан, тугу эрэ көрдүүр.
    — Баай мааны киһиэхэ баран талбытынан олоруо этэ буоллаҕа дии. Кырдьаҕас киһи кэлин өлөн хааллаҕына баайа киниэхэ хаалар. Туох да оҕотоуруута суох сулумах киһи. Мин билэн аҕалар буоллаҕым дии.
    — Төһө сүөһүлээх киһиний?
    — Төбөлөөҕүнэн икки сүүсчэкэ сүөһүлээхпин диэбитэ. Урут хас да быыбарга нэһилиэгэр кинээс буолбут ытык киһи. Дьабар уолугар баран хотон күлбүһэҕэ буолуоҕунааҕар, мааны ыалга хотун буолан, ас минньигэһин аһаан, таҥас үчүгэйин таҥнан олорбута ордук буолуо суоҕа этэ дуо?
    — Оннугун иһин, уон аҕыстаах кыыска сөбө суох олус кырдьаҕас киһи. Дьүһүнэ да мөкүтэ бэрт.
    — Кырдьаҕаһын иһин чиргэл киһи. Биир кыыс оҕону кырытыннарыа этэ. Эһи дьахтар аймах акаарыларгыт. Сирэн силлэҥнэһэргитин эрэ билэҕит. УҺуну-киэҥи санаабат, күннээҕинэн олорор дьоҥнуг.
    Икки хонон баран, чугастааҕы алаастарга оло­ рор ыалларга оҕолору ыыталаан ыйыттардылар. Кыыс ханна да суох, билбэттэр. Үһүс күнүгэр айаҕалыы сатаан, тыа иһигэр киирэн көрүөлээтилэр, чүөмпэни эмиэ көрдүлэр. Айманнылар.
    — Кыыспыт тыыннаах эбит, — төрдүс күнүн киэһэтигэр таһыттан Натааһа саҥарбытынан киирэр. — Дьабар Көстөкүүннээххэ тиийбит эбит.
    — Тиийбит даа? ! — Оҕонньор оронугар өйөнө сытан үөрбүтгүү мичик гынар. — Ол иһин сэрэйбит сэрэх. Кимтэн иһиттиҥ?
    — Кыыс бэйэтэ кэлэн, сээкэйин хомуйан бар­ быт үһү. Тэрэнтэйдиин кэлэн барбыттар.
    — Баран тутан аҕалымына.
    — Кэбис! Барбыт кыыс бардын. Кэлин да сүгүн олоруо суоҕа. Оҕо эрдэҕиттэн өһөс майгылаах.
    — Киниэхэ батааска биэрэн… Сиргидэх. Тэппэйээн Сүөдэр

хамначчыт кыыһа Дьабар Көстөкүүннээххэ күрээбит диэн ааппын ыытара буолуо.
    — Күүскүнэн аҕаллаххына кырдьык эҥиндьүһүн буолуо. Оччоҕо дьэ ааппыт барыа. Арай ааттаһан, көрдөһөн аҕаллаххына…
    — Тугуҥ тылай. Аны хамначчыт кыыһым атаҕар үҥүүһүбүн дии. Ол кэриэтин барыа буоллар бар­ дын. Туох да энньэ-сэтии тэрийиэм суоҕа. Эн тугу да биэримэ. Халҕаммытын хайа быраҕан барбыт кыыс сырытгын.

---

    Дьабар Көстөкүүннээххэ соһуччу кийиит кыыс кэлэн олоруоҕуттан ыла, дьиэлэрин иһэ сэргэхсийдэ. Ылдьаана эмээхсин тэҥҥэ үлэлэһэр кийиит кыыстаммытынан үөрүөн иһин, күлүк санаа баара мэһэйдиир. Тэппэйээн баай дьону ыытан эбэтэр бэйэтинэн кэлэн күрэнэн кэлбит хамначчыт кыыһын тутан бардаҕына да көҥүлэ. Ол иһин түргэнник бэргэһэлэнэ охсуохха диэн сүбэлэстилэр. Бэргэһэлэммит дьону туох да кыайан араарбат.
    Эрдэттэн бэлэмнэнэн бараннар, Тэрэнтэйдээх Мотуу сарсыарда эрдэ тураннар бэргэһэлэнэ бардылар. Ол иннинээҕи күн Тэрэнтэй аҕабыкка ба­ ран болдьоһон кэлбитэ. Ат уларсыбыта.
    Чугас ыаллара Киринньэ Кирилэ дьахтара Огдооччуйалыын тыыйыскай аҕа-ийэ буолан барыстылар. Көстөкүүннээх Ылдьаана барсыбатылар.
    Мотуу Тэрэнтэй атыгар мэҥэстэн иһэн, кэнниттэн аттаах дьон ситэн кэлэннэр тутан ылыахтара диэбиттии кэннин хайыһан көрөр. Түргэнник тиийэ охсубут киһи…
    Дьэ, чугаһаатылар быһыылаах, синньигэс уһун үрүйэ кэллэ. Урут өрдөөҕүтэ кыра эрдэҕинэ айыыга тиксэ диэн таҥара дьиэтигэр сылдьыбыта. Онно бу үрүйэнэн барбыттарын өйдүүр.
    Мотуу санаатыгар бэргэһэлэнии сиэрэ-туома олус кэтэһиилээх уонна уһун курдук буолан көһүннэ. Иккиэннэригэр, үрдүгэр кириэстээх килбэчигэс тимир бэргэһэни-мэнньиэһи кэтэттилэр. Кириэһи уураттылар. Сэбирийбит уһун хойуу бытыктаах нуучча аҕабыта сөҥ куолаһынан эмиэ да түргэн-түргэнник саҥаран, эмиэ да ыллаан доллоһутан кириэстии охсуолаан былаҕастабыы гынна.
    Лөчүөк быалаах улахан кинигэ ыраас лииһигэр ааттарын, күнүн-дьылын ыйан, эрдии-ойохтуу буолбутгарын туһунан суруйда. Тэрэнтэй аҕабыкка икки солкуобайы биэрдэ.
    Дьэ, бүттэ! Тахсан аттарын миинэн дьиэлэрин диэки айаннаатылар. Мантан инньэ туох да санаата-оноото суох нус-хас олорор инилэр? Аны Тэп­ пэйээн тугунан-эмэнэн кыһарыйара дуу?
    Көстөкүүннээх тыһаҕас өлөрөннөр, туох да дарбаана суох сэмэй уруу малааһынын тэрийдилэр. Чугас ыалларытган Кирилэлээҕи, Саабалааҕы уон­ на Мотууну кытта бииргэ олорбут Тэппэйээн хамначчыттарын ыҥырдылар. Чугас ыалларыттан өссө Бэттэҥ диэн алааска олорор Балдьыа оҕонньордоох кэллилэр.
    Көстөкүүн оҕонньор соҕотох уолун уруутугар арыгыта суох буолбутуттан кыбыста

санаата. Ыалдьыттар маннык түтүм үөһэ тэриллибит дьадаҥы ыал уруута арыгыта суох буолуохтааҕын билэр буоланнар, хом санаабатылар. Хата, кимнээҕэр үөрэн-көтөн, эдэрдэргэ уһун дьоллоох олоҕу түстээн алҕаатылар. Дьиэлэригэр уруу кэһиитэ эти күөх окко суулаан илтилэр.
    Хас да хонук ааста. Ылдьаана эмээхсин өр кэтэһиннэрбит уола ыал буолан, эдэр кийииттэнэн, үөрүүтүгэр эдэригэр түспүт курдук буолла. Мотуу дьиэ иһин-таһын ыраастаата, сууйда-сотто.

---

    Бөҕө Күөлүттэн арҕаа чараас тыаны аастахха Ньирэччийэ сайылык кэлэр. Онно үс оҕолоох дьадаҥы ыал Киринньэ Кирилэлээх олороллор. Хоту аҕыйах хахыйах хаххалаан турар билиини аас­ тахха Хомустаах диэн алаас кэлэр. Онно Добугуратар Сааба диэн син сэниэ киһи кыһыннары-сайыннары олорор…
    Көстөкүүннээх ходуһа алаастара Көтөт мантан чугас. Нэлэгэр диэн ааттаах Хомустаах бэтэрээ тамаҕынан бардахха биир тыа. Көтөт алааһа икки ыал өлбүгэтэ. Тумус тыа соҕуруу өттүн Кирилэ оттуур. Хоту өтгүн Көстөкүүннээх оттууллар. Ол кэннэ Ньимиидэ үрэххэ сирдээхтэр. Көстөкүүннээх онно биир күрүө сири бас билэллэр. Кирилэ Ньимиидэ үрэххэ күрүө аҥара сирдээх.
    Оҕонньор Көтөттөөҕү отун оттоон бүтэрэрэ чугаһаата. Оттон Тэрэнтэй Ньимиидэ үрэххэ Тэппэйээн баайга бэдэрээккэ кэпсэтэн оттообута. Билигин бэйэтин үрэхтээҕи сирин оттуу сылдьар. Он­ но Мотуу эмиэ барсан отгоһор.
    Сүүрбэччэ хонук ааста. Көтөт ходуһатын от­ тоон, кэбиһэн бүтэрэн бүтэйин астылар. Онон кыстык балаҕаннарыгар Көтөххө көстүлэр. Ньирэччийэ сайылыктан дьукаахтара Кирилэлээх көһөн кэллилэр.
    Оторго тахсыбыт ынахтар биллэ үүттүйдүлэр. Ходуһа алаас күһүҥҥү охсуллубатах талах быыстара, көлүччэлэр кытыылара эҥин үчүгэй мэччирэҥнээхтэр. Көтөт хоту алааһын халыҥ тыатын аастахха, Ньимиидэ үрэх кэлэр. Оттон соҕуруу ала­ ас уҥа суолунан бардахха Саһыл Уйалаах диэн са­ йылык алааһа. Хаҥас өттүнээҕи суолу тутустахха Дьулуор диэн алааска тиийэҕин. Ньирэччийэ сайылык Дьулуортан көстөн турар чараас тыа. Илин барар суол Хомустаах алааска тиэрдэр.
    Арҕаа Хатырҕан диэн сүрдээх халыҥ сис тыа. Ыарҕа силээннэрдээх, халыҥ ойуурдардаах буолан куобах бэркэ үөскүүр тыата. Куобах мэнээгэ аастаҕына даҕаны, бырда быстыбат.
    Көстөкүүн оҕонньор урукку хандааларын сөргүтэн куобахха туһахтыыр. Күн аайы биирдиииккилии куобаҕы киллэрэр. Оттон Тэрэнтэй сайылыгын арҕаа тыатыгар сир солуур. Урукку солооһунун кэҥэтэр. Саха дьоно тыаны солоон, хорутан, бурдук ыһар сир оҥостоллор.
    Солуохха айылаах сир дэбигис көстүбэт. Улахан лиҥкир тииттэрдээх тыаны солообоккун. Ойууру солуур ордук. Бурдук ыһыллар сир

үрдүк, күн үчүгэйдик көрөр, сылаас сылыр буордаах буолуохтаах. Саас ирэ охсубат, намыһах, күлүк сиргэ бур­ дук ыһыллыбат.
    Сир солооһуна ыарахан үлэ. Маҥнай саас мутукча тыллыыта титирик ойууру, тиити охтороллор. Охтубут тиит күһүҥҥэ диэри сытар. Күһүн сир тоҥмутун кэннэ, маҥнайгы кыраһа түһүүтэ, уоттууллар. Уот сайын устата хаппыт лабааны, маһы бэркэ сиир. Көтөҕөнү кытта силис төрдүн, төҥүргэһи уот эмиэ дьөлө сиир. Оччоҕо солуурга кэбирэх буолар. Ыарахан үлэни киһи күүһүнэн кыайбат, сатабылынан, ньыматынан кыайар. Билбэт, сатаабат киһи төҥүргэһи түөрэ, тардыалыы сатаан баран, кыайбакка быраҕан кэбиһээччи.
    Саҥа соломмут сир аҕыйах сылга үчүгэйдик үүнэр. Онтон сыл аайы үүнүүтэ мөлтөөн, уонча сылынан эмиэ саҥа сири солуохха наада.
    Тэрэнтэй урукку сонуогун кэҥэтэр. Силиһин түөрэн ылҕаатаҕына бэрт ырааһыйалардаах кэҥэс сир кэлииһи. Онтон эбии кэҥэттэҕинэ кэлин икки буут сирэ тахсара буолуо.
    Киринньэ Кирилэлээх Балбаара диэн уончалаах кыыстаахтар. Өтүөс уонна Мээрпэ диэн икки уоллаахтар. Улахана аҕыһа, кырата сэттэтэ. Мотуу Балбааралыын күн аайы соҕуруу тыаҕа тахсан отоннууллар. Сарсыарда отонноох дагданы сииллэр.
    Киэһэ аһылыктарын аһаары олордулар. Кирилэ таһыттан киирэн, хомуһуолун устан, көхөҕө ыйаата. Чомпой бэргэһэтин уһулла.
    — Хайа, тоҕо ыҥырбытый? — Көстөкүүн оронугар тиэрэ сытан эргиллэр.
    — Дьэ, ыраатар буоллум. Тый Өлбүт диэн сиргэ дьиэ тута барар үһүбүн, — Кирилэ олоппоһу ылан уот иннигэр олорор.
    — Туох дьиэтин тутаҕыт?
    — Тэппэйээн чып кистэлэҥинэн Тордуос диэн киһи сир былдьаһарын туһунан кэпсээтэ. Ол киһи Тэппэйээн отун күүһүнэн оттообут үһү. Быһатын эттэххэ, ону былдьаһа тахсабыт.
    — Ол Тордуос диэн киһини сылгыны уорар диэн кэпсииллэр. Оттообут буоллаҕына бука сүгүн биэрбэт киһи буолуо ээ.
    — Куттанан, кэтэмэҕэйдээн корон баран, сөбүлэнним. Тэппэйээн үнүр уон солкуобайы иэс биэрбитэ. Ол суотугар тахсан үлэлээ диир.
    — Уонна ким барар үһүнүй?
    — Уонна Хаабыр Байбаллыын үһүө буолан барабыт. Биир атыыр үөрүн үүрэн илдьэр үһүбүт.
    — Онно тахсан төһө өр буолаҕыт?
    — Ол оту сылгыга сиэтэн баран, киирэр үһүбүт. Бука ый кэриҥэ буоларбыт буолуо. Тордуос сүгүннээбэтэ буолуо ээ. Тоҕо эрэ дьиксинэбин.
    — Оттон оппутун ким тиэйэр? — Кирилэ ойоҕо Огдооччуйа хаҥас диэки сылдьан ыйытар.
    — Ону эппиппэр Тэппэйээн киһи ыытан тиэйтэриэх буолла.
    — Тордуос киһи сирин ыйыппакка эрэ отгоппут буоллаҕына бэйэтэ буруйдаах. Онон улаханнык моһуоктаспат ини. Арай оттообут көлөһүммүн төлөөҥ диэҕэ, — Көстөкүүн хараҕын симириҥнэтэр.
    — Киммилэр? Харса суоҕунан, уоруйаҕынан аатырбыт киһи.
    — Хаһан барар үһүгүт?
    — Аны үс хонугунан тэринэн барыҥ диэтэ.
    — Өйүөҕүтүгэр тугу биэрэр үһүнүй?
    — Сылгыттан өлөрөн сиэҥдиир. Уонна үс киһи айаҕар боппууда арыыны, икки буут кэриҥэ туорах бурдугу биэриэх буолла. Ону таас таһааран тардан сиир үһүбүт.

---

    Тэппэйээннээх Ньимиидэ үрэххэ Ньаанда күөлүн үрдүгэр баар кыстыктарыгар көһөн кэлбиттэрэ хас да хонно. Улахан балаҕаны үрүҥ дьиэ диэн ааттыыллар. Онно оҕонньордоох эмээхсин Мааппаны кытта бэйэлэрэ эрэ олороллор. Үрүҥ дьиэҕэ сыһыары тутуллубут эмиэ улахан балаҕаҥҥа хамначчыттар олороллор. Ол дьиэни хара дьиэ диэн ааттыыллар. Балаҕаннар икки ардыларыгар лип сабыллар халҕаннаах ааннаах. Хара дьиэҕэ уһун улахан хотон сыһыары тутуллубут. Ха­ ра дьиэтгэн хотоҥҥо аһаҕас аанынан киирэллэртахсаллар. Үрүҥдьиэ муосталаах, икки өттүнэн сирэйдээх улахан көмүлүөк оһохтоох.
    Ол кэннэ икки улахан ампаар, икки хоспох, улахан сарай, икки киэҥ даллаах, киэҥ кыбыы, күрүө-хаһаа баар. Үрүҥ дьиэ иннинэн үс сэргэ кэккэлээбит. Тумулга үс салаалаах былыргы саадах сэргэтэ иҥнэйэн турар.
    Тэппэйээн, хамначчыт кыыһа Дьабар Көстөкүүн уолун кытта бэргэһэлэммит сураҕын истэн, сапсыйан кэбиспитэ. Кэлин уһаан-кэҥээн баран санаатаҕына, кыыс сөпкө санаммыт эбит. Бэйэтин иннин туруулаһар күүстээх санаалаах буолан бардаҕа. Ис-иһигэр киирдэххэ, кыыһы аһынар даҕаны. Ол иһин тарбыйахтаах ынаҕы кытары аттаммыт тиҥэһэ оҕуһу “кыыс энньэтэ” буоллун диэн илтэрбитэ. Оттон эмээхсинэ Натааһа Мотууга ырбаахы таҥаһын, кирпииччэ чэйи, улахан мыыланы ыыппыта. Онон кыыс санаатыгар туппат ини. Дьон да истэригэр куһаҕана суох буолуохтаах. Онон барыта этэҥҥэ, орун-оннугар буолбут курдук буолла.
    Үс киһини тэрийэн Тый Өлбүккэ ыыппыта. Биир оҕустаах сыарҕанан, икки ыҥыыр атынан барбыттара. Мантан ыраах, биэс көстөөх сир. Хаабыр Байбал, Киринньэ Кирилэ уонна Мырсаах диэн сылгыһыт уол буолан, улахан атыыр үөрүн үүрэн илдьибиттэрэ. Тиийэн кыра оһохтоох хотон тутан, үрдүттэн олорон оттоммут оту сиэн баран, төннөн кэлиэхтээхтэр. Хайдах сылдьаллар?
    Эмээхсинэ уолун аахха Хара Сыырга барбыта. “Сиэннэрбин көрбөтөҕүм өр буолла, аҕынным” дии-дии баран хонон кэлээччи. Итиччэ турбут бөтөс уолаттары олус атаахтатар. Наһаа атаахтатыма, буорту оҥоруоҥ диир да истибэт. Ол иһин уолаттара эбэлэрин тылын истибэттэр.
    Тэппэйээн бэйэтэ сиэннэрин кыра эрдэхтэринэ таптыыр этэ. Оҕо кыратыгар үчүгэй. Оттон билигин манна кэлэн мэниктээн дьиэтин өрө сүктэхтэринэ бардьыгынаан, сороҕор оройго биэрэн тохтотооччу. Оҕону

дьарыйар үчүгэй. Билиҥҥиттэн киһи тылын истибэт буоллахтарына туох аанньа дьон буолуохтарай. Атаахтык үөскээбит оҕо кэлин төрөппүттэрин аанньа ахтыбат киһи буолар.
    Күнүскү аһылык саҕана эмээхсин нарылыйан кэллэ. Уолаттар кэлсибэтэхтэр быһыылаах. Таһырдьа хааллылар дуу?
    — Дьонуҥ хайдах олороллоруй? — Оҕонньор ыйыта тоһуйар.
    — Үчүгэй, — Натааһа сэлиэччигин устан көхөҕө ыйыыр.
    — Уолаттар кэлсибэтилэр дуу?
    — Суох. Аҕалара атын айааһыыр. Ону көрөр үһүлэр.
    — Ол диэки туох кэлэр-барар?
    — Суох. Арай Тараҕай ойоҕо кэлэн хаалбыта. Бука чэй көрдөһө кэллэҕэ буолуо.
    — Өссө туох солуну иһиттиҥ?
    — Киһи сэҥээрэр солунун кэпсээбэтилэр.

---

    Сарсыарда ким-хайа иннинэ Көстөкүүн туран арбаҕаһын кэтэн таһырдьа таҕыста. Бөөлүүн тоҥорбут. От тыаһа курдурҕас. Халлаан сырдаан эрэр.
    Оҕонньор чэпчэтинэн баран дьиэҕэ киирэн холумтантан тымтыгы ылан күлү булкуйан, онон-манан кыламныыр уоттаах чохтору чөмөхтүү тарыйар. Үрдүгэр тымтыгы уурталаан баран үрэн, үрүҥ күлү өрүкүтэр. Уоттаах чох күөдьүйэ улаатан кытархай төлөнө тымтыгы кууспаҕалаан иһэн, умайан тахсар. Оҕонньор уокка хардаҕастары уурталыыр.
    Сотору Мотуу туран, быыһы арыйан тахсар. Кини эдэр дьахтар курдук уһуннук утуйа сыппат. Тэппэйээн баай хамначчыта буолан, эрдэ тура үөрэммит быһыылаах. Халтаҥ сонун кэтэн, тахсан барда. Ынахтарын хомуйа бардаҕа. Ынахтар хоту халдьаайы аннынан көстөр этилэр.
    Эмээхсин туран алтан чаанньыкка уу кутан уок­ ка чугаһата уурда, ыаҕаһын ылан ынаҕар тахсыыта, дьукаах дьахтар Огдооччуйа эмиэ турар.
    Оҕонньор, дьахталлар ынахтарын ыан киириилэригэр, чаанньыгы оргутан тоһуйар. Сыыйа эр дьон туруталыыллар. Сарсыардааҥы аһылыктарыгар дагдалаах лэппиэскилээх чэй истилэр. Билигин астаах-үөллээх кэмнэрэ.
    Саха ыалын баайа диэн сүөһү. Төһө элбэх сүөһүлээххин да соччонон кыһалҕата суох аһаан, таҥнан олороҕун. Дьадаҥы ыал өлбүгэ сирэ кыра, элбэх сүөһүнү кыайан туппат. Кураан сайын буоллаҕына ол сирдэрэ аанньа үүммэт. Оччоҕо эстиибыстыы буолар.
    Көстөкүүннээх түөрт ыанар ынахтаахтар. Билигин кийиит энньэтинээн биэс ынахтаннылар, кийиит энньэтигэр кэлбит тиҥэһэ оҕустарын быйыл идэһэлэниэхтэрэ.
    Оттон Кирилэлээх түөрт ынахтаахтар. Кирилэ кыайыгас үлэһит да, биир куһаҕан кыдьыктаах. Хаартыһыт. Оҕонньор өйдөтөн, сүбэлээн көрдөҕүнэ ээх диэн сөбүлэһэр да, кыһын иллэҥ буоллаҕына, хас да хонукка сүтэн хаалааччы. Хас да сыллааҕыта эһиил идэһэ оҥостуохпут диэн кыстатан туруорар тиҥэһэ киирэр оҕустарын сүүйтэрэн кэбиспитэ. Онтон кэлин куораттан атыылаһан таһаартаабыт саатын, эрбиитин

сүүйтэрбитэ. Ойоҕо ытыы-ытыы мөҕө сатыыр да, истибэт. Хаартыга сүүйтэригэс эрээри кэһэйбэт. Арай биирдэ сайын ардахха от үлэтин саҕана хоһуол оонньоон, сүүйэн, тыһаҕас буутун аҕалбыта. Он­ тон Көстөкүүннээххэ бэрсибиттэрэ.
    — Кийииппит аҕатын алааһын Эмньиги көрдөөн көрбүт киһи хайдах буолуо эбитэ буолла? — Көстөкүүн үүдэһиннээх таас хончоҕорун иҥнэтэн бүлүүһэҕэ чэй кутар.
    — Ол кимтэн сир көрдүүгүн? Тэппэйээнтэн дуо? Бу оҕонньор санаата күүһүн, — эмээхсинэ Ылдьаана чэй иһэ олорон, оҕонньорун кынчарыйар.
    — Холобура диэн этэбин. Тэппэйээн ылбыт си­ рин ыһыктааччыта суох. Эмньик үтүө алаас.
    — Бэрт киһи Тордуос курдук баран күүскүнэн оттууруҥ буолуо.
    — Күүһүнэн буолбат. Бу кыыс аҕата Ньыкка өлбүтүгэр Тэппэйээн эппэкиин буолан оҕолоох дьахтары көһөрөн ылбыта. Эн хастааххар кэлбиккиний? — Көстөкүүн кийиитин диэки көрөр.
    — Сэттэлээхпэр кэлбиппин, — Мотуу чэйиттэн сыпсырыйар.
    — Сэттэлээххэр кэлбиккин. Уонна эргэ тахсан, атын ыалга бардыҥ. Оччоҕо аҕаҥ сирэ Тэппэйээҥҥэ хаалыахтаах дуо? Итини сокуон туох диирэ буолла? Дьөгүөр Мэхээлэйэбистэн ыйытан көрбүт киһи.
    — Сокуон тойон туох диирий да, ол диэки эргиллэр. Мэкчиргэ курдук. Уонна дьахтарга сир анаммат буолбат дуо? — Тэрэнтэй аҕатын диэки көрөр.
    — Анаммат да, ыал аҕата өллөҕүнэ сирэ огдооботугар хаалар. Ыылаах Ылдьаа өлбүтүн кэннэ си­ рэ огдооботугар хаалбыта ээ.
    — Дьахтар кыра оҕолордоох буоллаҕына, сирэ хаалар дииллэр.
    — Ньыкка алааһын Эмньиги көрдөөтөххүнэ Тэппэйээн эйиэхэ биэрэн бэрт, — Ылдьаана олоххо кыайан киирбэт кэпсэтиини түмүктүүр курдук саҥарар.

---

    Сыарҕа суола тахсыбытын кэннэ, Тэппэйээн дьоруо атынан соҕуруу нэһилиэк ыалларынан сылдьан, сүөһүтүн көрөн, кэпсэтэн кэллэ. Күһүҥҥү сырыытын бүтэрдэ. Чугастааҕы ыаллары сир харатыгар кэрийэн бүтэрбитэ.
    Сүөһүтүн уостууругар бэйэтэ сылдьан кэпсэттэҕинэ санаата астынар. Кураан сайын да буоллар, кур отуттан эптэҕинэ сүөһүтэ барыта сыл тахсыыһы. Саас баттаан кэнникинэн сылааргыыр буолан эрэр. Аҕыйах сыллааҕыга диэри тэп курдук этэ. Аны сыл аайы мөлтөөн иһиэ буоллаҕа.
    — Хаабыр Байбал кэллэ, — таһыттан кэргэн дьахтар Мааппа киирэн этэр.
    — Кэллэ даа? ! — Оҕонньор соһуйа истэр. Хайдах эрэ сүрэҕэ мөҕүл гынна.
    — Кэтэһэ олордохторуна, таһырдьа атах тэбэнэр тыас иһилиннэ. Халҕан аһыллан, Хаабыр Бай­ бал төҥкөччү туттан киирэр. Бэргэһэтин устан, илин диэки хайыһан таҥараҕа кириэстэнэр. Саҥата суох тас таҥаһын устан ыйаан, уҥа ороҥҥо кэлэн олордо.
    — Хайа, тоҕо кэллиҥ? — Оҕонньор ыалдьыта олорорун кытта, ыйытар.
    — Үүрдүлэр,

— Хаабыр этэрбэһин оһун тардыалыыр.
    — Үүрдүлэр даа? ! Бары кэллигит дуо?
    — Бары көһөн кэллибит.
    — Чэ, кэпсээ. Сиһилии. Барытын.
    — Маҥнай тиийэн кыра дьиэ, кыбыы туппуппут. Хаар түһэрин кытта, оту кыбыыга таспыппыт. Ол олордохпутуна биэс сыарҕалаах киһи кэлэн оппутун кыбыыттан тиэйдилэр. Саалаахтар. Ыппыт үрбүтүгэр түҥнэри ытан кэбистилэр.
    — Ким баһылыыр-көһүлүүр?
    — Тордуос бэйэтинэн кэлбит. Бу биһиги сирбит, биһиги оппут, — дии-дии хаһыытаһаллар. Олох өрөлөһүмэҥ, атаххытын тосту ытыахпыт дииллэр. Сүрдээх дьон.
    — Оҕонньор саҥата суох дьэбин уоһуйан олор­ до. Сөҕүөрүйэн эрэр оһох уота тыһыргыыр чуумпута буолла.
    — Мин эргитэ санаан бараммын, маннык түмүккэ кэллим. Куоракка киирэн үҥсүөххэ наада. Күүһүнэн күөнтэһиэхтээҕэр үҥсүбүт ордук буолуо, — Хаабыр хара бытыгын имэрийэр.
    — Онно ким киириэй?
    — Мин киирэбин. Онно икки мөһөөк харчы наада.
    — Тоҕо элбэҕэй?
    — Онтон итэҕэс буолбат. Бэригэ-туһаҕа суох дьыала хамсаабат уонна дьыала аалын баһа хоҥнон биэрбэккэ бытаан буолааччы. Баҕар куоракка киирэн өр буолуом.
    — Үҥсэр сөп. Ол эрээри икки мөһөөк диэн олус элбэх үп. Балтараа да мөһөөк сеп буолуо этэ.
    — Онтон итэҕэскэ барбаппын.
    — Оччоҕо атын киһитэ булан ыыт диэ. Бары даҕаны киһи кыһалҕатынан кыһайан, харчыны ыларгытыгар бэрт дьоҥҥут, — оҕонньор туора хайыһан, түннүкдиэки көрөр.
    — Байбал, кэл итиитэ киллэр, — Натааһа ыалдьыты остуолга ыҥырар.
    Аһыы олорон эйэ-дэмнээх кэпсэтии буолла. Оҕонньор куоракка киирэн үҥсэри сөбүлүүр эрээ­ ри, оччо харчыны биэрэрин ыарыргыыр. Өссө толкуйдуом, күүтэ түс диэн ыалдьытын ыытга.
    — Ити сири былдьаспакка, олох сапсыйан кэбистэххэ сатаммат дуу? — Натааһа ыалдьыт тахсыбытын кэннэ ыйытар.
    — Лахсыйыма, сирбитин былдьаттахпытына атыттар эмиэ сир былдьаһан туруохтара. Тордуос Тэппэйээн сирин былдьаан ылбыт үһү диэн ааппын ыытыахтара. Олох сымнаан биэрбэтэххэ табыллар.
    — Тордуоһу харса-хабыра суох, өлөрсөрүн да кэрэйбэт киһи дииллэр.
    — Тыыннаахпар атаҕастатыам суоҕа. Мин да өһөс киһи оҕото этим. Тордуос түөкүнү хайдах эмэ муоһун тоһутуллуо.

---

    Тэппэйээн сарсыарда туран атын келүйтэрэн соҕуруу диэки айаннаата. Аллаах ат айан суолун устун уу дьоруонан халыһытан, икки көстөөх сири тулуппата. Күн ортотун ааһыыта Таастаах үрэх үрдүгэр тутуллубут балаҕан салҕааһыннаах нуучча дьиэтин иннигэр тиийэн тохтоон, сыарҕаттан түһэн, атын сэргэҕэ баайда.
    — Сүөдэр Байбалабыс кэллэ! Дорообо! — Дьөгүөр Мэхээлэйэбис ыалдьытын үөрэ-көтө көрсөр. Таҥараҕа кириэстэммитин кэннэ, бөрө истээх сукуна

сонун устарыгар көмөлөһөр.
    — Хайа кэпсээниҥ? — Тэппэйээн уҥа ороҥҥо кэлэн олорор.
    — Суох.
    — Хайдах олордугут?
    — Кэммитинэн.
    Ити курдук саха киһитин үгэһинэн аан аһан кэпсэттилэр. Остуолга ас тардыллар. Арыгы туруоруллар.
    — Доҕоор, эмиэ сүбэлэтээри кэллим, — Тэп­ пэйээн маҥнайгы үрүүмкэтин иһэн баран, иҥиэттэн ылар. — Били Тордуос түөкүн оттообут отун күүһүнэн тиэйбит. Дьоммун муус ураҕаһынан үүрбүт. Төннөн киирдилэр.
    — Ноо! Ол аата сир былдьаһаары сананнаҕа.
    — Саалаах кэлэн күүстэринэн тиэйбиттэр. Ыт үрбүтүн ытан кэбиспитгэр. Өссө дьоммун атаххытын тосту ытыахпыт диэн суоһурҕаммыттар. Бу атаҕастаатахтарын көрбөккүн дуо!
    — Кырдьык куһаҕан дьыала буолбут, — Дьөгүөр Мэхээлэйэбис кураанахтаммыт үрүүмкэлэри толортуур.
    — Дьаабы. Хаабыр Байбал куоракка киирэн үҥсэбин диир. Онно икки мөһөөк харчыны көрдүүр. Биэрэбин дуо, оччо харчыны? Мин ыарыргыыбын ээ.
    — Биэрэриҥ сөп. Хааһылаан баран хайаҕын харыстаабаттар.
    — Дьыалатын эн суруйан биэрэр инигин?
    — Суруйуом. Суутунан киирсэриҥ сөп. Ол эрээри үҥсүү бэригэр-туһаҕар үбү кута түһэриҥ буолуо. Икки мөһөөҕүнэн эрэ бүппэтиҥ буолуо.
    — Оннук.
    Итинтэн салгыы туох диэн үҥсэллэрин туһунан кэпсэттилэр.
    Күн-хонук түргэнник ааһар. Өрүстурбутун кэн­ нэ, Тэппэйээн таһаҕасчыттарын кытта Хаабыр Байбалы куоракка ыытта. Онон санаата дьэ арыый нус буолла. Онуоха-маныаха диэри.
    Быйыл алта ынах этин, биэс уонча буут арыыны атыылаттара куоракка киллэттэрдэ. Аҕыйаҕы ыыт­ та. Күһүн куоракка эт, арыы сыаната чэпчиир. Сорҕотун саас сыана ыараатаҕына ыытыаҕа. Этин, арыытын сорҕотун бу дойдуга хаалларан атыылыыр. Бырыһыаҥҥа дьоҥҥо иэс биэрэр. Ол тута атыылыырдааҕар барыстаах.
    Саха ыалын үксэ идэһэтин этэ саас эрдэ бүтэр. Олор Тэппэйээҥҥэ кэлэн үлэлээн биэрэргэ кэпсэтэн эт көрдөөччүлэр. Ол иһин этин мууһаан дириҥ омуһаҕар уктарар. Сүөһү хара иһин эмиэ хаһаанар. Сорох дьыл күһүн атыыга кыайан барбатах сүөһү иһин тыаҕа таһааран тохторор. Киһи муода. Төһө да дьадаҥы киһи кэлэн ыалдьыттаатаҕына аһатар. Ол аата саха киһитин ыалдьытымсах майгыта баһыйар. Оттон атыыһыттаһар буоллаҕына харыһымтаҕайа дьэ киирэр. Ол саҕана байар-тайар, барыһырар хаана оонньуур.

---

    Тэрэнтэй икки өттө тутаахтаах кэдэрээнинэн үрүөх үрэн бүтэрдэ. Ол аата инчэҕэй тирии түүтүн кыһыахтаата. Ыһыах кымыһын улахан иһитэ буолар тирии үчүгэйдик кыһыахтаныахтаах.
    Тэппэйээн баай ыһыах ыспат эрээри, улахан сири иһити оҥорторон атын баайдарга атыылааччы. Эбэтэр бэлэх биэрэр. Сири иһити урут Көстөкүүн оҥорор этэ. Билигин уола Тэрэнтэй

оҥорор. Кырдьаҕас киһи бэйэтин идэтин оҕотугар биэриэхтээх.
    Улахан сири иһиккэ уон биэс эбэтэр сүүрбэ буут кымыс киирэр. Үс оҕус халыҥ тириитинэн оҥоһуллар.
    Сири иһит оҥоһуута уустук. Үчүгэйдик кыһыахтаммыт тирии уһааттаах хааҥҥа угуллар. Хаан тириигэ үчүгэйдик иҥиэр диэри ый кэриҥэ сытыараллар. Маҥнай сүүрбэччэ хоммутун кэннэ, тирии кырыытын быһаҕынан быһан көрөллөр. Онно халыҥ тирии ортото эмиэ хаан дьүһүнүн курдук буоллаҕына, сөп буолбут дэнэр. Сороҕо сырдык өҥүн сүтэрбэтэҕинэ ситэ илик диэн хааҥҥа өссө сытыараллар.
    Хаан үчүгэйдик иҥнэҕинэ хостоон ылан, сараҕыта түһэн бараннар, ыыс дьиэтигэр киллэрэн үөһэ ыйыыллар. Эмэх мае хойуу буруотугар ыһаараллар. Ыыһана турар тириини сөп буолабуола ыланнар икки өтгүн ынах арыытынан оҕунуохтууллар. Икки өттө лаахтаах курдук өҥнөннөҕүнэ ситэр.
    Хаан иҥмит, ыыһаммыт, оҕунуохтаммыт халыҥ тириини аналлаах суон иннэ хотор. Түгэҕин, ойоҕоһун ыпсыыларыгар сукунанан кыбытыктыыллар. Былыр туос кыбытан тутан тигэллэрэ. Сукуна кыбытык ордук дииллэр. Тигэн бүтэрэн баран, суорат кутан дьиппинитэллэр. Оччоҕо кымыс тэстибэт буолар.
    Тэрэнтэй кымыс иитэргэ аналлаах икки-үс буут истээх симиири, кымыһы таһар боппууда истээх таҥалайдаах сири ыаҕаһы, айаҥҥа илдьэ сылдьарга аналлаах синньигэс моойдоох култаҕар көҕүөрү эмиэ тигэр.
    Бу үлэтигэр Мотуу көмөлөһөн абырыыһы. Наһаа сүрэхтээх үлэһит дьахтар. Билигин Ылдьаананы кытта ситии хатар.
    Тириини, хааны, оҕунуох арыытын, сылгы сиэлин эҥини барытын Тэппэйээнтэн ылаллар. Сири иһит оҥоһуллан бүтгэҕинэ, хап-хара, кыбыс-кытаанах, киэҥ-куоҥ уһаат курдук буолар.
    Тэрэнтэй үлэлээн бүтэн, үрүөх үрэр суон төгүрүк маһы көтөҕөн таһырдьа таһаарар. Киирэригэр кэнниттэн Кирилэ киирэн сыгынньахтанар.
    — Хайа ханна сырыттыҥ? — Көстөкүүн кыракый чохооҥҥо хаппыт сэбирдэх табаҕы мэһийэр.
    — Бэттэҥ ыалыгар сырыттым, — Кирилэ уот иннигэр олоппоско кэлэн олорор.
    — Балльыа оҕонньор баар дуо? Тугу кэпсиирий?
    — Моҕотой Сэмэн өлбүт үһү.
    — Оо, ээ. Хаһан өлбүт үһүнүй?
    — Түөрт хонуктааҕыта өлбүт. Бэҕэһээ таһаарбыттар.
    — Баран бырастыыласпакка хаалбыппын. Үнүр Сааба сылдьан үтүөрүөх курдук, остуолга кэлэн аһыыр эбит диэбитэ. Киһи өлөрө диэн дөбөҥ даҕаны.
    — Моҕотой эйигиттэн эдэр киһи буоллаҕа дии, — Тэрэнтэй оһох чанчыгар олорон, тымтык тыыраары көнө саастаах маһы ылар.
    — Быдан эдэр. Мин сэттэ уонум буолла. Ойох ылбытым кэннэ кини кыра уол этэ. Арааһа, алта уона эрэ буоллаҕа буолуо.
    — Алта уон бииригэр өлбүт үһү, — Кирилэ көхсүгэр уот суоһаан, олоппоһун сыҕарытар.
 

   — Уол оҕо төрөөн олох олорон бүттэҕэ. Күөгэйэр күнүгэр сылдьан уола хаан киһи этэ. Тустар, эҥинниир, күүһүмсүйэр буолара. Хаһан да өлүө суох курдук хачыгыраһабыт да, дьылҕа хаан хайа да бэйэлээҕи булан ылар ээ. Бу дойдуга букатын кэлбит курдук сананан, иирсэн хайаан, күөнтэһэн олороохтуубут.
    Бэттэҥ алааһа мантан чугас. Саһыл Уйалаахтан аҕыйах мае хаххалаан турар. Ол алааска Балльыа Түмэппий диэн оҕонньор олорор. Тиэхээн уонна Көстүүн диэн икки турбут уолаттардаах. Ааныс диэн сааһын сиппит кыыстаах. Сириксэн буолан эргэ барбакка олорор. Көстөкүүннээххэ кэлэ сылдьааччы.

---

    Сэтинньи ый ортотун диэки Көтөт чүөмпэтэ бүтэ тоҥон Көстөкүүннээх дьукаахтарын кытга Ньирэччийэ алааһыгар көһөн кэллилэр. Тымныы түспүтүн кэннэ көһөр эрэйдээх. Тоҥ хаһаа буолбут дьиэни, хотону сылытаары оһоҕу түүннэрикүнүстэри оттоллор. Саҥа ойбону аллардылар. Кыбыыга оту эрдэттэн тиэйбиттэрэ.
    Көһөн кэлбиттэрэ аҕыйах хоммутун кэннэ, Көстөкүүннээх биир тарбыйахтара ыалдьан аһаабата. Сылаас ууну иһэрдэн көрдүлэр. Испэт. Ийэтин эмиийин да эммэт. Хараҕын уота мөлтөөбүт. Кыламана сабыччы түспүт. Дьиэҕэ киллэрэн сытыардылар.
    Ыалдьыбыт тарбыйах уһаабата. Икки хонон ба­ ран өлөн хаалла.
    — Тымныйдаҕа дуу? — Мотуу сарсыарда чэйдии олорон аргыый саҥарар.
    — Атын тарбыйахтар үчүгэйдэр. Тарбыйах абааһыта сиэбитэ буолуо. Хантайар ойууну ыҥыран кэйээрдэппит киһи. Тарбыйах абааһыта буллар эрэ араҕааччыта суох, — Ылдьаана оҕонньорун диэки көрөр.
    — Кырдьык, ол кырдьаҕаһы аҕалан саҥардан көрүмүнэ, — диэн Көстөкүүн сөбүлэһэр.
    — Баран ыҥыран аҕал. Хантайар бэрт чэпчэки атахтаах оҕонньор. Кэлиэҕэ, — диэн Ылдьаана уолун Тэрэнтэйи соруйар.
    Хантайар мантан чугас, көс аҥарыгар тиийбэт сиргэ олорор. Чэпчэки атахтаах кыра ойуун. Кинини кыра ыарыыга, кут араарыытыгар, ньаадьы уйатын көтөҕүүтүгэр, кэйээриҥҥэ ыҥыраллар. Отоһуттаан эмиэ дьону үтүөрдэр. Түөн уурар, хаанныыр идэлээх.
    Икки хонон баран Тэрэнтэй Хантайары баран аҕалла. Өкчөччү туттубут кыра оҕонньор амчыллан киирдэ. Тоҕо Хантайар диэн ааттаабытгара буолла? Бука оҕо эрдэҕинээҕи аата буолуо.
    Ойуун аһаан баран, оһох иннигэр олорон табах тардар. Кирилэ дүҥүрү уот иннигэр тутан куурдар.
    Саха итэҕэлин быһыытынан дьиибэтик өлбүт ыт эбэтэр чиччик торбос өлбүтэ үөр буолан тарбыйаҕы сиир. Хотонтон арахпатах куһаҕан киһи өллөҕүнэ үөр буолан эмиэ тарбыйаҕы буулуур.
    Тарбыйах абааһыта наһаа сэрэхтээх, куттаҕас. Сороҕор кыайан туттарбат. Бэркэ албыннаан, кэҥэрдиигэ кэйээринэн ыҥырдахха кэлэр дииллэр. Кэллэҕинэ ойуун тутан ылан, атын сиргэ

үтэйиэхтээх. Мөлтөх ойууҥҥа мүччү туттаран, куотан хаалар. Оччоҕо иккиһин кэйээриҥҥэ кэлбэт.
    Ойуун маҥнай дүҥүрүн дор гына охсо-охсо, сир-дойду, уот, дьиэ, хотон иччилэрин ааттаталаан алы гынар. Кимтэн кииннээх, хантан хааннаах туох соруктаах-бодолоох киһи кэлэн кэнийэн эрэрин туһунан иһитиннэрэр.
    Дьиэлээхтэр хотоҥҥо киирэннэр, бэтэрээ өттүгэр кэккэлээн тураннар кэйээрдииллэр:

Чуо кэйээр,
Кэлиэ кэйээр,
Кэйээр кэйээр.

    Ити курдук тохтоло суох хатылаан чоргуйаллар. Ойуун үөрүн-сүүрүгүн сэргэҥнэтэн, суолун чуҥнаан баран, хотоҥҥо киирэн дьон кэннигэр турар. Дьон кэйээрдииллэр:

Чуо кэйээр,
Кэлиэ кэйээр,
Кэйээр кэйээр.

    Көстөкүүн оҕонньор кытыыта эмтэрийбит буор күөс иһигэр өлбүт тарбыйах түүтүттэн, тириитин кытыытытган кырыйан ылбытын угар. Сыпсынан кытарбыт чохтору уган кэҥсик таһаарар. Тымтыгы тоһуталаан угаттыыр. Күөһүн хотоҥҥо киллэрэн түгэх муннукка олордор. Чоҕу үрэн күөдьүтэр.
    Тымтык умайан төлөнө быгыахтаабытыгар дьон кэйээрдииллэрин тохтотоллор. Хотон икки муннугун диэки силэллэн биэрэллэр. Ойуун дүҥүрүн Кирилэҕэ туттарар. Кутурар:

Кэҥсиги кэтээбитиҥ,
Кэҥэрдии буолан билиннэ.
Сьнгсыгы сытырҕалаабытыҥ,
Сыһык буолан сыттанна.
Аһаабыт аһыҥ тобоҕо
Алларыйан таҕыста.
Сиэбит сиэҥин тобоҕо
Сириэдийэн кэллэ.
Ымсыырбытыҥ. Ылбытьнг
Ыһык буолан тоһуйда.
Кэтээбитиҥ, кэҕийбитиҥ
Кэһни буолан кэтэстэ.
Чуо кэйээр,
Кэлиэ кэйээр,
Кэйээр кэйээр.

    Ойуун үөмэн эрэр курдук аргыый үктэммэхтээн көһүйэлээх муннук диэки барар. Долборукка бааллан турар тарбыйахтар ойууну атыҥыраан куотаары быаларыттан тардыһаллар. Ойуун тохтоон алгыыр курдук саҥарар:

Эн обургу
Сыыдам сырыы,
Чуор кулгаах,
Кербуо харах,
Дэгиэ тынырах,
Тутум ИЛИИ,
Туох буолан,
Чугаһаабат буоллуҥ?
Ким кэлиэ диэн,
Кириргиир буолаҕын?
Туох тутуо диэн,
Тутгунар буолаҕын?
Айыылаах-дьайдаах
Аараабатах сирэ.
Кирдээх-хахтаах
Киирбэтэх сирэ.
Сиэбит сэмнэххин,
Сир-сир аайыттан,
Сэргэҥнэһэн кэлэннэр,
Сиэри сананаллар.
Охторбут торбоскун,
Ол-бу муннуктан,
Обот соллоҥнор
Ойута тыытан,
Уобалаары соруннулар.
Иҥнэрбит ньирэйгин,
Итинтэн-мантан,
Иҥсэ мэнэгэйдэр,
Элэҥнэһэн кэлэннэр,
Эмсэх ОҤОСТОН
Эмээри суудайдылар.
Чуо кэйээр,
Кэлиэ кэйээр,
Кэйээр кэйээр.

    Эмискэ ойуун тугу эрэ тутардыы супту түһэн, бобуччу тутар. Сүрдээх баҕайытык сарылыыр. Сарылыы-сарылыы тугу эрэ сосуһар. Мүччү түһэн куота сатыыры тутар курдук долборуктан тирэнэ-тирэнэ, тардан чирэстэһэр.
    Кэнникинэн кыайда быһыылаах, бэтэрээ диэки соһон аҕалан, тирэнэн туран бобуччу тутар. Аҕылыыр. Сарылыыра улам мөлтөөн, ньим барар. Кутурар:

Хаахынай ойуунтан төрүттээх,
Хантайар ойуун кэлэммин,
Харыгыттан харбааммын,
Хаайа тутгабым.
Уоруйах түөкүнү,
Уодьуганныыр буолаар диэн,
Улуу убайдарым,
Уһуйан ыыппыттара.
Дьай тыыннаахтары,
Дьарыйар буол диэн,
Дьальигнаах аймахтарым,
Дьаһайан ыыппыттара.
Булбуттарын эрэ,
Муннуларын анныгар туппут,
Буруйа суох муҥнаахтары,
Булан буулаама!
Айыыта-харата суох
Айыы аймахтарын
Аас-туор олохторун,
Ааҥнаан аймаама!
Алы кэллэххинэ,
Аанньа буолуо cyoga.
Суолуҥ-ииһин билиннэ,
Сураҕыҥ-садьыгыҥ иһилиннэ.
Кэлбит сиргинэн
Кэбэлийэ тур!
Атын сиринэн айаннаа,
Туспа сиринэн дугуйдан!
Этэр тылым илбиһэ
Кэлбити эргийбэт гына,
Кэҕиннэрэ кэниэрэн,
Кэбэлитэр буоллун!
Дьаардаах хара дьалыны,
Ап чарай салахайы,
Кэҕиэритэ экчийэбин!

    Ойуун тарбыйах абааһытын ыһыктан, антах анньар. Эргиллэн, кэннин диэки тэбиэлиир. Дүҥүрүн былаайаҕынан ылан хас муннук аайы кэлэн “дом сүлгүөх” диэн хотон иһин сүлгүйэр. Он­ тон бүтэн, дүҥүрүн былаайаҕын Кирилэҕэ туттарар. Ыраастанар, тэбэнэр, сахсыллар. Дьиэҕэ киирэн, холумтаҥҥа сытар сүүмэх сиэли ылан уокка быраҕар. Олох маһы ылан олорор. Дьоннор дьиэҕэ киирэннэр, оһох уотун күөдьүтэллэр.
    — Хайа хантан кэлбит, туох абааһыта булбутуй? — Диэн Көстөкүүн оҕонньор ойуунтан ыйытар.
    — Хотуттан кэлбит киһи үөрэ буулаабыт. Чуо кимин, хантан кэлбитин кыайан ыйдаҥардыбатым, — ойуун саҥата уларыйбыт курдук иһиллэр.
    Ойуун хонон баран, сарсыарда дьиэтигэр барарыгар кэлэн эрэйдэммитин иһин диэн, икки киилэ холобурдаах тоҥ арыыны уонна кыра бурдук биэрэн ыыттылар.

---

    Онтон-мантан хаартыһыттар кэлэннэр, оонньуур дьиэлэригэр киһи элбэх. Дьиэлээх киһи Муҥур Илии Былатыан икки остуолунан оонньотор. Кыра төгүрүк остуолга эрбэхтэрин саланар улахан оонньооччулар олороллор. Кыра оонньооччулар түөрт муннуктаах улахан остуолга мунньусталлар.
    Улахан оонньуу буоллаҕына, дьиэлээх киһиэхэ торуойга харчы бөҕө киирэр. Ол оннугар оонньооччулары аһатар. Эмис сыалаах эти буһараллар. Өссө аһылык аайы улахан оонньооччуларга биирдии үрүүмкэ арыгы кутан биэрэр. Сорохтор улахан оонньуу буолар сураҕын иһиттэхтэринэ көрө диэн кэлэллэр. Оонньообот аата мээнэ кэлэн мэһэйдиир кыра-хара дьону Муҥур Илии үүртэлээн кэбиһээччи.
    Оонньообуттара иккис киэһэтэ. Биһиги киһибит Киринньэ Кирилэ үс солкуобайдааҕын сүүйтэрэн ытыһын соттон баран, улахан оонньооч­ чулары көрөр. Маҥнай бэркэ сэрэнэн, биэс уон харчыны ууран оонньоон баран, хаартыта тахсыах курдугун иһин, солкуобайдыы бырахсан икки солкуобайы сүүйбүтэ. Онтон баан үллүбүтүн кэннэ, сэрэбиэйдэнэн көрөн баран, харчытын олорчу ууран сиэбин тэбээбитэ.
    Абалаах баҕайы! Өскөтүн бааны охсон ылбыта эбитэ буоллар, күөн харчыта күөрэйэ түһүөх

этэ. Былырыын быстар дьадаҥы Уккунньах уола икки солкуобайдаах кэлэн баран, мөһөөгү сүүйэн барбыт сурахтааҕа. Киһиттэн ордуга суох оонньооччу эрээри сүүйбүтэ. Биэс уон икки туос эмэгэт бэттэх көрөн мичик гыннаҕына хор оннук буолар.
    Төгүрүк остуолга сулардыы түспүт хара бытыктаах үскэл киһи мэтэйдии олорор. Холуода хаартытган хаҥас илиитин эрбэҕинэн үрдүкү хаартыны аргыый сыҕарытан, иккис хаартыны быктаран иһэн, уҥа илиитинэн барар хаартыны ылан тыаһа суох уурар. Иккис ылар хаартыны уурарыгар остуолу тыастаахтык тоҥсуйар.
    — Бу баар, ыллым! — Бааннаах уҥа өтгүгэр оло­ рор киһи саҥа аллайан остуолу охсон баран, тутан олорор хаартытын тиэрэ быраҕан көрдөрөр. Баан харчытын хаһыйа тардан, бүк-тах тутан сиэбигэр куду анньар.
    — Сирэҕэһий доҕоор! — Баанын суйдаппыт киһи хаартытын хаҥас диэки хаһыйа анньар.
    Тула турар дьон иҥиэттэн, хамсаан ылаллар. Биир киһи үөһэ тыыммыта иһиллэр. Дьиэлээх киһи умайа турар хардаҕаһы эргитэ анньан, дьиэ иһин сырдатар.
    Кыра оонньооччулар оонньуур остуолларыгар эмиэ куруускалаан имитэллэр. Бааннаах иккис эргииригэр быстаран баран мэтэйдээри сыыһа туттан, хаартытын сиргэ түһэрэр. Иккиһин ырытан быстарар. Онно “илиибин алдьаттыҥ” диэн Доропуун диэн киһи кыыһырар. Сүүйтэрэн олорор киһи кыраттан да кыйаханааччы. Сороҕор мөккүһэн баран охсуһаары уолуктаһан турааччылар. Бу остуолга Сыыйылла уола Ньаппаһыйар Дьэким диэн киһи сүүйэн күннээн олорор.
    — Дьэким, сүүрбэ солкуобайда иэһээбэккин ээ, — Кирилэ сүүйбүт киһи аттыгар кириҥнээн кэлэн олорор.
    — Үрүмэ, туоххунан төлөөрү? — Дьэким хара ааныттан мас-таас курдук этэр.
    — Сүүйдэхпинэ тута төлүүбүн. Отгон сүүйтэрдэхпинэ сэттэ бууттаах, буут сыалаах ынахтаахпын. Ону биэриэм. Албынныам суоҕа. Дьон туоһу буолуохтара.
    — Сүүйтэрдэххинэ бу түүнү аһарбакка ынаххын биэрэр буоллаххына биэрэбин.
    — Биэриэм, биэриэм, — диэхтиир, харчыга ымсыыран хараҕа уоттаммыт Кирилэ эрэйдээх.

---

    Саха ыалын балаҕана түүн хатаммат. Көстөкүүннээх утуйа сыттахтарына таһыттан киһи киирдэ. Хараҥаҕа харбыалаһан, холумтантан хаппыт тымтыгы ылатгаан оһох күлүн булкуйар. Уоттаах чохтору холботолоон, тымтыктары тоһуталаан уурталыыр. Үрэн сирилэтэрэ иһиллэр.
    Хаппыт тымтыктары уот кытархай тылларынан салаамахтаан, умайан күлүбүрээн тахсар. Киһи оһох чанчыгыттан кураанах хардаҕастары ылатгаан уурталыыр.
    — Ким кэллиҥ? — Көстөкүүн оҕонньор куобах суорҕанын арыйа тардан, ойоҕоһугар эргиллэр.
    — Мин. Сыыйылла уола Дьэкиммин.
    — Бу туохха харбыалаһан бачча эрдэ кэллиҥ? — Оҕонньор олоро түһэн, олоппос

үрдүгэр токуруйа сытар торбос сутуруотун ылар.
    — Наадаҕа.
    — Но! Ол туох наадалаах буолаҥҥын ыалы туруора кэлэҕин?
    — Кирилэ миэхэ сэттэ бууттаах, буут сыалаах ынаҕы биэриэх буолан сүүрбэ сүүһү ылан, сүүйтэрэн кэбистэ. Ону ыла кэллим.
    — Бу дэриэтинньик дьаабыланнаҕын көрүҥ эрэ! Баар-суох ынахпытын… — Кэтэҕэриин орон быыһын иһигэр кэпсэтиини истэ сыппыт дьахтар ытыыра иһиллэр.
    Оҕонньор саҥата суох таҥнар. Күөдьүйэ ума­ йан күлүбүрээбит уот дьиэ иһин сырдатар. Ыалдьыт дьиэ иһин эргиччи көрөр. Аан таһыгар улахан мае талкы түүрэ баайыллыбыт сүөһү тириитин мүлүркэй уһуктаах тиистэринэн туора ытыран ту­ рар. Хаҥас диэки бурдук сынньар улахан кэлиигэ болтоҕор уктаах соҕооччук угуллубут. Үөһэ кирээккэҕэ сылгы тыһа, ынах этэрбэстэр, торбос кээнчэлэр, куобах уктастар ууруллан, быалара намылыйбыттар. Аан орон үрдүнэн холорукка таҥара мөссүөнэ костер.
    — Ханна оонньоотугут? — Оҕонньор кирээккэттэн этэрбэһин, кээнчэтин, уктаһын ылаттыыр.
    — Муҥур Илиигэ.
    — Эн хайастыҥ?
    — Кыратык сүүйдүм.
    — Сирэҕэс! Ньолойо сытыйан, сүөһүтүн барытын хаартыга сүүйтэрэн барыбытын ыал устун ыытара буолуо. Кыра оҕолордоохпун диэн кыһаммат дууһа, — дьахтар туран таҥнан эрэр быһыылаах, быыһы хамнатта. — Барбыта үс хонно. Кыбыыга ото бүтгэ. Кэллэр эрэ, ньолойо сытыйбыты үөттүрэҕинэн биэртэлиэм буоллаҕа.
    — Былыр саха хаарты, арыгы диэни билбэт этэ. Бу кэлин куһаҕан дьаллык үөдүйэн дьону адьас эһэн эрэр. Били, Хоноойоп Лэгэнтэй бэрт сэниэ киһи куоракка киирэн хаартылаан сүүйэн баран, дэлби арыгылаан арыгыга умайан өлбүтэ. Биһи сахалар олус чэпчэки, солуута суох дьоммут. Үчүгэйи, куһаҕаны араарбакка үтүктэбит.
    Ыалдьыт саҥата суох дьиэс-куос буолар. Оһох уота умайан күлүбүрүүр.

---

    Кирилэ дьиэтигэр салбыҥнаан кэлбитигэр ойоҕо Огдоһуйар Огдооччуйа сааммытын курдук эрин үөттүрэҕинэн эттээбэтэҕин да иһин, тылынан уот айах буолан көрүстэ. Бэтэрээҥҥини антах илтэ, анарааҥҥыны бэттэх аҕалла. Арахсаары, убайын аахха бараары тииһэн баран, тохтоото. Ки­ рилэ муҥнаах буруйдаах буолан, туту да саҥарбата. Бэркэ ыксаатаҕына “һыы, бу дьахтары доҕоор” диэччи. Төрүт да сымнаҕас майгылаах киһи. Кыыһырбыт, тыллаах дьахтарга утары этэҥҥин туһаммаккын. Уокка тымтыгы бырахпыт курдук эбии сэтэрээччи. Саҥарбатаҕына силбиэтэнэн, ытаан, хайаан баран намырааччы. Кирилэ ону билээр.
    Кирилэ аны оонньуо суох буолар да, кэлин, күн-дьыл ааһан, умнулла быһыытыйдаҕына хайдах буолар?

---

    Биир киэһэ Бэттэҥ ыалыттан Ааныс кыыс хоно кэллэ. Балльыа уолатгара урут кэлэннэр харах симсэ оонньууллара.

Быйыл кэлэ иликтэр. Улахан уол Тиэхээн былырыын ойох ылбыта.
    Ааныс кэллэр эрэ таабырын таайыллар, ырыа ылланар. Ол киэһэ өргө диэри утуйбаттар. Ханна да барбакка биир алааска бүгэн олорор дьоҥҥо, ким эрэ кэллэҕинэ сэргэхсийэллэр.
    — Биһиэхэ Ырыаһыт Ылдьаана кэлэн хонон барда, — Ааныс киэһэ аһылык кэнниттэн солунун кэпсиир.
    — Мааҥыаттан ону тоҕо кэпсээбэккин? Ыллаата дуо? — Огдооччуйа намыһах талах олоппоско олорон, оҕо этэрбэһин улларар.
    — Киэһэ кэпсиэм диэн хаһааммытым, — Ааныс баггаҕар анньыммыт кырабыайкатын чиҥэтэр.
    — Ыллаата дуо диибин.
    — Ыллаан. Быттык-Быттык Маарыйаны ыллаата. Биир саҥа ырыаны үөрэттэ.
    — Хата ону ыллаан иһитиннэр эрэ, — Мотуу олоппоһун туппутунан кыыс аттыгар кэлэн оло­ рор.
    — Чэ, истиҥ, — диэн баран Ааныс төбөтүн икки өттүнэн иҥнэҥнэтэн ыллаан барар:

Харалаампый эбээт дииллэр,
Хантаһыйбыт ахан дииллэр,
Кэтириискэ кэлбит дииллэр,
Кэккэлэһэ хаампыт дииллэр,
Кистээбэттэр эбит дииллэр.

    — Тыый хотуой, үчүгэй баҕайы дии. Итинэн бүтэр дуо? — Огдооччуйа иистэнэрин тохтотон. Ыалдьытын диэки көрөр.
    — Өссө бу курдук:

Биэрэтигэр кэлэр үһү,
Биһирэмнээн көрсөр үһү,
Анньыыската билбэт үһү,
Арай кини көрбөт үһү,
Айдаарбакка хаалар үһү,
Алыс даҕаны дьиибэ үһү.

    — Хайа Харалаампый буоллаҕай? — Кирилэ саҥата иһиллэр.
    — Хайа Харалаампыйын ким билиэй. Биһиэхэ биир Харалаампый баар да, оҕонньор дии. Ол оҕонньор хантаһыйбатах баҕайыта ини, һи-һиһи…
    — Уонна туту ыллаата? — Ылдьаана эмээхсин хаҥас диэкиттэн ыйытар.
    — Уонна ыарҕа ырыатын ыллаата… Лэппээскилэппээски диэн остуоруйаны кэпсээтэ.
    — Таабырыннаата дуо? — Мотуу кэтэҕэр чөкөччү хомуйбут баттаҕын былаатынан чиҥэтэр.
    — Ээ барыта урукку таабырыннар. Арай: “Сиэр биэ сиэлэ турбут, хара биэ хаалбыт” диэн саҥа таабырыны таайтарда. Хата, ону таайыҥ эрэ.
    — Эһиги таайдыгыт дуу?
    — Таайан, нэһиилэ.
    Саҥата суох бардылар. Кирилэ үөттүрэҕинэн умайа турар хардаҕаһы эргитэ анньан, дьиэни сырдатар.
    — Хара биэ туох буолуой? Киһи баггаҕа буолуо дуо? Арай бэргэһэни ылан кыыратан кэбистэххэ оннук буолар ини, — Кирилэ оронугар кэлэн сытар.
    — Суох.
    — Хата, оһох уота уонна чоҕо буолуо, — Ог­ дооччуйа оһоҕу көрөн ылар.
    — Суох. Атын.
    Өр таайбатылар. Туохха сыһыаннааҕын эҥин ыйыттылар. Тиһэҕэр Ылдьаана: “Өрт уота сиэн барара буолуо” — диэбитигэр дьэ сөп буолла.

---

    Тоҥсоҕой торулуур тохсунньу ыйа. Тэппэйээн оҕонньор бэйэтинэн тахсан, дал аанын аһан, аттары таһаартаан ойбон диэки үүртэлээтэ. Кыра туора күрдьэҕи ылан тоҥмут сылгы сааҕын хаһыйа күрдьэн дал иһин ыраастаата. Кыбыыга

киирэн тордуоҕу ылан оту тардыалаан түһэртээтэ. Онтон атырдьаҕынан оту түүрэ анньан ыла-ыла, дал иһигэр быраҕаттаата, далга киирэн чөмөх оту тарҕатта.
    Тэппэйээн бу курдук күнүс тахсан чэпчэки үлэни үлэлиир идэлээх. Кырдьаҕас киһи күүһэ кыайарынан ыраас, чэбдик салгыҥҥа тахсан үлэлиэхтээх. Тымныы салгыҥҥа тахсан үлэлээтэххэ, киһи этэ-сиинэ сүрдээҕин чэбдигирэр. Эдэр сааһыттан үлэлии үөрэммитинэн үлэлиирин сөбүлүүр.
    Сорох байбыт кырдьаҕастар тугу да үлэлээбэккэ сытан тахсаллар. Ол иһин хаахыран үйэлэрин кылгаталлар. Тэппэйээн оннук киһи буолбатах. Сорох ардыгар күнүскү аһылык кэнниттэн кыратык сыта түһэр, сатыы сылгыһыттарыгар баран кэлээччи.
    Сылгыһыттара, кымыс оҥорооччулара мантан соҕуруу чугас тэстэн турар чараас тыаны туораатахха Эмтэкэй диэн алааска олороллор. Онтон арҕаа кыра тыаны аастахха Батыйалаах диэн алаас баар. Ол алааска олорор итэҕэллээх киһитигэр сылдьан кэлээччи. Батыйалаахтан Бөтөкөөҥҥө быһалыыр.
    Кырдьар диэн кырыыс муҥа дииллэр. Бэлиэр этэ-сиинэ ыараан, бытааран эрэр. Олох буоллаҕына киһи төһө сааһырар да соччонон күндүркэйэн иһэр эбит. Дьол диэн эдэр саас. Эдэрдэр ону билбэттэр. Тэппэйээн эдэр эрдэҕинэ төһө да дьадаҥытык олордор дьоллоохтук олорбут эбит. Оччотооҕуга дьоллоохпун дии санаабат этэ.
    Оннук. Ол эрээри ыалдьыбат, чэгиэн буолуохха ханнык баҕарар саас үчүгэй. Үчүгэй буолуохтаах. Билигин даҕаны кырдьан бохооро илик. Кимиэхэ даҕаны атаҕастатыа суоҕа. Өссө даҕаны бэйэтин биллэриэ, көрдөрүө. Олох моһойдорун тумнан, сороҕун үрдүнэн атыллаан, эбэтэр сууллары тэбэн барыаҕа. Оннук буолуохтаах.
    Дьиэтигэр киирэн сыгынньахтанан, оронугар хомуллубут утуйар таҥаһыгар өйөнөрдүү тиэрэ сытан, табах уурунан тардар. Асчыт дьахтар Мааппа оһох чанчыгар олорон, курупчаакы бурдугунан баахыла оҥорор.
    — Били Хаабыр Байбалыҥ куоракка киирэн сүтэн хаалла ээ. Тоҕо эрэ биллибэтэ, — Натааһа улаатан эрэр сиэнигэр тыс этэрбэс тигэ олорон, саҥарар.
    — Дьыала-куолу кэпсэтиитэ, кэтэһиитэ уһун буолааччы. Былыр сир былдьаһыгар Төлөй кинээһэ Тыкаарай, Мэлдьэхси кинээһэ Тохтотойу кытта үҥсүбүт дьыалата, уон биир сыл буолан ба­ ран быһаарыллыбыта үһү. Ол дьыала куорат суутун ааһан, Уркуускайынан эргийэн быһаарыллыбыт, — Тэппэйээн эргиллибэккэ эрэ саҥаран сөҥөдүйэр.
    — Ардьаалы! Өлөр өлбүтүн, бүтэр бүппүтүн кэннэ быһаарыллыыһы дии. Ол кэриэтин үҥсүбэтэх ордук.
    — Куорат суутун аалын баһа бытаан буолааччы. Бэригэ-туһаҕа суох буоллахха, биир да тойон эйиигин кытта кэпсэтиэ да суоҕа.
    — Абааһы кытыы сири былдьаһаҥҥын, бука, харчыгын кута

түһэриҥ буолуо. Ол икки мөһөөҕүнэн бүппэтэ чахчы.
    — Дьыала харчытыгар буолбатах. Тэппэйээн оҕонньор сирин Тордуос түөкүн күүһүнэн былдьаан ылбыт үһү диэтэхтэринэ, миигин ким аанньа ахтыай, убаастыай. Өһөс да мөккүөр, хан­ нык эрэ Тордуос түөкүҥҥэ сирбин былдьатыам суоҕа.
    — Хата Хаабыр харчыгын харбаан баран, Тайҕаҕатүстэ ини. Эбэтэр хаарты оонньоон кэбиспитэ буолуо. Ол кэннэ үҥсэ сырыт.
    — Оҕолоох, ойохтоох. Олору быраҕан икки мөһөөк аайы кыыл барбата ини. Сотору дьон куо­ ракка киириэхтэрэ. Сураҕа иһиллиэ.
    — Хаабыр урут Тайҕаҕа сырытта этэ дуу?
    — Иккитэ сылдьыбыта. Сытыы-хотуу киһи. Нууччалыы наадатын кэпсэтэр буолуохтаах.

---

    Саха ыалын үксэ олунньуга идэһэтин этэ бүтэр. Дьадаҥы ыал тыһаҕас эрэ идэһэлээх буолар. Ол ханна тиийиэй. Кэнники бурдугу ыһар буоланнар бэркэ абыраннылар. Дьыл аһа диэн бурдук буолуо эбит да, үгүс ыал бэрт кыра ыһыылаахтар. Ол айах буолбат. Саас быстарыы буоллаҕына баайдартан тары, сүөһү хара иһин, бурдук атаҕын иэс ылаллар. Ол иэстэрин сайын үлэлээн биэрэн төлүүллэр. Баайдар кыра-хара дьону хамначчыт оҥостон көлөһүннээн эбии байаллар. Ыраахтааҕы суолун кыайан төлөөбөтөхтөрүнэ, эмиэ баай атаҕар үҥэргэ тиийэҕин.
    Көстөкүүннээх төһө да кэмчилээбиттэрин иһин, идэһэлэрин этэ бүттэ. Иһин ириэрэн сиэтилэр. Аны баһа, туйаҕа, кутуруга, тыҥата эрэ хаалла. Саха киһитэ эти тото-хана сиирин сөбүлүүр. Ол кэ­ риэтин эти күн өрүү-өрүү эбэтэр үс-түөрт хоно-хоно сиэхтэрэ.
    Бурдуктара эмиэ бүттэ. Кыра хаалбытын бутугаска сэлиэйдииллэр. Ыһыы сиэмэтигэр быйыл былырыыҥҥытааҕар арыый элбэх туораҕы уурбуттара. Ону тыыппатгар. Дьукаахтара Кирилэлээх эмиэ ол тэҥэ. Оҕонньор Кирилэлиин куобахха айалыыллар да, үксүн мэлитэр буолла. Булт диэн булт буоллаҕа.
    Билигин сүрүн аһылыктара диэн сайын хаһааммыт тардара уонна сымалара баар. Былыргы курдук сайыны быһа туулаан сыманы элбэҕи хаһаамматтар. Кэйигэһи, бытаны, унньууланы эмиэ кыраны хаһааммыттара. Кыра оҕолордоох буоланнар Кирилэлээх сир аһын кыайа-хото хомуйбутгара. Онон мантан саас ас татым буолсу. Былыргы курдук мае субатын эбиннэхтэринэ табыллыыһы.
    Тэрэнтэй Кирилэлиин тиит субалыы соҕуруу тыаҕа таҕыстылар. Тоҥуу хаары кэһэн батыччахтаан, эдэр уолах тиит таһыгар кэлэн тохтоон, үөһэ хантаарыҥныыллар. Үчүгэй субалаах тиит хатырыга арыый сырдык буолар. Сытыы сүгэнэн охсуолаан, сүгэ олугун ылан үрүҥ субатын арааран ыстаан көрдүлэр.
    Тиит эрэ барыта ас буолбат. Бэрдийбэтэх эдэр тиит субата ордук. Сорох тиит субата кытаанах, дабархайа элбэх буолар. Сымнаҕас эттээх тиит, күлүк буолан баран,

сылыр буордаах сиргэ үүнэр.
    Тииттэрин охторон, сыарҕаҕа тиэйэр курдук бысталаан, хатырыгын суллаатылар. Ол кэнниттэн төнүргэс үрдүгэр биир өттүн өйөннөрө уурбут мастарын миинэн олорон, сүгэнэн охсуолаан тас үрүҥ субатын арааран ылаллар. Тиит төрдө ас буолбат. Үөһэ өттө эмиэ быраҕыллар.
    Талбытынан буоллар бэс эбитэ буоллар үчүгэй буолуо этэ. Бэс бу дойдуга үүммэт. Ол иһин тиити субалаан сииллэр.
    Төннөллөрүгэр матаҕалаах мае сүгэһэрдэригэр тиит үрүҥ субатын толору хаалаан сүгэн, киллэрдилэр. Оҕонньор айатыттан ылбыт мап-маҥан тоҥ куобаҕын ириэрээри, үөһэ кирээккэҕэ уурбут.
    Чаанньык оргуйан, чэйдээри остуолга олордулар. Күнүскү аһылыктарыгар сыманы сиэтилэр. Эмээхсин чэйэ бүтэн, Бэттэҥ ыалыттан икки кутуу чэйи бэриһиннэрэн аҕалбыт. Мантан инньэ хатыҥ үөһүнэн саһардан иһэллэрэ буолуо.
    — Былыр мин оҕо эрдэхпинэ аҕам куоратган чэй, саахар таһаарда, — диэн оҕонньор сэһэргиир. — Ол иннинэ биһиги чэйи даҕаны, саахары даҕаны билбэппит. Сураҕын эрэ истэрбит. Аны санаатахха кирпииччэ чэй эбит. Аҕам таһаарбыт чэйин аҥардаан, бытарытан уулаах буор көһүйэҕэ кутан оргутта. Ол чэйбитин эһэ үөһэ курдук буолбутун, кытыйаҕа кутан сойутан баран, хамыйаҕынан баһан иһэн көрдүбүт. Айахпытыгар укпуппут ап-аһыы. Оо, дьэ, ас бөҕө доҕоор, туох куһаҕан амтаннаах аһай, тугу аатыппыттарай дэһэллэр. Ким да испэтэ. Тоҕон кэбистилэр. Саахарбыт биир көһөҥө. Ону аҕам эт эттиир маска ууран сүгэнэн бытарытта. Ону үс дьукаах ыалынан үллэстэн көмүллээн сиэтибит. Амтана мип-минньигэс. Хата, бу үрүҥ астара бэрт ас эбит, ыҥырыа хасааһын курдук минньигэс дэстилэр. Оҕолор амтаһыйаннар эмтэрийэн онно-манна ыстаммыт саахар бытархайын итигэстээн сиэтилэр.
    — Маҥнай бурдук тарҕаммытыгар эмиэ сөбүлээбэтэхтэр үһү буолбат дуо? — Диэн Тэрэнтэй ыйытар.
    — Сөбүлээбэтэхтэрэ. Бу нууччалар албастара буолуо, сахаҕа бурдугу ыстаран баран, аны бурдук түһээнин түһэриэхтэрэ дииллэр. Сири бааһырдыахтарын айыыргыыллар. Сантайба уола Бүөтүр диэн киһи өлүү туораҕын Кэккэлэтэр Сэмэҥҥэ бу туораҕы эн ыс, мин манньатын аны күһүн уон куобаҕы биэриэм диэн, ол киһиэхэ биэрэн кэбиспит. Кэлин ону кэпсии-кэпсии күлэр буолара.
    Mac аһын оодулу кыра гына бысталыыллар. Ол кэнниттэн уулаах күөскэ кутан сымныар, дабархайа барыар диэри өр оргуталлар. Онтон ыланнар оргуйбут сылаас уулаах улахан кытыйаҕа куталлар. Тар, балык эбэллэр. Ытыйаллар. Бурдуктаах буоллахтарына сэлиэй курдук бурдук эбэллэр. Онтукаларын бэс үөрэ диэн аатгыыллар. Аҥардас тары кытта тиит субалааҕы бутугас диэн ааттыыллар.
    Бутугаска киһи иһэ

көппөйөр. Ол эрээри иҥэмтэтэ суох ас. Мас диэн мае буоллаҕа. Этэ, бурдуга суох аҥардас бэс үөрэнэн, бутугаһынан сылдьар киһи сэниэтэ суох буолар, ырар.
    Дьадаҥы ыал биир дьылы туоруур астара үөрэ ото. Үөрэ отун сайын уҥуоҕура илигинэ элбэҕи мунньан хаһааналлар. Үргээн бараннар маҥнай күлүк сиргэ өтөх оронугар, ампаар долбууругар тэлгэтэн куурдаллар, хатараллар. Күһүн хомуйан кыстыыр сирдэригэр хаһаанан кэбиһэллэр.
    Үөрэ отун кыһын киллэрэн маҥнай ууга уган оргуталлар. Онтон таһааран ыган, кыра-кыра гына кырбастыыллар. Онтукаларын оргуйбут ууга уган ытыйаллар. Сөбүлүүллэринэн тар куталлар. Үөрэни эбии аһылык оҥостон күнү быһа иһэ сылдьаллар. Үөрэ отун хатаран илдьи имитэн кыа оҥороллор. Кыаҕа чокуур тааһын кыымын хатаан, уоту ылаллар.
    Дьадаҥы ыал сайыны быһа мундуга туулаан балыгы хаһаанар. Балыгы хайдах астыылларынан барча, хачыр, лыыба, аҕыраан, хохту диэн аат­ тыыллар.
    Сайын ыабыт үүтгэрин улахан чабычахха кутан сөрүүн омуһахха туруораллар. Оччоҕо сүөгэйэ үрдүгэр дагдайар. Ону хамыйаҕынан холбуйан сүөгэйин араараллар. Иккитэ хаста холбуйан ба­ ран, хара үүтүн оргутан суоратгыыллар. Суораты сөрүүн омуһахха турар уһаакка эбэтэр улахан туос симииргэ кутан хаһааналлар.
    Күһүөрү кыһын сэтинньи ый саҥатыгар таһырдьа хаары чиҥэтэ таптайан хаар иһит оҥороллор. Омуһахтан ириэнэх суораты ыаҕаһынан баһан таһаара-таһаара, ол иһиттэригэр куталлар.
    Тоҥмутун кэннэ хаартан хоҥнорон ыланнар, сүгэнэн киһи көтөҕөрүгэр сөп гына кэрчиктээн ампаарга киллэрэллэр. Тоҥмут суораты тар диэн ааттыыллар. Дьадаҥы ыал дьылы туоруур биир сүрүн астара.
    Куһаҕан, кураан сайыҥҥа от, бурдук, сир aha кэмчитийэр. Киһилиин, сүөһүлүүн инчэҕэй тирбэҕэ быстыбатынан хайдах эмэ уһун кыһыны туораан, эһиилги күөххэ үктэммит киһи диэн буолар.

---

    Киэһэ. Бары утуйаары сыттылар. Хаҥас уһук ороҥҥо сытар эмээхсин дьукаах Балбаара кыыһы кытта атахтаһаллар. Кэтэҕэриин ороҥҥо быыс иһигэр Кирилэлээх утуйаллар. Онтон хаптаһын быыстаах биллэрик ороҥҥо Тэрэнтэйдээх сыталлар. Эмиэ хаптаһын быыстаах кыра муннук ороҥҥо кыра уолатгар утуйаллар.
    Уҥа уһук уонна ортоку ороннорго ким да сыппат, хоноһо кэллэҕинэ утуйар. Онтон салгыы атах ороҥҥо оҕонньор сытар. Аан ороҥҥо ким да сыппат. Хаҥас ороҥҥо, ол үрдүнээҕи долбуурга иһитхомуос ууруллар.
    Оһох уота сөҕүөрүйэн быыс нөҥүө кытарар. Тэ­ рэнтэйдээх бастарыгар сытар кыра уолатгар утуйа иликтэр. Убайа быраатыгар:
    — Биир чыычаах бу курдук олорор. Ону мин маһынан бырахтым. Онтукам бу курдук баран түстэ, — диэн кэпсиирэ иһиллэр
    Мотуу Тэрэнтэй илиитигэр

төбөтүн уура сытан, сибигинэйэн кэпсиир:
    — Бөөлүүн түһээн Тэппэйээн уонна миэхэ кэлбит оҕонньор миигин илдьэ бараары кэлбиттэр. Мин тахсан куоттум. Тыа устун сүүрэбин. Кэннибиттэн Тэппэйээн саҥата “тут-тут, эмиэ куотта” диир. Мин куота сатыыбын. Кэннибиттэн оҕонньор эккирэтэн аҕылыыра иһиллэр.
    — Куоттуҥ дуо? — Диэн Тэрэнтэй ыйытар.
    — Түҥ-таҥ үктээн куотан иһэммин, уһуктан кэллим. Уһуктан бараммын түүл эбит диэн үөрэ санаатым.
    — Кэлэн илдьэ барыа диэн куттанар этиҥ. Онтукаҥ билиҥҥэ диэри түүлгэр киирэр. Куттаныма. Бэргэһэлээх дьахтары туох да араарбат. Дурда-хахха буолар киһилээххин. Оннук буолбат дуо?
    — Оннук.
    — Мин саныыбын ээ, өскөтүн оҕонньор кэлэн кэргэн кэпсэппэтэҕэ эбитэ буоллар, эн миэхэ кэлиэҥ суоҕа этэ. Кыырт эккирэппит чыычааҕа ыксаан аһаҕас аанынан дьиэ иһигэр көтөн түһээччи. Ол кэриэтэ эн миэхэ куотан кэлбитиҥ.
    — Инньэ диэмэ. Эн биһикки холбоһор аналлаах эбиппит. Тойонум Тэппэйээн биэрбэтэҕин үрдүнэн. Баҕар нал буоларбыт туһугар оҕонньор кэлбитэ буолуо. Ол аата оҥоруум-чааһым оннук буоллаҕа.
    — Дьылҕа хаан ыйааҕынан диэ, — Тэрэнтэй дьахтар томтоҕор эмиийин туппахтаата.
    — Эн хаһан эмэ куоракка киирдэххинэ миэхэ кэһиигин туту таһаарыаххыный?
    — Чэ ону кэнники киирэрим саҕана кэпсэтиэхпит. Соп дуо? — Эр киһи кэргэнин синньигэс биилиттэн ылан, эргилиннэри тардар.

---

    Биирдэ Хомустаахха олорор Саабалаах дьукаахтара Сэксэй диэн киһи икки хараҕа суох кумалаан эмээхсини оҕустаах сыарҕанан тиэйэн аҕалла. Оҕуһун булгутан, сыарҕаҕа тиийэн, мае холбуйа үрдүгэр ууруллубут утуйар таҥаһыгар өйөнөн, ынах тириитэ тэллэххэ олорор эмээхеинин: “Тур, кэллибит”, — диэн илиититтэн тардан сыарҕаттан туруорда. Тайахтаах эмээхсини дьиэ диэки сиэтэр.
    Сэксэй эмээхсини дьиэҕэ киллэрэн, аан ороҥҥо олорто. Бэргэһэтин устан таҥараҕа кириэстэннэ.
    — Дьиэлээхтэр кэпсээҥҥит? — Ыалдьыт үтүлүктээх бэргэһэтин үөһэ кирээккэ үрдүгэр уурар.
    — Суох. Эн кэпсээниҥ? — Көстөкүүн саха киһитин үгэһинэн кэпеэтэр.
    — Миэхэ да кэпеээн суох. Бу Арыпыана эмээх­ сини аҕаллым. Кинээс дьаһалынан уон хоннорор үһүгүт. Онтон Бэттэҥ ыалыгар илдьиэххит.
    — Арыпыана эрэйдээҕи хоннорор инибит. Утуйар таҥаһын аҕаллыҥ дуо?
    — Аҕалан.
    — Арыпыана, тоҕо саҥата суох олордуҥ? Ыалга киирбит киһи кэпсэтиэххин.
    — Кумалаан эрэйдээх туту аан аһан кэпсэтиэмий. Көстөкүүҥҥүн дии быһыыта. Дьиэлээх-уоттаах киһи эн кэпсиэ, — Арыпыана муннугу харбыалаан тайаҕын өйөннөрө уурар.
    — Миэхэ туох элбэх кэпеээн кэлиэй. Кырдьан, ыараан, алааһым иһиттэн ханна да барбаппын. Чэ, сыгынньахтан.

Тоҥмут буоллахына уокка кэл. Арыпыана эрэйдээх, хараҕа суох буолаахтаабыккын дии. Былырыын кыратык борутар этиҥ буол­ бат дуо?
    — Борутар этим. Быйыл олох сабыллан хааллым. Инньэ гынан эрэй бөҕө, Көстөкүүн, — эмээхсин бэргэһэтин, сонун устан, орон баһыгар баҕана көхөтүн харбыалаан булан ыйыыр.
    — Чэ, мин бардым, — ыалдьыт бэргэһэтин, үтүлүгүн ылан тахсан барар. Арыпыана муҥнаах иитэр-аһатар киһитэ суох буолан, кырдьар сааһыгар кумалаан буолан ыалы кэрийэр дьылҕаламмыт. Олох диэн, сороххо дьэбир, тыйыс буоллаҕа. Муҥ маһы кэрийбэт, киһини кэрийэр.
    Көстөкүүн Арыпыананы кыра эрдэҕитгэн билэр. Киниттэн балыс. Билигин арааһа алта уон биэһэ, хаһа буолуо. Син сэниэ ыал соҕотох кыыстара этэ. Сатаҕай диэн мантан үс биэрэстэлээх сиргэ олорбуттара. Биирдэ Көстөкүүн күһүөрү Сатаҕай ыалыгар сылдьыбыта. Онно Арыпыана чороччу улаатан эрэр кыыс этэ. Хара Бытык диэтэххэ күлэн ымайара. Хара Бытык диэн эһэтин аата. Оччотооҕуга Сатаҕай ыалын Хара Бытыктаах диэн ааттыыллара.
    Кэлин кыыс арҕаа нэһилиэк киһитигэр эргэ барбыт сураҕа иһиллибитэ. Ол баран олоҕор табыллыбатах. Биэс оҕо төрөөн бары кыраларыгар өлбүттэр. Эрэ балыктыы сылдьан ууга түһэн, илимҥэ иилистэн өлбүт. Оҕото суох огдообо дьах­ тар ийэлээх аҕата кырдьан олордохторуна дойдутугар көһөн кэлбит. Оҕонньордоох эмээхеин өлбүттэрин кэннэ, икки ынаҕын кытта ыалга дьукаах олоро сатаан баран, кэлин кырдьарын саҕана кыайан иитиммэт буолан, нэһилиэк көрүүтүгэр киирбит.
    Эмээхсин таах олорбот. Ылдьаанаҕа көмөлөһөн куобах хоҥоруутун имитиһэр. Таах олоруохтааҕар илиибин хамнатыам этэ диэн бэйэтэ тылланан көмөлөһөр. Сэһэнэ-сэппэнэ сүрдээх.
    — Һиччиэ, тахсан киириэм этэ. Сирдээн биэриэҥ дуу? — Диэн хоноһо эмээхсин эппитигэр кыра кыыһы Балбаараны сирдээн биэрэригэр соруйдулар.

---

    Саас кулун тутар саҕана куораттан Тэппэйээҥҥэ куоратчыт дьонунан “ый бүтүүтүн диэки үс сыарҕалаах аты тэрийэн ыытыҥ” диэн илдьит кэлэр. Куораттан сэтээтэл тойон тахсар үһү.
    Ону истэн оҕонньор үөрдэ. Дьыала дьэ хамнаатаҕа. Ый бүтүүтүн диэки үс сыарҕалаах аты тэрий­ эн куоракка ыытга. Хаабыр Байбал албыннаабатах эбит. Кыһын куоратчыт дьонунан ыйыттара сылдьыбыта. Ону Хаабыр “кэпсэтэ сылдьабын, сааһыары тахсаллара буолуо” диэн илдьиттээбитэ. Ол аата тахсар буоллахтара. Үчүгэй.
    Уонча хонон баран куораттан Хаабыры кытта сэтээтэл биир хаһаактыын таҕыстылар. Оҕонньор дьоһун ыалдьыттары бокулуоннаан, илии тутуһан көрүстэ. Тэппэйээҥҥэ бэйэтигэр хонор буоллулар. Сугулаан дьиэҕэ сылдьыбакка быһа кэлбитгэр.
    Киэһэ остуол хотойорунан ас

тардылынна. Көмүс үрүүмкэлэргэ ханньаах кутулунна. Сэтээтэл тойон сахалыы баллырдаан саҥарар эбит.
    Ортолуу холуочуйуутун саҕана, Тэппэйээн то­ йон кулгааҕар иҥнэйэн, кыһыл көмүс манньыатынан биир мөһөөк харчыны, биир кэрэмэс саһылы биэриэх буолла.
    — Ен куттанна сох. Ен сир ылла. Закон бар, — сэтээтэл дьүлэй киһиэхэ этэрдии улаханнык саҥарар.
    — Оннук. Сокуон баар, — Тэппэйээн төбөтүн кэҕилдьитэр.
    Сарсыарда Тэппэйээн сорук боллур уол оҥостубут Кириһээн диэн эдэр киһини Тордуоска ыытта. Куораттан сэтээтэл таҕыста, онон бэрт түргэнник кэллин диэн илдьиттээтэ.
    Киһитэ сарсыҥҥы киэһэтигэр кураанах кэллэ. Тордуос кэлсибэтэх. Ону истэн, сэтээтэл тойон өрө баргыытыы түстэ.
    — Что за разбойник! Келя сох да? Я его, едрена мать, хайы олорт бар.
    — Тойон, кумааҕы суруй, — Тэппэйээн нууччалаабыта буолар.
    — Что? Суруй? Да-да.
    Тойон икки бастаах өксөкү ойуулаах кумааҕыны ылан суруйар.
    — Ет, келя сох, хайы олорт бар, — диэн баран сэтээтэл кумааҕытын Кириһээҥҥэ туттарар.
    Сарсыҥҥытыгар Кириһээн эмиэ Көдөһүгэ айаннаата. Сэтээтэл тойон нэһилиэк сугулааныгар барда. Сарсын киниэхэ кэлиэх буолар.
    Эмиэ биир хонук ааста. Сэтээтэл тойон киэһэлик кэллэ. Кыра холуочук. Онтон Кириһээн ата көһүннэ. Кэнниттэн маҥан ат батыспыт. Ол аата Тордуос истэҕэ.
    Хаһан киирэллэрин кэтэстилэр. Куорат тойоно чыынын-хаанын көрдөрөр килбэчигэс алтан тимэхтэрдээх халтаҥ сонун кэппитинэн уҥа ороҥҥо остуол таһыгар олордо. Өттүгэр уһун саабылалаах улахан үскэл хаһаак аан ороҥҥо туоллан олорор. Мэктиэтигэр, аан орон кыччаан хаалбыт курдук буолбут.
    Халҕан аһыллан, Кириһээн кэнниттэн Тордуос бэйэтинэн киирэн, бэргэһэтин устан таҥараҕа кириэстэнэр. Нуучча тойотторугар хардарыта бокулуоннаата. Саҥата суох үтүлүктээх бэргэһэтин көхөҕө ыйаата.
    — Дьиэлээхтэр кэпсээҥҥит? — Ыалдьыт сэтээтэлтэн тэйиччи уҥа ороҥҥо олордо.
    — Суох. Арай бу ороскуот бөҕөнөн куорат тойонун таһааран олоробун. Кырдьыкпын булаары. Эн кэпсээ, — Тэппэйээн иҥиэттэн ылар.
    — Туох кэлиэй. Борочуотам тутуллан кэлбит киһиэхэ.
    Чочумча саҥа суох буолла. Тэппэйээн эн эт диэбиттии сэтээтэл диэки хайыһар.
    — Ен разбойник келя сох. Того? — Сэтээтэл ыалдьыт диэки кыыһырбыт хараҕынан көрөр.
    — Тойон, мин сирим этэ. Былыр-былыргыттан мин өбүгэм бас билбит сирэ. Ону бу Тэппэйээн…
    — Ен сир сох, — сэтээтэл ситэ саҥарпакка баргыйа түһэр. — Федор Петров сир бар. За это хайы олорт. Бешь сыл. Понял?
    — Иһиттиҥ дуо? Тойон эн сириҥ буолбатах диир. Ыппытын ытан өлөрбүтүҥ уонна киһини ытыах буолбутуҥ иһин биэс сыл

хаайыыга олордуом диир, — диэн Тэппэйээн тылбаастаан биэрэр.
    Тордуос саҥарбат. Дьэбин уоһуйан баран оло­ рор.
    — Мин заседатель бу бумаге суруй бар. Бу бума­ гу мин Федору берем. Сир Федор бар. Понял? — Тойон суруйан баран, кумааҕыны Тэппэйээҥҥэ туттарар.
    — Көр, бу куорат тойоно кыраамыкы кумааҕыны биэрдэ. Аны сир былдьаһан мөккүспэккин. Биэс сылга хаайыыга ыытыам диэн таах куттаан этэр. Мин ону дьыала-куолу оҥорума диэн этиэм. Хайа инники өттүгэр эйэлээхтик олоруо этибит буоллаҕа дии, — Тэппэйээн кыайбыт-хоппут киһи быһыытынан адьырҕаны уҕарытардыы эйэ-дэмнээхтик саҥарар.

---

    Саас буолан, күн уһаан, ылааран, салгын итийэн, киһини сэргэхситиэх күннэр тураллар. Арай саха дьадаҥы ыалыгар хаһаас ас бүтэн кырыымчык буолбута куһаҕан. Көстөкүүннээх икки ынахтара төрөөн абыраата. Кирилэлээх биир ынахтара төрөөбүтэ. Биир ынахтара синньээн эрэр. Онон сарсыарда дагда сиир буоллулар. Күнүс үүт кыынньаран иһэллэр.
    Тэрэнтэй Тэппэйээн баайга кымыс хамсатар улахан көҕүөрү оҥорон сүөһү хара иһин ылбыта. Кыра уолаттар оҕуурдаан сүүрбэччэ туллугу сиэттилэр.
    Оҕонньор саас быстарыыга сиэхпит диэн хаһааммыт оҕуһун төбөтүн кыйахалаары кыс маска таһаарда. Таһырдьа уот отгон күөдьүтгэ. Кыс мас­ ка мас сыыһа элбэх.
    Уот Төлөнө төбө түүтүн будьурута сиэн хараардар. Кэҥсик сыт тарҕанар. Оҕонньор төбөнү эргитэн биэрэр. Уот хараарда сиэбит түүтүн төрдүгэһин быһаҕынан кыһыйар.
    Төбөнү эргитэ-эргитэ, түүтүн уокка сиэтэн, кыһыйан бодьуустаһан бүтэрдэ. Уот хараардыбыт төбөтүн үҥкүрүтэ сылдьан, кыл күлбүһэҕинэн сууралаан хаарынан сууйда. Сууйа-сууйа, ситэ кыһыллыбатах түүтүн кыһыйбахтыр. Ып-ыраас буолан тирии маҥхайыар диэри сууйда, сотто.
    Сүөһү төбөтүн түүтүн кыһыйан, тириилэри буһаран сиир, дьадаҥы сахалар эти үтүрүмсүтэр ньымалара. Төбө тириитэ сымныар диэри ууга өр оргуйуохтаах.

---

    Уһун кыһын кэнниттэн саас сыыйа-баайа кэлэр. Халлаан уларыйбакка турдаҕына, бүгүҥҥү күн бэҕэһээҥҥиттэн туох да атына суох курдук буолааччы. Сарсыҥҥы бүгүҥҥүгэ маарынныа. Ол да буоллар күн уоттанан, салгын сылыйан иһэрэ биллэр.
    Муус устар ыйга хаар суоллар, иҥэр-сүтэр, ууллар. Дьиэ иһэ эмиэ сылыйан, муус түннүк оҥхоччу ууллан тэстэр. Тураах саҥатын маҥнай истибит киһи дьиэ таһыттан кэпсээбитинэн киирэр. Онтон сотору элиэ кэлэн тэлээрэ сылдьарын көрөллөр. Чаччыгыныар саҥатын истэллэр.
    Киэһэ. Билигин кыһыҥҥы курдук оһоххо элбэх мас оттуллубат. Сөҕүөрүйэн, умуллан бардаҕына дьиэни сырдатаары хардаҕас уураллар.
    Көстөкүүн оҕонньор оһох чанчыгар олорон, тымтык тыырар. Эргитэ-эргитэ быһаҕынан

олуйбахтаан, чарааһата тыырар. Мотуу аһаабыт иһити сууйан кыл күлбүһэҕинэн соппохтуур. Тэрэнтэй чөмөхтүү хомуллубут таҥаһыгар тиэрэ сытар. Кирилэ оһох иннигэр олорон, талаҕы иэҕэн көрөкөрө, чаархаан оҥорор. Ылдьаана эмээхсин хаҥас диэки куобах тириитин имитэр. Огдооччуйа иҥиир сабы хатар. Аан ороҥҥо кыра уолаттар кус тумсунан, куобах төбөтүнэн оонньууллар.
    — Быйыл хаартан уу бэркэ таҕыста ээ. Үчүгэйдик уулларда, — Кирилэ талаҕын кыһар.
    — Сайыҥҥы ардаҕа билиэ. Ый үргэли кытта бэркэ алтыспыта. Онон кэтэһиилээх сайын буолар ини, — оҕонньор онон-манан сылыктаан, быйыл хайдах дьыл буоларын билгэлээччи.
    — Ол аата хайдах алтыһарый? — Диэн Тэрэнтэй аҕатыттан ыйытар.
    — Ый үргэли аннынан аастаҕына ардахтаах сайын кэлиэхтээх, оттон үрдүнэн алтыстаҕына курааҥҥа.
    — Быйыл сааһын хаарын типпэтэ буолбат дуо? Ол курааҥҥа дииллэр этэ дии.
    — Быйыл саас кырдьык типпэтэҕэ. Ол эрээри сииги тыалынан куурдубата. Тоҥорбокко былытынан сылбыйан туран, эмискэ итийэн уулларда. Онон уулаах саас буолла. Ол үчүгэй. Быйыл туллук тииккэ түспүтэ эмиэ үчүгэй. Сайынын ардаатаҕына өҥ дьыл буолуоҕа.
    — Ньургуһун хойуутук бөлөҕүнэн үүннэҕинэ эмиэ өҥ дьылга этэ дуу? — Бу сырыыга Кирилэ ыйытар.
    — Өҥҥө. Ньургуһун таҕыстаҕына көрөөрүҥ.

---

    Тэппэйээн Сүөдэр сарсыарда аһаан, куолутунан хомуллубут оронугар өйөнөн тиэрэ сытан табахтаан бусхатар. Кини бу курдук сарсыарда оро­ нугар өйөнө сытан табах тартаҕына өйө-санаата киирээччи.
    Сүөһүлэрин уостаабыт ыалларын кэрийэн көрөттөөн, кэпсэтэн бүппүтэ аҕыйах хонно. Саас баттаан ыараан, сырыыттан-айантан сылааргыыр буолбут. Аҕыйах сыллааҕыга диэри тэп курдук сылдьара. Инники өттүгэр өссө кырдьан мөлтөөн иһиэ буоллаҕа.
    Сүөһүтэ үксэ этэҥҥэ кыстаабыт. Арай Хаччай диэн киһи уостаһан ылбыт үс ынаҕы быһа түһэрбит этэ. Ынахтарын арҕастарын тутаттаан көрөөт, кыыһыран Хаччайы сирэйин эттээри гынан баран, оҕолорун аһынан тохтообута. Ол үс ынаҕын дьиэтигэр аҕалтарбыта. Күөххэ үктэнэллэрэ ыраах, хара хапсыырдан иэдэйииһилэр. Хаччай кыбыытыгар сүөһү көнөр күөх ото суох. Эрбэһин былаастаах хардаҥ от костер этэ.
    Киһи мутугунан быраҕар муҥур үйэтэ кылгас. Билигин эдэр дьон, бэҕэһээҥи бэдиктэр, күннэрэ буолан өрөйөн-чөрөйөн эрэллэр. Санаалара күүстээх, сырыылара сыыдам. Үйэ уларыйан, эдэр дьон дохсуннук туттар, саҥарар-иҥэрэр буоллулар. Ордук Тордуос түөкүнтэн кыһыйар. Бэйэлээх бэйэтин сирин балыттарымаары үп бөҕөтүн ыытта.
    Тордуос түөкүнү хайдах эмэ кэһэппит киһи. Тугунан киирэн кэһэтэрий? Кэбирэх өттүнэн киирдэххэ сатанар. Тордуос түөкүн,

уоруйах. Ол биллэр. Ону тутан саат куттарбыт киһи. Сүгүн туттарыа суоҕа. Татаар мэлдьэҕэ мэлдьэхтээх киһи. Арай харытыттан харбаатахха…
    Күһүн хаар түһүөн иннинэ хантан эмэттэн ыраахтан сылгыны үүрэн аҕалан хорҕотор дииллэр. Бука сымыйаҕа тыл тарҕамматаҕа буолуо. Тыала суохха мае хамсаабат.
    Бороҕон, Дүпсүн диэкиттэн үүрэн аҕалан эрдэҕэ. Саас хаар ууллан, өрүс мууһа хобордообутун кэннэ, хаайыан иннинэ туоратан, Арҕаа Хаҥаластан, Намтан эмиэ аҕалар буолуохтаах. Ол диэки киһи ыытан чуҥнатан көрбүт киһи. Ол эрээри эрэйэ, тайалҕана бэрт буолуо.
    Атыны тугу эмэ тобулбут киһи. Чэ, бэйи, ол туһунан сыыйа-баайа толкуйданыллыа. Баҕар туох эмэ быыс-хайаҕас көстүө.
    Үнүр сэтээтэл тойон арахсарыгар илиитин биэрэн баран: “Ток нада бар, мин бар”, — диэбитэ. Ол аата туох эмэ наада баар буоллаҕына мин баар буолуом диэтэҕэ. Чэ, бэйи…

---

    Ыам ыйын саҥатыгар хонуу хаара хараарбыта. Кыһыны быһа хотоҥҥо баайыллыбыт сүөһүлэр тахсан мэччийэллэр да, син биир эбии аһаттахха табыллар. Аһаппатахха хара хапсыырдаан сүөһү быһа түһэр, дьүдьэйэр. Күөх от тахсыа ыраах.
    Кус кэлэн, үрүйэ төрдүгэр баар дулҕа уутугар түспүт мороду саҥата булчут киһини уутун уйгуурдуох курдук буолла. Тэрэнтэй куораттан атыылаһан таһаарбыт туукка саатын сүгэн, Саһыл Уйалаахха куска сыта барда.
    Ньирэччийэ сайылык арҕаа өттүнэн икки үрүйэни араарар тумус тыалаах. Уҥа үрүйэнэн бардахха, Балльыа оҕонньор алааһыгар Бэттэҥҥэ тиийэҕин. Үрүйэтгэн уҥа арахсар суолунан баран тыаны туораатахха Саһыл Уйалаах кэлэр. Ол алаас күөлүн уута чычаас буолан, мууһа саас эрдэ ырбыыланар.
    Тэрэнтэй хоту халдьаайы анныгар баар дурдатыгар чугаһаан эрдэҕинэ, ырбыыттан аҕыйах чыркымай көттө. Чыркымайы ытааччыта суох. Саатын сэбин харыстыыр.
    Билигин куһу кэтииргэ эрдэ. Күн киирэн боруҥуй буолуута кус көтөөччү. Саатын өйөннөрө ууран баран, от үргүү-үргүү дурда хайаҕастарын бүөлүүр.
    Бүтэн, дурдатын иһигэр киирэн кэккэлэччи ууруллубут сонос мастар үрдүлэригэр олордо. Күрэҥсийэ күкээрбит хонууга сүөһүлэр мэччийэл­ лэр. Хардаҥ от, бадараан сыта биллэр. Чуумпу.
    Арҕаа санньыйбыт күн тыа баһыгар түстэ. Тула көстөр эргэнэ тыа тугу эрэ кэтэспит курдук иһийэ чуумпурбут. Үөһээнэн сүүрбэччэ үөрдээх айан кустара көтөн кылыбыраһан аастылар.
    Бэттэҥэттэн кэлэр суолунан маҥан былааттаах дьахтар алааска киирэн, ынахтар диэки барар.
    — Ааныс кэл, — Тэрэнтэй дурдаҕа олорон, бэргэһэтин туппут илиитинэн далбаатаан, кыыһы ыҥырар.
    Кыыс эргиллэн көрдө. Кыһамматах курдук ынахтарын диэки хаамар. Барбахтаан иһэн, хаамарын бытаарта.

Эмиэ эргиллэн көрдө. Саараабыт курдук аҕыйахтык хардыылаат, бэттэх диэки хайыста. Иһэр.
    Кыыс күөл илин атаҕын эргийэн дурдаҕа кэлиэр диэри, Тэрэнтэйдээх Ааныс сыһыаннарын туһунан кэпсии түһүөххэ.
    Дьабар Көстөкүүннээх биир кыһын Балльыалааҕы кытта дьукаах кыстаабытгара. Онно Ааныс кыра, уончалаах кыыс этэ. Оччотооҕуга Тэрэнтэй кинини оҕо курдук көрөрө.
    Кыыс оҕо уон сэттэтин-аҕыһын туолуута тупсан хаалааччы. Биирдэ Тэрэнтэй Ааныһы суолга утары көрөн олус тупсубутун, төлөһүйбүтүн бэлиэтии сөҕө көрбүтэ. Адьас саҥа арыллыбыт сибэкки курдук чэбдик, кэрэ кыыһы көрөн хайдах эрэ симиттибитэ. Ити итинэн ааспыта.
    Онтон нөҥүө сылыгар Маачай диэн сулумах эмээхсиҥҥэТэрэнтэй икки күн от охсубута. Киэһэ аһылыкка эмээхсин Тэрэнтэйгэ арыгы туруорбута. Урут арыгы испэтэх киһи аһыырҕатан нэһиилэ испитэ. Эмээхсин: “Эр киһи буолаҕыҥ дии, иһэн кэбис”, — диирэ. Маҥнай нэһиилэ испит арыгыта төбөтүгэр тахсыыта, тобоҕун бэрт кудурхайдык иһэн кэбиспитэ.
    Дьиэтигэр баран иһэн “итирбиппин быһыылаах” дии санаабыта. Туох барыта чуолкайа суох ирим-дьирим курдуга, хайдах эрэ көнньүөрбүт этэ. Ол иһэн тыа суолугар эмискэ ыаҕайа тутуурдаах Ааныс кыыһы көрсө түспүтэ.
    Нууччалыы чараас сиидэс ырбаахылаах, тэрэйбит эмиийдээх кыыс субу баар буолан хаалбытыгар соһуйбут Тэрэнтэй, Ааныһы кууһан уоһуттан уураабыта. Онно кыыс соһуйбут курдук илиитинэн түөскэ аспытын, кэннинэн чинэрийбитин өйдүүр. Туох эрэ алҕаһы оҥорбутун Тэрэнтэй итирбитин көрдөрөөрү балааскайдаан хааман ааһа барбыта.
    Сарсыҥҥытыгар Тэрэнтэй кыбыста санаабыта. Киһи итирдэҕинэ олох уларыйан, кыбыстар, тардынар диэни билбэт буолар эбит.
    Онтон уонча хонук ааспыта. Үлэлии сылдьан, кыыһы санаан кэлэр буолбута. Ордук киэһэ сытан баран саныыра. Биир үтүө күн, туох эрэ көстүбэт күүс дьикти алыбар тартаран, Саһыл Уйалаах алааһыгар кэлбитэ. Сүөһүлэр мэччийэ сылдьаллара. Тэрэнтэй тыа саҕатыгар саһан олорон кэтэспитэ. Кыыс иһэрин көрөн, кыбыстан, саһан, төннөн хаала сыспыта.
    Кыыс ынахтарыгар кэлэн һайдаан, хомуйан, дьиэтин диэки эргиппитигэр, Тэрэнтэй эр хаанын киллэрэн, суолунан иһэр киһи курдук туттан, тоһуйа тахсыбыта.
    Кыыс көрөн баран, хаана кыыспыта. Ол эрээри кыһамматах курдук туттара. Тэрэнтэй кыбыстарын биллэримээри соруйан улаханнык саҥаран кыыс аҕатын Балльыа оҕонньору ыйыппыта. Кыыс: “Баар”, — диэбитэ. Уонна туту да кэпсэппэтэхтэрэ. Кыыс эмиэ кыбыстар быһыылааҕа. Аллараа көрөрө. Ынахтары үүрэн кэккэлэһэ хаампыттара.
    Тыаҕа киирэр суол кэлбитэ. Аҕыйах мае хаххалаан турар үрдэл быыһы аастахха, Бэттэҥ алааһыгар

киирэр үрүйэ төрдө кэлэр.
    — Эн миэхэ кыыһыраҕын дуо? — Диэн Тэрэн­ тэй мас быыһыгар киирэн иһэн ыйыппыта.
    — Суох.
    Сир куоһаҕар үктээтэҕэ буолуо, алҕас кыыс саннын таарыйбыта. Онтон туох эрэ имнэммитин курдук, Тэрэнтэй эмискэ кыыһы кууһан ылан бэйэтигэр ыксары тарпыта. Эр киһи иҥсэлээх уоһа кыыс ньимийбит уоһун булбута.
    — Киһи көрүө. Кэбис, ыыт, — кыыс туора хайыспыта. Хайдах эрэ сэниэтэ суох буолбут курдуга.
    — Ким да суох, — диэн Тэрэнтэй кыыс кулгааҕар сибигинэйбитэ.
    Харса суох уураан, сыллаан турбахтаан баран, кыыһы ыыппыта.
    Дьэ итинтэн ыла саҕаламмыта, эдэр дьон кистэлэҥ тапталлара. Сороҕор тыа саҕатыгар кетехсөн олороллоро. Ол эрээри айыыга киирбэтэхтэрэ. Кыыс оҕо эргэ барыар диэри айыыга киириэ суохтаах. Тэрэнтэй даҕаны кыыһын харыстыыра, күрүөһүлээбэт этэ.
    Тэрэнтэй дьоно уолларыгар “онно үчүгэй кыыс баар, баран ыйытабыт дуо? ” Диэтэхтэринэ олох буолуммат этэ. Өссө кыыһырбыт курдук тотурҕаланан тахсан барара. Ол иһин дьоно кэлин “бэйэтэ көрө сылдьар ини” диэн ыйыппат да буолбуттара.
    Оттон Ааныс буоллаҕына Тэрэнтэйи кытта кэпсэтэригэр ыал буолар туһунан тыл быктарар буолбута. Бииргэ буоллахпытына инньэ гыныахпыт, ону оҥостуохпут диирэ.
    Биирдэ Тэрэнтэй кыбыста-кыбыста Ааныһы ылыан баҕарарын туһунан эппитигэр аҕата: “Балтыгын ойох ылаары гынаҕын дуо? ! ” — Диэн саба саҥаран кэбиспитэ.
    Тэрэнтэй ону соһуйа истибитэ. Ыйыталаһан билбитэ, аҕата Көстөкүүн оҕонньор уонна кыыс аҕата Балльыа эһэлэрэ ини-бии дьон үһүлэр.
    Ырааҕынан да буоллар киһи хаан аймаҕын ылыа суохтаах үһү.
    Тэрэнтэй кураҥхара сылдьан Ааныс дьиэтигэр барбыта. Хата, кыыс дьиэтигэр соҕотоҕо. Остуолга кэйигэс отун төрдүн быһаҕынан быһан араара олороро. Тэрэнтэй киирээт да, аттыгар олорон: “Аймахтыы үһүбүт”, — диэн эппитэ. Кыыс кэрчиктиирин тохтоппотоҕо. Туох да суолтата суох солуну истибит курдуга.
    Саҥата суох олорбохтоон баран: “Онон? ” Диэн ыйыппыта. Тэрэнтэй: “Онон эн биһикки холбоспоппут, дьоммут көҥүллүөхтэрэ суоҕа”, — диэн эппитэ. Кыыс туту да саҥарбатаҕа. Арай остуолга бүк түһэн, иэдэһин илиитигэр өйөөбүтэ. Тыынара иһиллэрэ.
    Аан аһыллан, таһыттан Ааныс сурдьа Көстүүн уол киирбитэ. Тэрэнтэй кинитгэн дьонун сураспыта буолаат, тахсан барбыта. Онтон ыла Тэрэнтэй Ааныһы кытта көрсүбэт буолбута.
    Биир сыл ааспыта. Саас дьоно уол истэригэр наар Мотуу кыыһы хайҕаан кэпсэтиһэр буолбутта­ ра. Онтон уолтан бэйэтиттэн ыйытан сөбүлэҥин ылбыттара…
    Тэрэнтэй Мотууну ылбытын кэннэ уруу аһыгар Балльыалааҕы ыҥырбыттара. Онно Ааныс кэлбэтэҕэ. Онтон күһүөрү

Тэрэнтэй тыа суолугар Ааныһы уун-утары көрсө түспүтэ. Кыыс хайдах эрэ дьиибэтик ымайбыта уонна эппитэ:
    — Эн ыал буолбут сураххын истэн үөрдүм да үөрдүм.
    — Кырдьык дуо? ! — Тэрэнтэй соруйан итэҕэйбит курдук туттан саҥа аллайбыта. Уруккутун кур­ дук кыыһы бэйэтигэр чугаһата тардаары илиитин көтөҕөн эрдэҕинэ, кыыс икки илиитэ сүр эрчимнээхтик түөскэ аспыта.
    — Ойоххун баран кууспаҕалаа, — тимир-тамыр курдук туттубут кыыс ааһа хаампыта. Тэрэнтэй саҥата суох туран хаалбыта.
    Онтон ыла көрсүбэт буолбуттара. Арай ааспыт кыһын Ааныс Тэрэнтэй дьиэтигэр Көтөккө кэлэн хоммута. Онно олох туох да буолбатаҕын курдук туттара. Өссө ордук күлэр-салар курдуга.
    — Эрдэ да кэлбиккин, — Ааныс дурда аттыгар кэлэн, хайдах эрэ сэниэтэ суохтук саҥарар.
    — Баҕар эйигин көрсүөм дии санаабытым. Чэ, киир, кэккэлэһэ олоруох, — Тэрэнтэй сыҕарыйан биэрэр.
    Өр көрсүспэтэх дьон быһыытынан куустуһан олорон уһуннук уурастылар.
    — Өссө биирдэ, — Тэрэнтэй тохтоон тыын ылан баран, сибигинэйэр.
    — Мотуу тугу гынарый?
    — Дьиэ үлэтин үлэлиир. Ас астыыр. Иистэнэ үөрэнэр. Оттон эн тугу гынаҕын?
    — Мин дуо? Мин бу эйигин кытта куустуһан олоробун. Кэргэннээх киһини, аймахпын кытта уоран таптаһабын. Айыыны оҥоробун. Таҥара көрөн турара буолуо.
    — Ама эйигин сөбүлүүрүм, таптыырым айыы, буруй буолуо дуо?
    Кыыс “мин” диэн эрдэҕинэ киһитэ ситэ саҥардыбакка сабатүһэн ууруур. Эмиэ саҥата суох куустуһан олорбохтоотулар.
    — Мин үс киһини сирэн ыыттым. Дьон туох эрэ дииллэрэ буолла? Бука сириксэн кыыс аатырдаҕым буолуо, — кыыс хайдах эрэ соҥуйбут, хоргуппут курдук буоллаҕына кэрэ дьүһүнэ ордук тупсар. Кини таныыта суох коне муруннаах, чараас нарын уостаах, синньигэс сирэйдээх, дьураа кур­ дук хара хаастаах, сүрдээх ис киирбэх дьүһүннээх кыыс. Тохтуу түһэн баран, салгыы саҥарар:
    — Дьүөгэлэрим бары эргэ баран оннуларын буллулар. Арай мин эрэ кыыһынанкырдьар буоллум.
    — Сүүрбэ саас диэн эдэр буоллаҕа дии. Оттон мин сүүрбэ сэтгэбин аастым.
    — Эн эр киһи буоллаҕыҥ дии. Кэргэннээххин. Кыыс сааһырара куһаҕан.
    — Оттон Сааба кыыһа эргэ бара илик буолбат дуо? Эйигиттэн быдан аҕа.
    — Ол кыыс ыарыһах ээ. Мин аны сирдэхпинэ, абааһы уола тутуспут кыыһа буолуо, ол иһин айыы киһитин сирэр диэхтэрэ. Наһаа ынырык дии, ээ?
    — Ама инньэ диэтэхтэрэй, — Тэрэнтэй хараҕа кыыстан арахпат. Эмиэ ууруур.
    — Диэхтэрэ. Аны күһүн кэлэн ыйытгахтарына барыам. Урут эн күлүккүн маныыр этим. Аны кэтэһэрим, манаһарым ким да суох.
    — Оччоҕо эйигин аны көрбөппүн дуу?
    — Эн кэргэннээххин. Миигин суохтатыаҥ

суоҕа. Аны ыйытгахтарына харахта симнэ барыам.
    — Эн ыал буоллаххына, мин сылдьыам. Соп дуо?
    — Сылдьыбат инигин. Эргэ бардахпына оҕоҕо, үлэҕэ баттатан дьүдьэйиэм. Кыыс хааным кэхтиэ. Оччоҕо эн сириэҥ.
    — Copox дьахтар кыыс хаанын ыһыктыбат. Этэллэр ээ, сорох дьахтар отутугар ордук тупсар диэн.
    Үөр кунньалгылар чуһурҕаһан кэлэн эргийдилэр. Тэрэнтэй “хамсаама” диэн сибигинэйдэ, саатын ылла. Кустар иккитэ эргийэн бараннар түспэккэ бардылар, күөл уутун мыыннылар быһыылаах.
    — Барахсаттар, ыраастар үчүгэйдэр даҕаны! Түспүттэрэ буоллар аһыммакка ытыаҥ этэ дуу?
    — Булду аһыммат баҕайыта.
    — Оттон мин кими барытын аһынабын. Ити кустары, эйигин, сирбит дьоммун. Бэйэбин эмиэ.
    — Оттон Мотууну аһынаҕын дуу?
    — Мотууну аһыммаппын. Туох диэн аһыныахпыный?
    — Ноо! Аһыммаккын? Эн миигин кытта иккиэйэх буоллаххына биирдэ да күлбэккин ээ. От­ тон кыһын биһиэхэ ыалдьыттыы сылдьаҥҥын саҥара-саҥара күлэриҥ. Тоҕо оннугуй ээ?
    — Эн таптыыр доҕоргун кытта холбоһон ыал буолан олороргун көрөн үөрэрим буолуо, — диэн баран Ааныс саҥата суох олорбохтоото. Онтон сал­ гыы. — Тоҕо күлэрбин бэйэм да билбэппин. Чэ, мин барыым. Олус өр буоллум.
    — Өссө кыратык тохтуу түс. Эн бардаххына дурдабар эмиэ собус-соҕотох буолабын дии…

---

    Биир үтүө күн Көстөкүүн оҕонньор сарсыарда аһаан баран, сис туттан аргыый хааман арҕаа бар­ да. Бу дойду алаастара улаханнара суох. Сотору уҥа үрүйэ төрдүгэр кэллэ. Оҕо эрдэҕитгэн бу үрүйэнэн элбэхтик кэлбит-барбыт сирэ.
    Салгын итийэн, мутукча көҕөрөн эрэр. Уйа туттар араас чыычаах саҥата сүрдэммит. Олохторун оҥостор умсулҕаннаах оонньуулара саҕаланнаҕа.
    Кылгас үрүйэ бүтэн, Бэтгэҥ алааһыгар киирдэ. Былыр бу сайылыкка Балльыа аҕата Тээтиҥсэ оҕонньору кытта дьукаах сайылыыр этилэр. Балльыаны кытга бииргэ оонньоон-көрүлээн улааппыттара. Билигин иккиэн оҕонньор буоллулар.
    Тумул анныгар тутуллубут туруорбах балаҕаҥҥа киирэн оҕонньору кытта кэпсэттэ. Быйыл хайдах дьыл буоларын сылыктаатылар. Балльыа сиһим дьарҕата копте, сотору ардах кэлэрэ буолуо диир.
    Көстөкүүн ааһан иһэр киһи быһыытынан, ыалга өр буолбата. Тахсан, арҕаа барда. Аҕыйах мае хаххалаан турар чараас тыаны туораан Бырахаччы диэн алааска киирдэ. Бу алааска Айах Баһылай диэн киһи олорор. Бэрт киэҥ, үтүө ходуһа алаас.
    Ыалга киирбитэ, Баһылай суох эбит. Бүтэйдээх диэн алааска олорор ыалга барбыт үһү. Көрсөр наадалаах этэ. Дьоно сотору кэлэр ини дииллэр.
    Көстөкүүн Баһылайы күүтэ таарыйа арҕаа бар­ да. Аҕыйах мастаах тумус тыаны быһа түспүтүгэр, алаас арҕаа эҥэрэ

көһүннэ. Оҕонньор онон-манан бөлкөй хомустардаах күөл кытыытынан хаамар. Кураан дьыл бу күөл уута түстэҕинэ куйуурдааччылар. Бөдөҥ, минньигэс соболоох күөл.
    Оҕонньор аргыый хааман, күөл арҕаа өтгүнээҕи үрдэл сиргэ кэллэ. Былыргы үйэтээҕи омуһах онно кимистэ сытар. Томтоҕор сир үрдүгэр олордо.
    Былыр манна кимнээх эрэ олорон аастылар буолла? Дьиэ туттан, мае мастаан, оттоон, сүөһү ииттэн, балыктаан, бултаан олорбуттара буолуо. Эмиэ бэйэлэрин кэмнэригэр оҕо буолан оонньоон-көрүлээн, улаатан, ситэн, нал буолан олорон аастахтара.
    Дьыл ааһара түргэн. Киһи үйэтэ кылгас. Хаһан эрэ бу билигин баар дьон олорбут сирдэригэр эмиэ омуһахтарын эрэ онно төгүрүйэ кимистэн хаалыа буоллаҕа. Ону эдэр дьон өйдөөн да көрүөхтэрэ суоҕа. Биир эмэ кырдьаҕас киһи көрдөҕүнэ “былыр манна дьон олорбуттар эбит, өтөх онно баар”, — диэҕэ. Туох барыта бүтэр, умуллар, ааһар аналлаах.
    Оҕонньор туран, аргыый хааман, төнүннэ. Быйыл үчүгэй дьыл буолар чинчилээх. Хаар ууллубутун кэннэ биирдэ үчүгэй соҕустук ардаабыта. Сотору эмиэ түһэрэ буолуо. Улахан былыт ааһан, араҕан биэрбэт, тардылыктаах буолааччы. Ньургуһун хойуутук үүммүт. Үтүө сайын буоллаҕына сир ийэ барахсан сирэм күөҕүнэн чэлгийиэ, ымыы чыычааҕын ыллатыа, уйгу быйаҥын биэриэ. Үчүгэй сайын сааскытытган ичигэс, сииктээх буо­ лааччы. Оо, билигин сүһүөҕүн үрдүгэр сылдьар биэс уончалаах киһи эбитэ буоллар.
    Көстөкүүн эмиэ сис туттан аргыый хааман, икки тумус тыа аҥайар аартыгар кэллэ. Оҕо эрдэҕинэ бу хатыҥнар, ол талахтар суох этилэр. Бу аартык, кэлин хатыҥынан, талаҕынан саба үүнүөх бэйэтэ ДУУ?
    Кэҥии халыйбыт ууну тумнан, үрдүк булгунньах тэллэҕэр кэллэ. Уу кытыытыттан былдьырыытгар көтөллөр. Кэннигэр тумус тыаҕа чаччыгыныар чардыргыыр. Кыһыл түөстээх талах чыычаахтара көтөллөр.
    Былыр кыргыс үйэтин саҕана аҕа ууһун ыаллара күһүн бары бу алааска мусталлар үһү. Өстөөх кэллэҕинэ, оҕону, дьахтары бу булгунньах үрдүгэр таһаараллар. Биирдэ бэриллэр олохторугар сүгүн олорбокко кыргыһар буоллахтара. Күөгэйэр күннэригэр сылдьан, бу дойдуга букатын кэлбит курдук сананан, дохсун хааннарын оонньотон эрдэхтэрэ.
    Киһи эдэригэр эдэрин билбэт. Кэлин кырдьан, мөлтөөн, ыараан баран эдэр сааһын үчүгэйин өйдүүр, суохтуур. Эдэр дьону ымсыыра көрөр. Дьылҕа хаан ыйааҕа кытаанах. Дьэ өйдөнөн, билэн-көрөн, үчүгэйи, кэрэни кэрэхсиир, уһунукиэҥи саныыр буолан эрдэххинэ, оҕонньор буолан хаалаҕын.
    Ол эрээри чэгиэн буоллахха ханнык баҕарар саас үчүгэй эбит. Көстөкүүн быйыл сэттэ уон бии­ рин туолла. Киһи ханна да тиэтэйбэт, кими да ордук санаабат,

кимиэхэ да ымсыырбат сааһа.

---

    Сонуок сирэ ирэрин кытта Тэрэнтэй Мотуулуун сыарҕаҕа сухаларын тиэйэн, оҕустарын көлүйэн сир хорута бардылар. Ытгара Моойторук хаалсыа дуо, иннилэригэр түһэн сүүрэн дыгыйар. Илин тыанан тахсан, сүөһү ыллыгынан тыаны туораан сонуоктарыгар кэллилэр. Сухалара саҥа. Маһын дьоннортон үтүгүннэрэн Тэрэнтэй бэйэтэ оҥорбута. Суха тимирин Даадар ууска оҕустарбыта.
    Күрүө иһигэр киллэрэн оҕустарыгар суха бурҕалдьытын кэтэттилэр. Сонуок уһук кытыытыгар аҕаллылар.
    — Бу кытыынан тартаран, көнөтүк тутан бараар. Тартаран көр эрэ, — Тэрэнтэй туорай мастан ылан, суханы туруору тутар.
    Мотуу оҕуһу муннун быатыттан сиэтэр. Тэрэн­ тэй һайдыыр. Оҕус сүрэҕэлдьээбит курдук аргыый аҕай тардан дьүккүйэр. Суха маһа аалсан кыычыргыыр. Оҕус бытааннык да хаамтар ыарырҕаппакка тардар. Эргэ сонуок буора көпсөркөй.
    — Оҕус быатын кылгастык тутан ис. Тохтоо диэтэрбин кытта тохтотоор, — саҥа соломмут кырыс сиргэ чугаһаан эрдэхтэринэ Тэрэнтэй саҥата иһиллэр… Оҕус саҥа хоруллар сиргэ кэлэн ыарырҕатта. Сиһэ бөгдьөйдө. Кэтит бурҕалдьы оҕус моонньугар ыбылы киирэн култатта. Тэрэнтэй һайдыыр. Талах кымньыынан оҕуста.
    — Тохтоо! — Кырыс сири ортолоон эрдэхтэринэ Тэрэнтэй саҥата иһиллэр. — Кэннинэн үтэй.
    Мотуу оҕуһун тохтотоот, түөһүттэн анньан кэн­ нинэн хаамтарар. Тэрэнтэй сухатын сытыары быраҕар. Баһымньыны аҕалан сири табыйан көрөр. Ситэ ылҕамматах силис хаалбытын тардыалыыр.
    Салгыы сирдэрин тартаран кытыыга тиийэн, оҕуһу эргиттилэр. Хоруттарбыт суоллара хара быа курдук субуллан көстөр.
    — Аны тартарбыт суолгун кытыытынан тутан бараҕын. Урут оҕус сиэппит киһи билэр инигин?
    Хоруппут сирдэрин кытыытынан төттөрү бараллар. “Киллэр” эбэтэр, “таһаар” диэтэҕинэ Мо­ туу кыратык халытан биэрэр. Оҕус хаххалаан суха төһө сөпкө иһэрэ көстүбэт.
    Кырыс сир буора кытаанах. Оҕус дьүккүйэн нэһиилэ тардар. Куҥнаах улахан оҕус буолан кыайар. Силис утаҕа кэллэҕинэ оҕус ыарырҕатар. Тэрэнтэй һайдыы-һайдыы, тутан иһэр сухатын туорай маһыттан анньан көмөлөһөр. Кэм да сиик­ тээх буор сыта муннуларыгар биллэр.
    Төрдүс эргиирдэрин таҕыстылар. Оҕус итииргээн дуу, сылаарҕаан дуу ыараханнык тыынар. Күн тииттэр быыстарынан тыган сандаарар. Тыа чыычааҕа саҥарар. Лыах көтөн тэлимниир.
    Кыратык сынньанан, оҕустарын уоскута түстүлэр. Оҕуһу маҥнайгы этигэр күүскэ үлэлэппэт баҕайыта. Этэ көһүйдэҕинэ сарсын буутайдаан моһуоктуоҕа. Моойторук моҕотойу эккирэтэн сыгынах анныгар түһэрдэ.
    Күлүккэ олорон ыаҕайаттан сөрүүн ымдааны истилэр. Утаппыттар. Мотуу үлэҕэ кэтэр былыргылыы

тарбыйах тириитэ сутуруолаах, кылгас даба ырбаахылаах. Оттон Тэрэнтэй таҥаһа эмиэ былыргы сутуруо. Эргэ сарыы ырбаахылаах.
    Кирилэлээх сонуоктара мантан чугас баар. Аҕыйах мае хаххалаан турар. Алаастарын илин эҥэрин иҥнэри сири солоон сонуок оҥостубута. Кирилэ сухата суох. Тэрэнтэйдээх сухаларын уларсан хорутар. Сииги баттаһан түүн үлэлиир. Улахан уолугар оҕуһун сиэтгэрэр.
    Мотуу итииргээн сирэйэ кытарбыт. Кини дьүһүнүнэн Ааныска тиийбэт. Ол эрээри куҥатааһа толорута, таҥаһы тилэри тэбэр кэтит самыыта, улахан эмиийэ эр киһи хараҕар быраҕыллар кыыс. Майгыта да сымнаҕас, үчүгэй, сүрдээх үлэһит.
    Сынньанан, кыратык хорута түһэн баран, дьиэлээтилэр. Сарсын кэлэн үчүгэйдик үлэлиэхтэрэ. Баайга хамнаска үлэлиир курдук буолуо дуо, бэйэ иннигэр үлэлиир диэн дьол буоллаҕа дии. Киһи үлэ түмүгүттэн үөрүүнү, дуоһуйууну ылар. Хас эргийдэх ахсын хорутуллубут сир кэҥээн иһэрэ, үлэ түмүгэ тута хараххар көстөрө үчүгэй. Киһи өссө үлэлиэн, кэҥэтиэн баҕарар.

---

    Киэһэ Тэппэйээн сорук боллур уола Кириһээн кэлэн оҕонньор илдьитин этэн ааста. Тэрэнтэйи ыҥыртарбыт.
    — Туохха ыҥыртардаҕай? — Ылдьаана уолун диэки көрөр.
    — Киммилэр? Баҕар тугу эрэ үлэһэн оҥортороору наадыйбыта буолуо, — Тэрэнтэй бэйэтэ да билбэт.
    Тойон ыҥырбытын кэннэ олоруо дуо, Тэп­ пэйээн кыстыгар барда. Бырахаччы алааһын халдьаайытын үрдүнэн ыллык суолунан хааман иһэн, алаас арҕаалыы хоту хонноҕунан тыаҕа киирдэ. Син халыҥ тыанан барбахтаабытын кэннэ, Ньимиидэ үрэх хонноҕо көһүннэ.
    Үрэх уута соччо түһэ илик. Этэрбэһин устан, ыстаанын ньыппарынан, дулҕаттан дулҕа үрдүгэр ыстаҥалаата. Уҥа өттүгэр ала улахан кустар олороллорун көрөн “саабын илдьэ кэлбэккэбин” дии санаата. Уута кыра. Талаҕынан үөмэн киирэн ытарга тоҕоостоох сир эбит.
    Үрэҕи туораан, дириҥ уулаах Ньаанда күөлүн үрдүнээҕи үрдэл сиргэ тутуллан ыраахтан көстөр Тэппэйээн баай уоругар кэлэн, улахан дьиэҕэ киирбитэ, оҕонньор баар эбит.
    — Хайа, нохоо, кэллиҥ дуу? Чэ, олор ортоку олоххо, — оҕонньор утуйар таҥаһыгар өйөнө сытан, аан аһан кэпсэтэр.
    — Кэллим, — Тэрэнтэй таҥараҕа кириэстэнэр, ортоку ороҥҥо олорор.
    — Хайа хайдах олордугут?
    — Үчүгэй.
    — Быйыл сүөһүгүт хайдах сыл таҕыста?
    — Этэҥҥэ.
    — Маннык баар. Мин эһиэхэ хаһааска үс ынаҕы биэрэр былааннаахпын. Ону туох диигитий? Сөбүлэһэҕит дуо?
    — Ээ бэрт буоллаҕа дии, — Тэрэнтэй хайдах эрэ соһуйа, үөрэ иһиттэ.
    — Хаччай диэн киһини билэриҥ буолуо. Ол баҕайыга үс ынаҕы уостаабытым. Онтукабын аанньа аһаппакка быһа түһэрэн кэбиспит. Ол иһин былдьаан ыламмын дьиэбэр

аҕалтаран аһаттым. Арыый көннүлэр. Күөх тахсан эрэр. Туох да буолуохтара суоҕа.
    — Үс ынаҕы төһө арыыга ыатаҕын?
    — Үс ынахха үс буут дьэҥкир арыы диир этим. Эһи быйыл икки аҥар бууту биэрдэххитинэ сөп буолуо. Аны күтүөтүм буоллаҕыҥ дии. Оннук буолбат дуо?
    Тэрэнтэй саҥарбата. Иһигэр “күтүөтүргээбэтэх баҕайыҥ ини” дии санаата.
    — Биир ынах торбостоон кэбистэ. Ону тилийэн ыаххыт. Иккис ынах төрөөбүтэ. Манна күөх окко туран көнөн эрэллэр. Сайыҥҥы күөххэ мэччийдэхтэринэ үчүгэй буолуохтара.
    — Аны күһүн Бохуруопка диэри ыыр буоллахпыт дии?
    — Соҕордук. Бохуруопка диэри. Оттоох буоллаххытына кыһынын эмиэ уостуом. Ону күһүөрү кэлэн кэпсэтээр.
    Тэрэнтэй баай ыалга чэйдээн, арыылаах баахыланы сиэтэ. Барарыгар үс ынаҕы тутан биэрдилэр. Биир ынаҕы моонньуттан сиэттэ. Икки ынаҕы батыһыннары үүрэн, саҥа төрөөбүт ньирэйи көтөҕөн, үрэҕи туораттылар. Эдэр хамначчыт уол ынахтары үүрсэн Ньирэччийэҕэ диэри аҕалыста.
    Ынаҕы хаһааска ылан ыыр барыстаах. Орто үчүгэй ынах сай устата буут эрэ арыыны биэрбэт. Хайа уонна хара үүтэ эмиэ хаалбат ас. Тэппэйээн баай тары мустаран ылааччыта суох.
    Ньукуолун таҥараҕа кус сиэтилэр. Тэрэнтэй дурдаҕа сытан, кэрийэн биэс уонча куһу өлөрбүтэ. Үксэ улахан кус. Оҕонньор куртуйахха туһахтаан алтаны ылбыта, Кирилэ саата суох буолан кустаабат. Ол оннугар куртуйахха туһахтыыр. Эдэр киһи буолан ыраах баран туһахтаан уонтан тахса куртуйаҕы ылбыта. Сааскы охсор кэмэ буолан куртуйах туһахха бэркэ иҥнэр.

---

    Көстөкүүннээх Саар Көстөкүүн күн сайылыктарыгар Бөҕө Күөлүгэр көстүлэр. Отгон Кирилэлээх кыстаабыт сирдэригэр Ньирэччийэҕэ хааллылар.
    Сайылык барахсан сирэм күөҕүнэн симэнэн, бэл салгынныын чэбдигирбиккэ дылы буолбут. Тумул халдьаайы аннынааҕы хонууга күөх, үрүҥ, араҕас сибэкки тыллан эрэр. Араас чыычаах саҥата, кэҕэ этэрэ кэрэ кэм кэлбитин биллэрэр.
    Ынахтар саҥа тахсыбыт күөх окко мэччийэллэр. Мантан инньэ үүттэрэ хойдуо, сүөгэйдэрэ минньийиэ, арыылара ап-араҕас буолуо. Күөх илгэ күүһү-уоҕу биэриэ.
    Тэппэйээн ойоҕо Ласпайар Натааһа үнүр Тэрэнтэйгэ кыра сэлиэһинэй бурдугун биэрэн үөрдүбүтэ. Киһи санаатын тутар дьон. Ол бурдуктарынан саламаат оҥордулар. Сайылыкка тахсыы малааһына буоллаҕа.
    Көстөкүүннээх бэйэлэрин ынахтара төрөөбүггэрэ. Тэппэйээнтэн хаһааска ылбыт үһүс ынах­ тара синньээн эрэр. Онон быйыл үрүҥ ас элбэх буолсу. Оттон үүт кутар иһиттэрэ аҕыйах.
    Ол иһин Тэрэнтэй туос хастыы барар буолла. Саатын ылбата. Таһаҕас оҥостуммат. Куска аралдьыйан күнүн ыытыа. Ыраах сиринэн эҥсэн көрдөөтөҕүнэ табыллар. Чугас эргиннээҕи

иһит буолар үчүгэй туоһу дьон хастаан бүтэрбиттэрэ. Өссө үчүгэй туостаах суон хатыҥы охторон бараннар үөһэ өтгүн эмиэ хастааччылар. Ньимиидэ үрэх хоту тыатын эҥсэн көрдөөтөҕүнэ тугу эмэ булара буолуо.
    Көтөтү ааһан, халыҥ сиһи туораан, Ньимиидэ үрэххэ киирдэ. Этэрбэһин устан, кыбынан баран, дулҕалаан үрэҕи туораата. Уһун синньигэс дулҕа үктэннэххэ куоҕайан барар. Хата, манан, уулаах сүнньэ кэтитэ суох.
    Үрэҕи туораан, хоту кырдалы кыйа иһэн, уҥа арахсар суолунан Ыарҕа диэн киэҥ ходуһалаах алааска киирдэ. Баллыа оҕонньор уолаттара сир ыланнар билигин бу алааһы олоччу бас билэллэр. Өссө Ньимиидэҕэ күрүө аҥара сирдээхтэр. Ыарҕа үтүө алаас да, кыстатар уута суох. Былыр улахан күөллээҕэ эбитэ үһү. Ону хорон үрэххэ түһэрбиттэр.
    Тэрэнтэй алаас илин өттүнэн намыһах сиринэн тыаҕа киирдэ. Манан иһирдьэ субуччу үүнэр чараҥнаах. Хатыҥа сөбүгэр бөдөҥ. Үчүгэй ыраас халыҥ туостаах хатыҥ намыһах соҕус күлүк сиргэ, тыа иһигэр баар буолааччы. Алааска күн көрөр сиригэр үүммүт хатыҥ лабаата элбэх уонна куобах уостаах буолан, иһит тигэргэ табыгаһа суох.
    Дьон урут кэлэн хастаабыттар. Билигин киһи сылдьыбатах сирин булбаккын. Былыр үйэҕэ хастаммыт онно хараара оспут суон хатыҥнар бааллар. Эдэр хатыҥ чараас буолан эмиэ иһит тигиллибэт.
    Тэрэнтэй биир хастамматах суон хатыҥҥа кэ­ лэн, эргийэн көрдө. Мутук онно, куобах уоһа элбэҕэ бэрт эбит. Сирэн хастаабакка бардахтара.
    Иккис хатыҥҥа тохтоон, эмиэ эргийэн көрдө. Бу мутук оннун ортотунан тыырдахха син туос буолсу. Саатар быдараах туоһа буолуо. Быһаҕын таһааран үөһээттэн аллараа көнөтүк тыыран суол таһаарда. Онтон быһаҕынан дириҥник тыыран, сэрэнэн, алдьаппакка туоһун хастаан ылла.
    Билигин бэс ыйыгар хатыҥ суллар, дөбөҥнүк хастанар. Кэлин ыаннаҕына туоһа этигэр сыстан хастыырга кытаатар. Туос түрбэтин угарга аналлаах киэҥ матаҕалаах мае сүгэһэрдээх. Туоһун түүрэн сүгэһэригэр укта. Таарыйа, кыра анал көҕүөргэ кутуллубут ымдааныттан истэ…
    Онон-манан сылдьан, киэҥ сиринэн эҥсэн син элбэх туоһу хастаата. Сылдьыбыт сыыһы булар. Чабычах тигиллэр туоһу эмиэ булла. Хае да ии талаҕын көрөн быһан ылла. Ии талаҕа сискэ үүнээччи. Алааска, үрэххэ үүнэр бөлкөй иирэ талах ии буолбат. Киэһэ дьиэтигэр сылайан кэллэ.

---

    Көстөкүүннээх дьиэ таһыгар кыра хоспох курдук дьиэлээхтэр. Муннугар оһохтоох. Онно сайын куйааска үүттэрин кыынньараллар, күөстэрин буһараллар.
    Мотуу хотуна Ылдьааналыын кыра дьиэҕэ намыһах талах олоппоско олорон, туоһунан чабычах тигэллэр. Мотуу сатаабат. Онон саҥа үөрэнэр. Ылдьаана бэйэтэ үчүгэй иһитчит.

Быдарааҕы, мэһэмээни, тууйаһы, кыра ыаҕайаны, уу баһар ыаҕаһы, улахан үүт кутар чабычаҕы барытын тигэр.
    — Оҕонньоргун кытта хайдах холбоспуккунуй?
    — Диэн Мотуу ыйытар.
    — Дьоммут эрдэттэн кэпсэтэн кэбиспит этилэр. Мин сэтгэлээх эрдэхпинэ, — Ылдьаана иннэтин тардыалаан ылар. Уолум миигитгэн алта сыл аҕа. Бука бодорустунар диэтэхтэрэ буолуо, мин уончалаахпар биир сыл дьукаах олорбуппут. Уон алталаах уол кыра кыыһы кытга оонньуо дуо, иккиэн тус-туһунан сылдьабыт. Уол дьиибэлээтэҕинэ, хата, кыдырыһар этибит.
    — Оттон хаһан хоонньоспуккутуй?
    — Мин уон алтабын туолбутум кэннэ хоонньоһуннарбыттара. Маҥнайгы түүн иккиэн таҥастыын сыттыбыт. Кыбыстарбыт сүрдээх. Мин улаҕа сытабын. Уолум миигин таарыйбат даҕаны. Иккис түүммүтүгэр уол ийэтэ кэлэн таҥаспытын турута тардыалаан сыгынньахтаабыта. Һэ-һэ-һэ.
    — Оттон уолгун таптыырыҥ дуу?
    — Син сөбүлүүр этим. Үөрэнэн, бодоруһан да хааллахпыт буолуо. Баччаҕа диэри олордохпут дии.
    — Маҥнайгы оҕоҕун хаскар оҕоломмуккунуй?
    — Эргэ тахсан бараммын, иккис сылыгар оҕоломмутум. Эн иһим суох диэн кыбыстыма. Айыыһыт оҕону биэриэ.
    Мотуу саҥата суох барда. Эргэ барбыта сыл буолан эрэр. Ол тухары туох да биллибэт. Эргэ тахсыбыт кыыс ус сыл тухары оҕоломмотоҕуна ойууну ыҥыраннар айыыһыт тартараллар үһү. Тыый, онно тиийбэтэх киһи.
    Сайылыктарын күөлэ соболоох, мундулаах. Оҕонньор күөлүгэр туулуур. Туутун бэйэтэ өрөөччү. Аҕыйах сүөһүлээх дьадаҥы ыаллар сүрүн аһылыктара балык. Балыгы кыһыннары сиирдии хаһааналлар.
    Бурдугу ыһар буолуохтарыттан балыгы хаһааналларын аҕыйаттылар. Ол эрээри олох быраҕа иликтэр. Бурдугу кыраны ыһаллар, ол астара кыһыны туораппат. Бурдук кураан дьылга аанньа үүммэт, ас киирэн буһа илигинэ хаһыҥ оҕустаҕына эмиэ мэлийэллэр. Бурдук эрэлэ суох ас.
    Балыгы хатаран барча эбэтэр хачыр диэн ас оҥостоллор. Барчаны, хачыры оҥорорго мундуну чиккэйиэр диэри буһараллар. Таһырдьа күн диэки иҥнэри, арыттаах сибиэ үрдүгэр тарҕата кутан хатараллар. Анныгар уот оттоннор буруоҕа оҕустараллар. Буруо сыттаах буоллаҕына, сахсырҕа түспэт.
    Хачыры өйүө оҥостоллор. Оттон барчаны дагдаҕа кутан сииллэр. Дагдаҕа кутар буоллахтарына хаппыт балыгы кэлиигэ кутан соҕооччунан үлтү сынньаллар. Ол аата барчалыыллар. Бөдөҥ мунду­ ну үтэҕэһэ үөлэн уокка сырайан буһаран эмиэ си­ иллэр.
    Собону барчалыыллар. Маҥнай үтэһэҕэ үөлэн буһараллар. Онтон иһин ылан, уҥуоҕун ылҕаан, төбөтүн арааран бараннар, сибиэҕэ хатараллар. Кэлиигэ үлтүрүтэллэр. Барчаны элбэҕи оҥордохторуна тымтайга кутан, хаппахтаан, ампаарга үөһэ ыйаан

кэбиһэллэр. Ону кыһын дагдаҕа кутан сиил­ лэр.
    Кыһын сииргэ анаан сыма оҥороллор. Дьиэ таһыгар үрдүк хордоҕой сиргэ кыра оҥкучах хаһаллар. Төгүрүччү сулламмыт тиит хатырыгынан эркиннииллэр. Түгэҕэр төгүрүк туоһу уураллар. Онтукаларын холлоҕос диэн ааттыыллар.
    Сыма оҥорорго маҥнай мундуну эмиэ чик­ кэйиэр диэри буһараллар. Онтон таһааран сүрэҕэ ылыллыбыт тууга кутан уутун сүүрдэллэр, сойуталлар. Саҥа холлоҕоско түгэҕэр суорат куталлар. Ол үрдүгэр сойбут балыктарын булкуйаллар. Ол кэнниттэн туох да киирбэт гына хаппахтаан кэбиһэллэр. Күн ахсын үрдүгэр суорат кута-кута, балык эбэллэр. Суорат балык уҥуоҕун сымнатар. Холлоҕос иһитэ үс хонугунан туолуохтаах. Туолбутун кэннэ үрдүнэн туоһунан, хатырыгынан сабан ба­ раннар, буорунан көмөллөр. Буора томтоҕор буолуохтаах, өссө үрдүгэр күл куталлар. Оччоҕо кутуйах хаспат. Холлоҕос иһэ кыра уонна кураанах буордаах буоллаҕына балыга буорту буолбат. Эрдэтээҥи балык кыратык сыттыйар эрэ.
    Күһүн муус тоҥуута холлоҕосторун ороон ыланнар ампаарга киллэрэн холбоҕо эбэтэр улахан симииргэ куталлар. Сир аһыттан билигин чочунаах, кииһилэ, үөрэ ото үргэнэр. Онно дьахталлар сылдьаллар. Күөх быйантан үлүмнэһэн хаалыахха дииллэр.

---

    Тэрэнтэй сонуогун көрөн кэллэ. Ыспыт бурдуга төһө үүнэн эрэрин көрдөҕүнэ санаата нус буолар. Ото бэркэ тахсан эрэр. Билигин улахан сис былыт кэлэн ардаатар окко, бурдукка туһалаах буолуо этэ. Бэс ыйыгар ардаатаҕына сир аһа эмиэ бэркэ үүнэр.
    Оҕонньор туутун көрөн, тымтайын улахан ортотунан балыгы дьиэҕэ киллэрэн уурар.
    — Ардах дьэ кэлэр буолла, — оҕонньор оронугар кэлэн сытар.
    — Ону хайдах биллиҥ. Мин көрдөхпүнэ халлааҥҥа ардах былыта көстүбэккэ дылы дии. Көннөрү итир былыттаах, — Тэрэнтэй дьиибэргээн ыйытар.
    — Күөлгэ балык бэркэ оонньуур. Ол ардахха. Чыычаах саҥарбат буолбут.
    — Балык ардах кэлэрин хайдах билэрэ буолуой, ууга сылдьан?
    — Дьэ билэр. Салгын сиигирдэҕинэ быыкаайык үөннэр кынаттара илийэн ууга түһэллэр. Уу кырсынан көтөллөр. Ону балык хабар. Балык оонньоон күөл үрдэ дьиримнэс буолбут.
    Оҕонньор сылыктаабыта кырдьык буолла. Киэһэлик илинтэн ыанньыйбыт былытгар саба халыйан тахсаннар, халлааны саптылар. Ардах түһэн тобугураппытынан барда.
    Ардах түүнү быһа түстэ. Сарсыҥҥытыгар эмиэ түһэн, күнүскү аһылык саҕана тохтоон, былыта бысталанна. Үчүгэй илгэлээх ардах түһэн ааста.
    Икки хонон баран аны арҕааттан тахсыбыт бы­ лыт ардаан ибиирдэ. Сир куоһаҕар уу халыйда. Көстөкүүн балаҕана, даҥа халыҥ буолан, төһө да күүстээх ардахха тэстибэт.
    Оҕонньор күн ахсын кыраабыл,

атырдьах оҥорор. Сыл баччатыгар кыраабыл, атырдьах оҥорон Тэппэйээн баайга илдьээччи. Окко сиир бурдуктара суох. Тэппэйээн бэристэҕинэ эрэ бурдугу амсайыахтара.
    Элбэх сүөһүлээх сэниэ ыал дьоно окко киириэхтэрин иннинэ, арыыларын акка ыҥырдан куоракка киллэрээччилэр. Арыыларын батардахтарына, бурдук ыҥырдан тахсаллар. Көстөкүүннээх аттара суох. Кыра түүлээх, эт, арыы атыылаах буоллахтарына өрүс турбутун кэннэ ат эттэһэн, эбэтэр саас муус устар ый саҥатыгар оҕустаах сыарҕанан куоракка киирэн тахсааччылар…
    Тэрэнтэй сайын ахсын Тэппэйээн баайга бэдэрээккэ кэпсэтэн оттуур. Ол харчытынан ыраахтааҕыларын суолун уонна ис түһээни төлүүллэр. Тэппэйээн сири иһити, көҕүөрү, симиири оҥортордоҕуна харчы эбэтэр бурдук, эт биэрээччи.
    Киэһэлик Көстөкүүн дьиэ таһыгар саҥа скор­ бут кыраабылын угун кыһа олордоҕуна, соҕуруу диэкитгэн чугас ыала Добдугуратар Сааба иһэрэ көһүннэ. Кини мантан хоту чугас Хомустаах диэн алааска олорор.
    — Хайа, кэпсээниҥ? — Сааба кэлэн ампаар туорай сыҥаһатыгар олорор.
    — Суох. Эн кэпсээ. Бу хантан иһэҕин? — Көстөкүүн хардары ыйытар.
    — Бөтөкөөнтөн иһэбин.
    — Оҕонньор тугу кэпсиирий?
    — Куораттан саҥа нуучча хотуурун таһаартарбыт. Онтукатын илитиэпкэ диэн ааттыыр. Сүрдээх сытыы хотуур үһү.
    — Көрдүҥ дуо?
    — Көрөн. Саха хотууруттан атын оҥоһуулаах. Хотуур тимирин мае угар туора, чараас тимиринэн хамнаабат гына ыга эрийэн туттараллар эбит. Уга туора тутаахтаах.
    — Төһө сытыыный?
    — Сытыы. Син саха хотуурун курдук кыстыкка ууран таптайаллар үһү. Оту охсорго үөһээнэн эргиппэккэ эрэ көннөрү тайбаан охсоллор эбит.
    — Киһи сатаан охсубат сэбэ буолуо ээ, сэрэйдэххэ.
    — Оҕонньор бу курдук охсуллар дии-дии бэйэтэ охсон көрдөрдө.
    — Ол хотуурунан ким оттуур үһүнүй?
    — Оттон отчуттарыгар биэрэн оттоторо буолуо. Биир уктаах, түөрт уга суох хотууру атыылаһан таһаарбыттар үһү.
    — Уонна тугу кэпсиирий?
    — Тугу да кэпсээбэт. Абыраллаах ардах кэлэн түһэн ааста дии.
    — Ээ, дьэ. Эн быйыл төһө бурдугу ыстыҥ?
    — Буукка тиийбэт туораҕы сиргэ түһэрдим. Эһи быйыл сонуоккутун кэҥэппиккит дии. Алларааттан көрдөххө.
    — Кэҥэтэн. Сирэ эргэрдэ. Сыыйа саҥа сири солоотоххо табыллар.

---

    Сииктээх сайын буолан бырдах элбээтэ. Киэһэлик титиик таһыгар түптэлииллэр. Быйыл үчүгэй дьыл буолсу. Ааһан-араҕан биэрбэт улахан сис былыт кэлэ-кэлэ ардыы турар.
    Билигин эр дьон иллэҥ кэмнэрэ. Окко киирэ иликтэр. Тэрэнтэй кыра тарбыйах тиэрбэһэ тутар. Оҕонньор туутун көрөр. Сибиэ анныгар уот отгон балык хатарар. Ардах түстэҕинэ сибиэ үрдүгэр тэлгэммит

балыгы хатырыгынан сабар.
    Мэччирэҥнээх сиртэн сүөһүлэр ырааппаттар. Сайылыктарыгар мэччийэллэр эбэтэр Хомустаах бэтэрээ өттүнээҕи кэҥэс алааска Нэлэгэргэ киирэллэр. Дьахталлар ынахтарын күҥҥэ үстэ ыыллар. Сорох дьахталлар ынахтарын күҥҥэ түөртэ ыаччылар.
    Биирдэ Мотуу күнүскү ыамҥа ынах хомуйа Нэлэгэр алааһыгар тиийдэ. Сүөһүлэр алаас арҕаа өттүгэр чараҥ саҕатынан мэччийэ сылдьаллар эбит.
    Тыа саҕатынан ынахтарын һайдаан эрдэҕинэ, Көтөттөн кэлэр суолунан атгаах киһи тахсан кэллэ. Микииттэ диэн Тэппэйээн сылгыһыта эбит.
    — Кэпсээниҥ? Хайдах олордугут? — Киһи Мо­ туу атгыгар кэлэн тоҕо эрэ атыттан түстэ.
    — Үчүгэй. Бу хантан иһэҕин? — Мотуу Микииттэни билэр. Тэппэйээҥҥэ олордоҕуна хара дьиэҕэ киирэн чэйдиир этэ. Хамначчыт дьахтар Харытыана сурдьа. Отутуттан тахсыбыт оҕолоох, ойохтоох киһи.
    — Сылгы көрдүү сылдьабын. Мотуу, кэпсэтэ түһүөх эрэ, — Микииттэ илиитин кыыс санныгар уурар.
    — Тугу кэпсэтээри гынаҕын? — Мотуу киһи илиитин санныттан илгэн кэбиһэр. Тэйэ хаамар. Аны киһи көрүө диэбиттии эргиллэн ылар.
    — Киһи кэпсэтэн билсэр буолбат дуо?
    — Ол миигин кытта тоҕо билсэ сатаатыҥ?
    — Сөбүлүү көрөн.
    — Хаадьылаама.
    — Кырдьык этэбин. Сотору дьэйэн буһуо. Дьэйэннээх сири билэбин. Мин эйиэхэ сирдээн биэриэм этэ.
    — Эйиигинэ да суох дьэйэнниир инибин, — Мотуу тэйэ хааман, кытыы ынах туһугар тиийэр. Һайдыыр.
    — Чэ кэл, чугаһаа. Ытырыам суоҕа.
    Мотуу саҥарбат. Эр дьон эдэр дьахтарга тоҕо иҥээҥнииллэрэ биллэр. Онтон тоҕо эрэ кыыһырыах санаата кэлбэт. Үчүгэй дьүһүннээх, быһыылаах-таһаалаах эр киһини иһигэр сөбүлүү көрөөччү. Оннук киһиэхэ куһаҕаннык көстүөн баҕарбат. Өссө аахайбаттара буоллар, иһигэр абарыах этэ. Ол эрээри чугаһаатахтарына аһара кыбыстар уонна куттанар. Хайдах эрэ туох да көмүскэлэ суох буолан хаалар. Ол иһин тыйыс хаанын киллэрэн, сөбүлээбэтэх, кыыһырбыт курдук туттар. Көмүскэнэрэ диэн ол.
    — Миэхэ чугаһаабаккын дуу? — Киһитэ тохтуу түһэн баран, эмиэ саҥарар.
    — Суох.
    — Тоҕо?
    — Тоҕо чугаһыамый. Сэнээҥҥин бу курдук кэпсэтэҕин. Көрдө көрөөт.
    — Суох, сэнээбэппин. Сөбүлээбэтим буоллар эйиигин кэтэһиэм суоҕа этэ.
    — Өссө кэтэһэрдээх ээ. Киэр бар, дьон көрүө.
    — Дьон көрөрүттэн эрэ куттанаҕын дуо?
    Мотуу саҥарбат. Ити икки ардыгар дьиэлэрэ чугаһаата. Аҕыйах талах, хахыйах хаххалаан турар. Микиитэ атын миинэн төттөрү барар.

---

    Бэс ыйа бүтэн, от ыйа үүннэ. Тэрэнтэй саҥа оҥоһуллубут уон атырдьаҕы, уон кыраабылы сүгэн Тэппэйээн сайылыгар Бөтөкөөҥҥө барда. Таарыйа отун бэдэрээтин кэпсэтиэхтээх.
    Тэрэнтэй Тэппэйээҥҥэ

бардаҕына сырыы ахсын кэлэрин кэтэһээччилэр. Киһилэрэ күнүскү аһылыкка диэри кэлбэтэ. Киирэ-тахса кэтэһэ сырыттылар. Баҕар бурдук сүгэн аҕалыа. Аҥардас үрүҥ аһынан, балыгынан, сир аһынан аһаан олороллор.
    — Дьэ иһэр, — түөртүүр ынах саҕана Мотуу таһыттан киирэн этэр.
    — Сүгэһэрдээх дуо? — Оҕонньор куолутунан оронугар сытар.
    — Сүгэһэрдээх.
    Аан аһыллан, Тэрэнтэй киирэн култайбыт матаҕаны аан ороҥҥо уурар. Лис курдук ыарахан.
    — Дьэ, кэпсии оҕус солуҥҥун, — Көстөкүүн туран матаҕа баайыытын сүөрэн туорах бурдугу ытыһан көрөр.
    — Солун соччо суох. Бу боппууда кэриҥэ бурду­ гу биэрдэ, — Тэрэнтэй олоппоһу ылан оһох иннигэр олорор.
    — Бэдэрээккэр кэпсэттиҥ дуо?
    — Кэпсэтэн. Онно уон солкуобайы ыллым.
    — Ханна оттуугун?
    — Урукку сирбэр кэпсэттим.
    — Хотун биир эмэ кутуу чэйи биэрбэт буоллаҕа. Эн көрдөөбөтүҥ ини? — Ылдьаана хааһахтаах бурдуктан ытыһа-ытыһа, мэһэмээҥҥэ кутар.
    — Итиччэ элбэх бурдугу ылан баран наһаа түһэр диэхтэрэ диэн саҥарбатым. Бурдугу ботуччу биэрэбин дии-дии биэрбитэ.
    — Саҥарбатаҕыҥ ордук. Оҕонньор ордук көрдүүрү сөбүлээччитэ суох. Оҕонньорго ким баарый?
    — Ытаһа Хабырылла кэлэн эмиэ бэдэрээккэ кэпсэтэн барда.
    — Чэйдээтиҥ дуо? Туту аһаттылар? — Диэн Ылдьаана ыйытар.
    — Чэйдээн. Арыылаах лэппиэскини мотуйдум.
    — Оҕонньор сүөһүлэрин ыйытар дуо?
    — Ыйыппыта. Икки ынаҕыҥ төрөөбүтэ диэбитим.
    — Уонна туту ыйытар.
    — Суох.
    Тэрэнтэй харчытын аҕатыгар биэрдэ. Ыраахтааҕы суолун төлүүр харчылара. Харчыны хантан да булбаттар. Баайга бэдэрээккэ кэпсэтэн, куоракка киирэн арыы, эт атыылаан, түүлээх туттаран булаллар. Өссө хаартылаан булуохха сөп да, үбэ суох дьадаҥы киһи хаарты диэки хайыспатаҕына сатанар. Харах уутун таһаарар халбархай оонньуу диэн хаарты буоллаҕа.

---

    Оҕонньор ходуһатын көрөн кэллэ. “Соччо үүммэтэх” диир. Ол аата от үүнүүгэ үчүгэй буоллаҕа. Үүнүүгэ мөлтөҕө эбитэ буоллар “олох үүммэтэх” диэх этэ. Туту да быһа эппэт, улаханнык саҥарбат баҕайыта.
    Саха дьоно былыр-былыргыттан сүөһү иитэн аһаан-таҥнан олорбут дьон. Туох баар олохторун илгэтэ, инники кэскиллэрэ от хайдах үүнэритгэн тутулуктаах. Төһө да үүммүтүн иһин, оту ситэ илигинэ оттооботтор. От куоппаһа тахсыбытын кэннэ биирдэ оттууллар. Оту охсорго сахсыллан куоппаһа ыһыллар. Оччоҕо эһиилигэр өссө хойдон үүнэр.
    Аны окко киирдилэр да, от сүмэһинин сүтэримээри сарсыарда эрдэттэн, киэһэ хойукка диэри үлэлииллэр. Сүмэһиннээх оту сиэбит сүөһү төлөһүйэр, этэ минньигэс буолар. Оту күн уотугар олус хатарбакка, ардахха сытыппакка сыа-сым

курдук тутан оттууллар.
    Оҕонньор оттуурга сөп буолбут диэбитин кэн­ нэ, Тэрэнтэй ходуһатыгар Көтөккө аҕыйах күн от оҕуста. Ол кэннитгэн бэдэрээтигэр Ньимиидэҕэ оттуу барда.
    Оҕонньор Мотуулуун Көтөккө бараннар охсуллубут оту мунньан бугуллууллар. Кирилэ эмиэ кэлэн оттуу сылдьар. Хайыы-үйэ омурҕан буолан, билии тумулга буруо таһаарбыт.
    — Чэ, тахсыах. Кирилэ чэйэ оргуйдаҕа буолуо, — оҕонньор атырдьаҕын хороччу анньар. Билии тумулга кэлбитгэрэ. Кирилэ чэйэ оргуйбут. Уот харааччы сиэбит солуурдаах чэйин оллоонтон ылан нэлэгэр кытыйаларга кутаттыыр. Куйааһа сүрдээх. Мотуу тиритэн көлөһүнүн туора соттор. Дэлби утаппыт. Оҕонньор туох да буолбатах көрүҥнээх. Кини чараас үрүҥ ырбаахынан сылдьар. Күн уотугар окко кэтээри үрүҥ ырбаахы тиктэрбитэ.
    Алаас соҕуруу өттө Кирилэ сирэ. Сайын аайы биир күн окко тахсааччылар. Ойоҕо Огдооччуйа ыамын быыһыгар кыра кыыһынаан көмөлөһөөччүлэр.
    — Урут окко сылдьан ымдаан иһэн утаҕы ханнарар буоларбыт. Аны ууну оргутан, сылаас чэйи иһэр буоллубут, — Кирилэ хатыҥ үөһүнэн саһардыллыбыт итии чэйиттэн сыпсырыйар.
    — Мин маҥнай окко сылаас чэйи иһэллэрин туһунан истэн бараммын итэҕэйбэтэҕим. Хаһан сойорун күүтэн утатан өлүүһүбүт дии, куйааска киһи хайдах итии чэйи иһиэ буоллаҕай дии саныырым. Онтукам итии чэй утаҕы ханнарарынан үчүгэй эбит, — оҕонньор өйүө соботун хостуур.
    — Быйыл алааспыт барахсан быйаҥын үчүгэйдик биэрбит. Тыа саҕатын, талах быыһын барытын охсууһубун. Урут хаһан да хотуур түсптэтэх сирэ оттонууһу. Эн Тэрэнтэйи арыый эрдэ ыыппыккын ээ. Мин көрдөхпүнэ. Бэйэҥ кыайан оттуоҥ дуо?
    — Аргыый аҕай оттуур инибин. Хойутаатаҕына Тэппэйээн саҥарыа дии. Отум сүмэһинин куоттарбыккын диэҕэ. Эн уулаах сири ылаҥҥын абыраммыт киһигин.
    — Ээ кырдала кыра. Ону икки-үс күн дайбаан кэбиһээччибин. Онтон ордугун уута түһүөр диэри тохтотобун. Быйыл уута улааппыт буолуохтаах. Алааспытыттан төһө от кэлиэй?
    — Быһа эппэппин. Күһүн кэбиспит кэннэ биллиэ буоллаҕа. От кэлэ түһэрэ буолуо.
    — Бу маннык быйаҥы көрөн туран, ама, ким сүрэҕэ тэппэт, үлэлээбэт буолуой. Ото да үчүгэйэ бэрт. Сыта-сымара. Эҥин-эҥин сэбирдэхтээх, сибэккилээх от бөҕө өрө анньыбыт. Мин маннык үүммүтүн көрө иликпин. Ити сибэккилээх, салаалаах оту туох диэн ааттыылларый? Мин баччааҥҥа диэри от аатын да билбэт эбиппин.
    — Сибэккилээх, умнастаах, сэбирдэхтээх оту сириэркэ диэн ааттыыллар. Өҥ дьылга эрэ тыллан үүнээччи. Оннук от арааһа кырдьык элбэх. Сүөһү бэркэ таптаан сиир. Иҥэмтэлээх от.
    — Ити уулаах сиргэ хойуутук үүнэр боруу от охсорго кэбирэх буолан

баран, сүөһүгэ соҕоон буолбат дуо?
    — Соҕоон. Күөх буоллаҕына кыһын сүөһү син сиир.
    — Оттон уһун умнастаах кыһыл төбөлөөх быта уга сүөһүгэ төһө иҥэмтэлээҕий?
    — Ити от былыргы дьиҥнээх аата мохуолу ди­ эн. Ону быта угар маарынныырын иһин сыыһа ааттыыр буоллулар. Сүөһүгэ иҥэмтэлээх от.
    — Сүөһүгэ саамай үчүгэй от күрдьүгэс күрүөтэ дии?
    — Күрдьүгэс күрүөтэ сыа от буоллаҕа дии. Сүөһү былдьаһа-былдьаһа сиир ото.
    — Үрдүк сиргэ үүнэр от буолбат дуо?
    — Күлүк соҕус уу ылбат сиригэр үүнэр. Сэбирдэҕэ иилистэ сылдьар буолан, куртуйах оҕото нэһиилэ көтөн тахсааччы.
    — Уонна ханнык оту сүөһү сөбүлээн сиирий?
    — Үкэр оту сүөһү сөбүлээн сиир.
    — Оттон ачаны, бэтгиэмэни?
    — Олору да сиир. Кыһын аччык буоллаҕына эрбэһини да сиэн сөп.
    — Өлөҥү соччо сөбүлээбэт ээ.
    — Өлөҥ дороххой. Сүөһүгэ соҕоон.
    — Оттон ити күөл кытыытыгар үүнэр сүрдээх сымнаҕас от баар буолар ээ. Ол хайдаҕый? — Диэн Мотуу ыйытар.
    — Чыырайы этэриҥ буолуо. Куһаҕан, соппоҥ от. Бэл үүнэн турдаҕына күөҕэр сүөһү сиэччитэ суох.
    — Уонна туох диэн от баар этэй? — Кирилэ гу­ ла көрөр.
    — От арааһа элбэх буоллаҕа дии. Сороҕун бэйэм да билбэппин.
    — Кылыс от, тимэх от, баҕа батаһа, кулун кутуруга, кучу от эҥин, — Мотуу эмиэ тыл кыбытар.
    Аһаан баран, күлүккэ олоро түстүлэр. Сахсырҕа сааҕынас. Күлүмэн түспүт. Кэннилэригэр уйатыттан көҥөөбүт чаччыгыныардар чардыргыыллар. Тойон ыҥырыа сибэкки үрдүгэр түһэн бүк баттыыр. Түүлээх эриэн иһэ көбүөхтүү хамныыр. Кирилэ умнастаах уһун оту быһа тардан тойон ыҥырыаны сыыһа охсон кэбистэ. Уйгуурбут тойон ыҥырыа тула көппөхтөөн лоҥкунуур. Сотору эргиллэн, ырааҕынан ааһар.
    Алаас иһэ үөһэ ойбут күн уотуттан итииргээн эппэйэ тыынарга дылы. Хоту халдьаайы үрдүнэн дьэргэлгэн түһэн дьиримниир. Аһыҥа сырдыргыыра, чыычаах, чаччыгыныар саҥата киһи кулгааҕыттан сүппэт.

---

    Тэрэнтэй күн аайы Ньимиидэ үрэххэ баран соҕотоҕун оттуур. Күнүскү омурҕаҥҥа диэри oxcop. Онтон киэһэ куурбут оту мунньан бугуллуур.
    Дьэдьэн бөҕө үүнэн хайыы-үйэ буһан, дьон үргээн эрэллэр. Мотуу күнүскү аһылык кэнниттэн Кирилэ кыыһа Балбааралыын дьэдьэннииллэр. Ньирэччийэ сайылык арҕаа иҥнэри тумулугар эбэтэр Саһыл Уйалаах халдьаайытыгар тахсаллар. Эргэ быраҕыллыбыт сонуоктарга дьэдьэн эмиэ үүнэр. Иһиттэрин толору үргээннэр, бараары тураннар эргиллэн көрдөхтөрүнэ, хойуутук үүммүт дьэдьэн ымсыырдыбыт курдук кытарар.
    Биирдэ Мотуу саҥа тигиллибит мэһэмээни то­ лору кутуллубут дьэдьэн кэһиилээх Бөтөкөөн алааска барда. Эргэ барбыт кыыс төккүттээн дьонугар кэлэ сылдьыахтаах.

Ааспын сайын күрээн барыаҕыттан ыла кинилэргэ сылдьа илик. Кыбыстар, толлор. Хайдах көрсөллөрө, туох дииллэрэ биллибэт.
    Дьэдьэннээх мэһэмээни кыбынан алааһын тыатыгар киирдэ. Дьэдьэн сыта дыргыйар. Дьэ­ дьэн курдук үчүгэй сыттаах, минньигэс амтаннаах туох да суох. Күндү ас.
    Илиитэ сылайан, таһаҕаһын уҥа илиитигэр сыҕарытта. Сотору Ньирэччийэ алааһын илин ту­ мулугар кэллэ. Хаҥас өтгүгэр уһун синньигэс Ханчалыын үрүйэтэ көстөр.
    Тумулу эргийэн алааска киирэн, Тураҥ диэн ааттаах дириҥ уулаах төгүрүк күөлү аттынан ааһан соҕуруу барар суолга тиийдэ. Кирилэлээх дьиэлэрин таһыгар киһи баара көстүбэт.
    Күөл соҕуруу өттүгэр турар үс тииккэ кэллэ. Улахан тиит салаатыгар ол бу тэрэпиискэ, кыл, тирбэҕэ быа баайыллыбыт. Бэлэх биэрэн ааһар ти­ ит аттыгар таһаҕаһын сиргэ ууран, баттаҕытган биир утаҕы быһа тардан ылан мае хатырыгар кыбытта.
    Аны биир тыаны быһа түстэххэ Тэппэйээн баай сайылыга кэлиэхтээх. Ааспыт сайын бу тыа суолунан айманан атах-балай барбыта. Тыый, Ылдьаана кэлэн уолугар ыйыппатаҕа эбитэ буоллар, ханна барыа эбитэ буолла?
    Бөтөкөөҥҥө киирээт, титиик таһын одууласта. Ынахтара көстүбэтгэр. Улахан дьиэ аанын аһан иһирдьэ киирбитэ, оҕонньор көстүбэт, ороно кураанах. Ону көрөн, хайдах эрэ чэпчээбит курдук буолла. Дьэдьэннээх мэһэмээнин остуолга уурда, таҥара диэки хайыһан кириэстэнэр.
    — Хайа кыыспыт кэллэ дуу. Өссө дьэдьэн кэһиилээх, — Натааһа хаҥас диэкитгэн ласпардаан кэлэн, мэһэмээннээх дьэдьэни ылан түгэх диэки илдьэр.
    — Төһө бэркэ олороҕут? — Мотуу уҥа ороҥҥо олорор. Хотун эйэ-дэмнээхтик саҥарбытын истэн үөрэ санаата.
    — Үчүгэй. Эһиги хайдах олордугут?
    — Биһиги эмиэ этэҥҥэ.
    Хотун Мотууну кытта эйэҕэстик кэпсэттэ. Курупчаакы алаадьылаах чэй иһэттэ. Барарыгар аҕыйах кутуу чэй, биирдэ алаадьылаан сиир курупчаакы бурдуга уонна улахан таҥас сууйар мыыла биэрдэ.
    Мотуу хамначчыттар олорор дьиэлэригэр таарыйан кэпсэтэн, чэйдээн таҕыста. Дьахталлар сэргээн, үөрэ-көтө кэпсэттилэр. Ынах хомуйан аҕалбыттарыгар, титииккэ ыабыт ынахтарын көрдө. Таптыыр ынаҕын Алакаайыны ыата.

---

    Тэрэнтэй ардахха өрөөн, ытын Моойторугу батыһыннаран кус бөҕөнү тутгаран, сигэнэн баайан, иннигэр-кэннигэр түһэрэн сүгэн намылытан аҕалла. Үксэ сара кус. Оҕонньор өссө сааһыары: “Быйыл ардахтаах дьыл, кус бөҕө охторо буолуо”, — диэбитэ.
    Улахан ардахха атыыр кус түүтэ сытыйан куорсунун түүтүн үргэнэн кэбиһэр. Оччоҕо кыайан көппөт, сарар. Табыллыбыт күөлгэ элбэх кус сарар. Ону кусчутгар ытынан туттаран бэркэ абыраналлар. Ордук мороду сарата үчүгэй буолар. Этэ

төгүрүйүөр диэри уойар.
    Сүүрбэччэ хонук ааста. Тэрэнтэй бэдэрээккэ кэпсэппит отун охсон бугуллаан бүтэрбитэ. Билигин үрэххэ баар бэйэтин анал сирин оттуу сылдьар. Оҕонньор ходуһатын оттоон бүтэрэ илик. Кырдьаҕас киһи сынньанара элбэх, эрдэ уурайар.
    Быйыл от маска эрэ үүммэтэх дииллэр. Өссө онно-манна сылдьан эбии оттообут киһи хаалыа суоҕа этэ дэһэллэр. Баҕар эһиил кураан сайын бу­ олуо. Сыл аайы өҥ сайын буолбат.
    Оҕонньор бурдугун тахсан көрдө. Бэркэ үүммүт. Куолас үтэн эрэр. Ac киирэрин саҕана ардаатар абырыа этэ. Бурдук барахсан өрө үтэн тахсарын көрөр үчүгэйэ сүрдээх. Тыаны солоон хара көлөһүннэрин тохпут сирдэрэ буоллаҕа. Сүрэхтээх киһи сир ийэ быйаҥыттан аһы булан аһыыр.
    Кус оҕотун көтүтэн үөрдээбит. Тэрэнтэй отун үлэтиттэн өрөөн, саатын сүгэн кустуу диэн барда. Баҕар Ааныһы көрсүөм диэн кичим санаалаах. Быһаас дурдаҕа көрсүөҕүттэн ыла көрсө илик. Үнүр суоҕар Бөҕө Күөлүгэр кэлэ сылдьыбыт этэ.
    Сэдэх хахыйах хаххалаан турар билиини ааһарын кытга, Нэлэгэр көстө түстэ. Сүөһү дэлби мэччийбит хонуута ардахтаах сайын буолан ото кэм да күөх, күкээрэ илик. Сайын барахсан күрүлэс кэмэ ааһан уоскуйбут, налыйбыт. Билигин даҕаны итии. Атах анныттан тэмэлдьигэннэр көтөллөр. Билигин бырдах, күлүмэн намыраан киһигэ да, сүөһүгэ да үчүгэй кэм.
    Хатыҥ чараҥнаах тыа ыллыга Хомустаахтан кэлэр суолга холбосто. Бу эҥэр алаастан тыалара халыҥнара суох. Сотору Көтөт эҥэлдьийэн көһүннэ. Тыа саҕатыттан көлүччэ уутун чуҥнаан көрбүтэ, кус элбэх быһыылаах. Хадьымал устун маҥнай төҥкөйөн, онтон ат буолан үөмтэ. Дулҕалаах сиринэн хаптайан сыыллан барда.
    Чугаһаан, өндөйөн көрбүтэ, кустар билбэккэ аһыы сылдьаллар. Чыркымайдар. Өссө сыыллан чугаһаата. Уута түһэн дулҕатын быыһа кураанах.
    Ытарга сөп буолла. Сытан эрэ ытыаҕы от мэһэйдиир. Сэрэнэн, аргыый дулҕа үрдүгэр олордо. Саатын сомуоҕун туруорда. Кус элбэх быһыылаах да, от мэһэйдээн үчүгэйдик көстүбэт. Анараа өттүлэрэ көстөр. “Ээ чэ, ытыахха”.
    Өссө өндөйөн, атаҕар накыйан туран, ортоку бөлөх кустары кыҥаан ытан тибилиннэрдэ. Кустар көтөн тирилэстилэр. Туран көрбүтэ, ууга үс кус хаалбыт. Биир кус сатыылаан окко киирдэ.
    Кусчут этэрбэһин, ыстаанын устан, ууга киирэн үс чыркымайы таһаарда. Кус билигин ситэ уойа илик. Күһүн барарын саҕана уойар. Саатын ииттэн, Дьулуор алааһыгар киирэн икки көҕөнү эбиннэ.
    Аны Саһыл Уйалаахха барар. Ааныс ынах хомуйар алааһа. Эмиэ чараас тыаны туораан алааска киирбитэ, ынахтар суохтар. Оттон күөлгэ кустар бааллар. Кус сөбүлээн түһэр күөлэ. Кусчут эмиэ ыраахтан үөмэн, бөлөх

кулуһунунан күлүктэнэн кытыыга киирэн, икки кунньалгыны ытан ылла.
    Куһун ылан, дурдатыгар кэлэн саатын ииттэр. Маҥнай оҕус муоһунан оҥоһуллубут буорах хаатын бүөтүн аһан, биир ытыы буораҕы миэркэтигэр кэмнээн саатын уоһугар кутта. Онтон чуумпурунан быыһын анньан киллэрэн баран, саатын эргитээргитэ лигиргэтэн чиҥэттэ. Доруобунньугун хаата тирии. Синньигэс моойо муос. Доруобунньугу эмиэ миэркэтигэр кэмниир. Онтон эмиэ быыстаан баран чуумпурунан лигиргэтэр. Быыһа көппөх былаастаах үөрэ ото, бөстүөнүн кэтэппитин кэннэ, чыркымайдар кэлэн түстүлэр. Хостоотулар да, ыппата. Саатын сэбин харыстыыр.
    Элбэх кус кынатын тыаһа куугунаата. Бу кэллилэр. Чыркымайдар. Ааһа көтөн эргийдилэр. Элиэтээн кэлэн Тэрэнтэй иннигэр түстүлэр. Сорохторо ааһа көтөн, анараа атахха баран намтаатылар.
    Тэрэнтэй хостоһуннаран баран ытан, түөрт куһу хаалларда. Эмиэ кэтэһэр. Оол көстөр суол төрдүн көрөн ылар. Баҕар итинэн сүөһүлэр киирэн кэлиэхтэрэ. Онтон Ааныс… Саатын тыаһа Бэттэҥтэн иһиллэр буолуохтаах.
    Тоҥ күөс быстыҥа олорон, биир көҕөнү өлөрөн, кустарын ылан баран дьиэлээтэ. Санаан көрдөххө, ыал аҕата ааттаах киһи аймаҕа кыыһы кытта кистээн көрсүһэ сатыыра куһаҕан. Дьон биллэҕинэ саат. Аньыы!

---

    Тэппэйээн далла ураһатын иһигэр кулуһун сөрүөлээх оронун хомуллубут утуйар таҥаһыгар өйөнөн сыттаҕына, таһырдьа киһи сөтөллүбүтэ иһилиннэ. Били ыҥыртарбыт киһитэ Сэргэх Сэмэн кэллэҕэ дуу? Ситигирдик. Сарыы дьиэл аһыллан, Сэргэх сулардыы түспүт бытыга көстөн кии­ рэн кэллэ.
    — Нөруөн нөргүй! — Сэргэх былыргылыы эҕэрдэлээн тоҥхолдьуйар.
    — Дорообо! Хайа кэллиҥ дуу? Олор, ити ортоку олбоххо.
    Сэргэх ортоку ороҥҥо олорор. Тойон тугу этэрин истээри иһиллээн чөрбөйөр. Сибилигин туран барыахтыы хоноччу туттубут.
    — Хайа хайдах олордуҥ?
    — Үчүгэй.
    — Оккун отгоон бүттүҥ дуо?
    — Бүтэн. Кэбиһэрим эрэ хаалла.
    — Миинэр аттааххын дуо?
    — Суох. Атым суох, — Сэргэх иннин диэки иҥнэс гынна.
    — Эн балтыҥ Көдөһү киһитигэр эргэ баран олорор үһү дуу?
    — Барбыта, — Сэргэх тойон ону хантан биллэҕэй диэн дьиибэргии санаата быһыылаах, хараҕа кэҥээн ылла. Инники диэки нөрүччү туттубутун көннөрдө.
    — Ол диэки сылдьаҕын дуо?
    — Быйыл сайын сылдьа иликпин.
    — Ол балтыҥ Тордуос баайтан төһө ыраах олороруй?
    — Ырааҕа суох. Үс биэрэстэ кэриҥэ буолуо.
    — Күтүөтүҥ Тордуос баай аймаҕа дуо?
    — Суох. Аймаҕым диэбэт этэ.
    — Чэ сөп. Маннык баар. Тордуос уоруйаҕынан аатырбыт киһи. Онтон-мантан сылгыны уоран үүрэн аҕалар дииллэр. Мин сирбин күүһүнэн оттообутун истибитиҥ дуо?
    Сэргэх саҥата

суох олорбохтуу түһэр. “Туох диирбиний? ” Дии саныыр быһыылаах. Онтон сири көрөн олорон, аргыый саҥарар:
    — Истибитим.
    — Ол курдук Тордуос миигин атаҕастаан турар. Түөкүҥҥэ батааска биэрдэххэ, кэлин өҥөр киириэҕэ. Онон кэһэтиэххэ наада. Оннук буолбат дуо?
    — Оннук.
    — Кинини биһи харытытган кыайан харбыахпыт суоҕа. Халбас харата буоллаҕа. Арай мэҥиэ бырахтахха хайыырбыт эбитэ буолла? Эн санааҕар?
    — Мин тугу билиэмий, тойонуом. Мин балыктааҕар кэлэҕэй, сымыыттааҕар бүтэй, кыра киһи буоллаҕым дии.
    — Кыра киһи кыһаннаҕына кытаҕас буолар буолбат дуо? Чэ, ити хааллын. Миэхэ икки сыл куруламмыт оҕус баар. Былырыын быралгы баран күһүҥҥү үүрүүгэ барбакка хаалбыта. Ол оҕуһу үүрдэрэн Тордуос сүөһүгүгэр холботуом. Хантан кэлбитэ биллибэт сүөһү кини далытган арахпатаҕына, бука, уоран сиэҕэ. Иҥсэтэ дэлэ дуо? Оччоҕо биһи кинини харытытган харбыа этибит. Эн санааҕар табыллыа дуо?
    — Киммилэр? — Сэргэх туту да быһа эппэт муҥкук киһи быһыытынан симиктик саҥарар. Хоноччу тутгубута суох буолбут.
    — Баҕар табыллыа. Табыллыахтаах. Эн туохтаа. Балтыгар бара сырыт. Кулгааҕар дьон истибэтигэр сибис гынан оҕус туһунан эт. Көрө сырыттын. Саадьаҕай дьүһүннээх. Ханас буута маҥан. Ол ортотугар сутурук саҕа харалаах улахан оҕус. Аҥар муоһа салдьыр. Хаҥас муоһа. Бэлиэ соҕус буолуо. Ол оҕус Тордуос сүөһүтүгэр сылдьан сүтэн хааллаҕына, миэхэ биллэрээриҥ. Бука күһүн муус тоҥуутун саҕана өлөрөн сиэҕэ. Эн балтыгар күһүн сөп буола-буола баран кэлиэҥ буоллаҕа дии. Ону сөбүлэһэҕин дуо?
    — Сөбүлэһэн. Эн тылгын быһа гыныам дуо? — Сэргэх эмиэ хонойбут.
    — Сөп. Атах тардыстаргар ыҥыырдаах аты биэрэбин. Сылгыһыттан ылан, миинэн бар. Эрэйгин кэлин саныам. Билигин улахан дьиэҕэ тахсыах, чэйдиэхпит, — оҕонньор туран кэлэр.
    Таһырдьа тахсан хааман иһэн, Тэппэйээн киһитин илиититгэн тардан тохтотор. Саҥатын намтатан аргыый саҥарар.
    — Арба маннык баар. Бу кэпсэтиини икки атахтаахха иһитиннэримэ. Чып кистэлэҥ. Балтыгар инньэ диэн эт. Адьас чып кистэлэҥҥэ туттун. Өйдөөтүҥ дуо?
    — Өйдөөн. Тоҕо кэпсиэм буоллаҕай.
    — Балтыгын адьас кытаанахтык сэрэт. Дьахтар айаҕа аһаҕас буолааччы. Онтон сэрэн.
    — Мин балтым кимиэхэ да кэпсиэ суоҕа. Ону баҕас эрэнэбин.