Аудиота:

    Учууталлар хосторуттан кинилэр субэлээн-амалаан эппит кэс тылларын төбөтүгэр хатаан тахсан, сибилигин аҕай оҕолор ыһыыларынан-хаһыыларынан, күлүүлэринэн оргуйа турбут көрүдүөр устун кылааһыгар баран иһэн ол сүбэлэрин туһаныам дии санаабыта ханна баарый… Долгуйбутуттан барыта көтөн хаалла. Кылааһыгар чугаһаан истэҕин аайы долгуйара өссө улаатан атаҕа сири билбэккэ салгыҥҥа үктэнэн иһэргэ дылы. Бээрэ, ити наһаа дии… Оннооҕор буолуох араас мунньахтарга элбэх дьон иннигэр үрдүк трибунаҕа тахсыллара дни. Суох… Суох, онтон олох атын. Манна кылаас оҕолоро бары биир киһи курдук 45 мүнүүтэ устата эйигин эрэ кэтээн, эн эрэ тылгын истэн, эн хайдах туттаргын-хаптаргын манаан олоруохтара. Дьэ онно сыыһа-халты тутуннаххына эбэтэр алҕас саҥардаххына, кинилэр итэҕэллэригэр киирбэккэ, төттөрүтүн, күлүүгэ бараҕын.
    Оо, дьэ, хайдах эмит бу биир-икки күнү төлө түһэр киһи. Бу долгутуулаах, көстүбэт күүстээх экзамены хайдах туттарар? Бээ­рэ, ол мин аҕыйах күн солбуйарбар ол туох экзаменай? Төһөтүн да иһин, бу саамай улахан экзамен. Оҕолор киһи сыыһатынхалтытын улахан дьоннооҕор ордук өйдөөн көрөллөр. Ол дьыалабыай мунньахтар диэн…
    Төбөтүгэр баппат араас санаа элэҥниирин кытта ааны аһан кылаас ортотугар биирдэ баар буолбутун билбэккэ хаалла. Учуутал киирбитигэр сорох оҕолор бэрт нэһиилэ турдулар. Сорохтор, мин эрэ диэбиттэр, өссө налыйан, атахтарын тыылыы тэбэн, тиэрэ түһэн биэрдилэр. Түргэн баҕайытык, долгуйбут сирэйин-хараҕын биллэримээри, кылааһын эргиччи көрөн баран: “Баһаалыста, олоруҥ”, — диэтэ. Итинтэн ордук тыл тахсыа дуо? Ити даҕаны төлө мөҕөн тахсыбытыгар баһыыба. Уоскутуна таарыйа аргыый кумааҕыларын, кинигэлэрин бэрийбитэ буолла. Кылаас сурунаалын ылан, лиистэри арыйталыы олорон туох диэн саҕалыырын толкуйдаата. Онтон ойон туран көстүүмүн, хаалтыһын көннөрүннэ уонна: “Чэ, билигин билсиһиэҕиҥ. Баҕар, миигин сорохтор корон билэргит буолуо. Мин Степан Ми­хайлович диэммин. Бу оскуолаҕыт аттыгар баар музыкальнай оскуолаҕа учууталлыыбын. Эһиги учууталгыт больничнайга барбытын директор кинини солбуй диэбитигэр сөбүлэстим. Елиза­вета Петровна оннугар черчение уруогун үөрэтиэм уонна аҕыйах кэмҥэ кылаас салайааччытынан үлэлиирбэр эһигиттэн ула­хан көмөнү күүтэбин уонна эрэнэбин”, — диэтэ. Чочумча күүтэн баран, ким да тыл быктарбатаҕыттан, эрэх-турах сананан: “Чэ, сеп. Билигин эһигини кытта билсиһиэм”, — диэн баран сурунаалга суруллубут ааттарынан оҕолору кытта билистэ.
    Ити курдук Степан Михайлович биир долгутуулаах күнүгэр оҕолор син үчүгэйдик көрсөн, санаата кэлэн, иккис

саҥа үлэтин саҕалаата. Хомойуох иһин, черчение уруогар биир да үөрэнээччи бэлэмнэммэтэх. Альбомнара биир да суох, эгэ харандаас, циркуль, линейкэ кэлиэ дуо? Итинник билсиһэн, кэпсэтиһэн, хас да күн этэҥҥэ ааста. Сааһыары кылаастарынан сыллааҕы күрэхтэрин биир бүтэһик көрүҥэ — концерт көрдөрүүтэ хаалбыт. Хас киэһэ аайы ол бэлэмнэниитэ буолан, дьиэтигэр хойутаан, дэлби сылайан кэлитэлээтэ. Күн аайы саҥаттан саҥа санаалар киирэн, түүн хойукка диэри ол толкуйугар түстэ. Бу күн хайдах ааспытын, оҕолор бүгүҥҥү санааларын, туруктарын, үөрэхтэригэр сыһыаннарын, бэйэ-бэйэлэрин төһө өйөһөллөрүн, уопсайынан, кылаас ис туругун ырытар. Ити барыта саҥа ирдэбил буолан, күнтэн күн ааһан истэ.
    Биир үтүө күн төрдүс уруокка киирбитигэр кылаас иһэ “һуу-һаа” курдук күүгүнүү көрүстэ. Кыыстыын-уоллуун туохтан эрэ өрүкүйбүт көрүҥнээхтэр. Дьуһуурунай кыыс ким баарынсуоҕун билиһиннэрдэ. Степан Михайлович: “Ааспыт сорудаххытын көрдөрүҥ”, — диэтэ даданы, ким да кыһаллыбата. Тематын суруна таарыйа кылаас бэлэмнэнэрин кэтэстэ даҕаны, туһа тахсыбата. Бүгүн кылаас олох бэлэмэ суох. Сылайбыттар диэтэххэ, сылайбыт көрүҥнэрэ көстүбэт, үөрэнэр баҕалара суох. Тугу гынарга? Биир эмэ лидер мин уруокпун соруйан… Суох, суох. Кылааһын өссө биирдэ кэрийэн көрдө. Дьоно бүгүн чахчы үөрэнэр санаалара суох. Икки чаас кэнниттэн кылаас чааһа, онтон кон­цертка бэлэмнэнии буолуохтаах. Туран кэрийэ хаамыталаата.
    “Бүгүн сааспыт кэлэн иһэрэ олох лаппа билиннэ. Күммүт чаҕылыйан сырдыга, сылааһа үчүгэйэ сүрдээх. Онон мин эһигиттэн улахан көрдөһүүлээхпин уонна этиилээхпин. Көрдөһүүм диэн — ким үнүргү сорудаҕы толорботох, аныгыскы уруокка оҥорон кэлэҕит. Он­ тон этиим диэн — билигин бары тыаһа-ууһа суох тахсан пааркаҕа барыахпыт. Бачча үчүгэй күҥҥэ ип-итии кылааска олоруохпут дуо? ” — Диэбитигэр өйдөөбөтүлэр. Ол гынан баран бэйэбэйэлэрин көрсүһэ-көрсүһэ хомунан бардылар. Сорохтор, аны билигин уруогун ыытан барыа диэбиттии, сып-сап хомуннулар.
    Степан Михайлович оҕолор ортолоругар иһэн туту кэпсэтэллэрин истэр. Тугу эмэ ыйыттахтарына уһатан-кэҥэтэн хоруйдуур. Кини били­ гин бириэмэни сүүйүөн наада. Аны туран, ойуурга, ыһыахтыыр пааркаҕа, тиийэн тугу гынабыт? Оонньуу оонньуохтара дуо? Табыгаһа суох, хаара, уута бэрт. Тугу гынан аралдьытабын? Миигиттэн тугу эрэ эрэйиэхтэрэ. Саатар, былааннаахпын диэбитим дии.
    Ону-маны кэпсэтэ-кэпсэтэ тиийиэхтээх сирдэригэр кэллилэр. Сорохтор хаарынан бырахсан, сүүрэн-көтөн ыллылар. Кыргыттар ононманан сиэттиһэ хаамсан, ньургуһун көрдөөн айманнылар.
    Ньургуһун… Ньургуһун… Ньургуһун сибэкки туһунан…
    Степан Михайлович табыгастаах сири булан, оҕолору бэйэтигэр ыҥыртаата. Үгүстэр баар ыскамыайкаларга былдьаһа-былдьаһа олордулар. Кырдьык, чаҕылыйан күн да күн, киһи эрэ күүлэйдиэх, көччүйүөх курдук. Одолор маарыҥҥы саппаҕырбыт сирэйдэрэ-харахтара суох. Бары сэргэхсийбит көрүҥнээхтэр. Ама дуо? Уруоктан, кылаас чааһыттан босхоломмут дьон.
    — Чэ, билигин мин эһиэхэ төрүттэрбит хаалларбыт биир номохторун кэпсиэм. Ити били­ гин көрдөөбүт ньургуһун сибэккигит туһунан.
    Оҕолоор, болҕойон истэргитигэр, тугу эмит иҥэринэргитигэр көрдөһөбүн. Бу биһиги, сахалар, дириҥ историялаах төрүт омук быһыытынан биллэбит. Онон эһиги төһөнөн бэйэҕит төрүт силискитин, культураҕытын билиэххит да, оччонон күүстээх, тыйыс майгылаах омук буола улаатыаххыт. Билигин эһиэхэ төрүттэрбит тапталлара, олоххо тардыһыылара хайдахтаах курдук күүстээҕин билсиһиннэриэм. Саас кэлэрин кэрэһилиир, сайыны арыаллыыр икки таптал сибэккитин туһунан кэпсиэм, — сорох уолаттар ол сибэкки туһунан истээт аахайбатахтыы тутуннулар. Үгүстэр номох, былыргы остуоруйа туһунан истэрдии чөрөйдүлэр.
    — Чэ, оҕолоор, уруоккут бириэмэтэ бүтэн эрэр, онон наһаа аймаммакка, миэстэлэргитин булан олоруҥ. Былыыр-былыр биһиги төрүттэрбит кыргыс үйэтигэр олоро сылдьыбыттарын билэбит. Күүстээхтэр бэйэ-бэйэлэрин кытта кыргыһан, хаан тохтуута бөҕө барара. Ол кэмҥэ улуу хоһуун Дьулус биир кэрэ дьүһүннээх дьахтары өлүү быатыттан быыһаан турардаах. Кэ­лин бэйэ-бэйэлэрин таптаһан икки көмүс оҕолоноллор. Алаһа дьиэ туттан, тэлэһэлиир тэлгэһэлэрин кэҥэтэн, булт бөҕөнү бултаан, олох киэнэ кэрэтин, үөрүү өрөгөйүн тутан хас да сылы билбэккэ аһараллар. Дьулус биирдэ ула­хан тайаҕы эккирэтэн хонон-өрөөн кэлбитэ, били үөрүү өрөгөйө, дьол тоҕуоруйбут алааһа үрэллэн, киһи куйахата күүрэр сүдү көстүүтэ буолан тоһуйар. Кыра кыргыс биистэрэ таба тайанан, сор суоллаан, ыһан-халаан, оҕолорун, кэргэнин сэймэктээн барбыттар. Кэргэнин, оҕолорун харайан оо, дьэ, хоһуун ол аһыытыгар-абатыгар ылларан олох диэнтэн ойдон, өйтөй барыталаан киһини да билбэт буолар. Били хоһуун боотур көрүҥэ кэлиэ дуо, хайа хатар, токуччу таттарар, оннук хас да хаары туоруур.
    Дьэ, ол курдук сылдьан, биир үтүө сарсыарда Улахан Уу халыҥ мууһуттан босхолоноору турар кэмигэр Хотун Эбэ кытылыгар эрдэ тахсар күн уотугар сылаанньыйа сытан эмискэ оҕо саҥатын истэр. Кэргэнин, оҕолорун саныы түһэр да, алааһын диэки ойон-тэбэн иһэн, эмискэ улахан талах сарсыардааҥҥы сииктээх лабаатынан сирэйин курбуулаабытыгар ей ылан тохтуур. Ол эрээри санаата уоскуйбат,

били оҕо саҥата иһиллибит сирин диэки барар. Ол иһэн Улахан Уу мууһун үрдүгэр туох эрэ харатыгар хараҕа хатанар. Ону элэстэнэн киирэн ылан көөртө, туеска сууламмыт, көҕөрчү хатан, нэһиилэ тыына сытар кып-кыра уол оҕо буолан биэрэр. Ыһыллыбыт-тоҕуллубут отуутун сэмнэркэйигэр көтөҕөн таһааран, тарбаҕын төбөтүн эмтэрэн, тыын киллэрэн, уол оҕо чулуута, хоһуун боотур хорсуна тына иитэн таһаарар. Уол даҕаны Дьулус курдук боотур дьарыгар эриллэн, талыы талахтыы тардыллан, боруу мастыы боруллан, киһи киэнэ кэрэтэ буола тырылдьыйа улаатан борбуйун тутар.
    Дьулус бэйэтиттэн хардыы даҕаны тэйиппэккэ, харах харатын курдук харыстаан, туту билэрин, туту сатыырын барытын үөрэтэн такайар. Уолугар аралдьыйан, олох сырдыга иккистээн киирэн, илэ бодотун тардынан сирэйэ-хараҕа сырдыыр. Уола сытыытын, түргэнин, күүһүнуоҕун астына көрөн, таптаан Ньургун диэн ааттыыр. Итинник уон алта хаары туораан, иккиэйэҕин туох да кыһалҕата суохтук олороллор. Дьу­лус кырдьан, ону-маны түһээн көрөр, билгэлиир буолар. Биир үтүө сарсыарда эрдэ туран көмүлүөк оһоҕун иннигэр олорон уотун аһатта: “Сылыктаатахпына, түүл-бит куһаҕан. Хара тыам адьырҕата күөн көрсө, ааппын ааттаан, суолбун суоллаан иһэр күтүр буоллаҕа”. Уотун иннигэр уһуутуу-уһуутуу үстэ батыйатынан дайбыыр.
    — Кэннибэр хаалар кэнчээрим, оҕом Ньур­гун, уһугуннаххына миигин суохтаан соһуйумаар, долгуйумаар. Миигин тэҥнээҕэр холуйан күөн көрсөр ол сүдү бэйэлээҕи кытта киирсэ бараары турдарбын да, минньигэс уугун уйгуурпаппын. Тирээн кэлбит оҥоһуулаах дьылҕам үгэһин кэспэккэ хара тыа ытык кырдьаҕаһын кытта биир бииргэ көрсүөм. Куһаҕаннатан умса хоруйар күннээх буоллахпына, хомойорум диэн — сүрэҕим уйатыгар кистии сылдьыбыт кистэлэҥмин Ньургуҥҥа этэ илигим буолар.
    Инньэ диэн баран, киҥинэйэн ыллаамахтыы түһээт, адьырҕаны кытта охсуһарын, кыайарын боотур кыргыс үҥкүүтүнэн хамсанан көрдөрөр. Хоһуун кыргыһа барар сиэрин-туомун толорон баран ох курдук он остон хара тыа улуу кырдьаҕаһын кытта күөн көрсүһэ барар. Сахаларга былыр-былыргыттан булчут киһи 99-с эһэни өлөрдөҕүнэ, түөһүн тылыгар эбэтэр моонньугар үрүҥ мойбордоох сүүһүс аарыма эһэ хайаан даҕаны ол кини аатын ааттаан көрсөр үһү.
    Бэрт өр айан кэнниттэн сыгынах аттыгар сынньана олордоҕуна, доҕоор, көмүскэнэр бокуой биэрбэккэ аарыма эһэ саба түһэр. Эргиллэн истэҕинэ, эмискэ кэтэҕэ уот аһый гынар даҕаны хабыс-хараҥа буола түһэр. Илиитин иминэн харбыалаһан көрөр да, туһа тахсыбат. Аарыма кыыл кылана-кылана сытыы аһыыларынан харса суох хабыалыы сатыыр уһун тыҥырахтарынан

батарыта охсор, хайыта сотор. Дьулус кыылы аҥар илиитинэн кыратык өндөтө түһээт атаҕар баар кыра быһыччатын сулбу ойутан таһааран үлүбээй анньыалыыр. Хас астаҕын аайы кыыл ессе кыйаханан хабыалыыра, батарыта охсуолуура күүһүрэр. Дьулус ону ол диэбэккэ быһыччатынан харса суох кыыл сымнаҕас сирдэрин таба охсор. Кыырыктаах хапсыһыы түмүгэр аарыма кыыл бүтэһиктээх часкыырын часкыйаат, кыа хаанынан оҕуолуу сылдьар киһитин үрдүгэр сууллан түстэ.
    Оттон Ньургун туохтан эрэ соһуйан уһукта биэрэр. Аҕатын ыҥырар, ойон туран таһырдьа элэстэнэн тахсар да, булбат. Киирэн холумтаны көрөр, оноҕос кыргыс суолун туппутун билэн, олус диэн соһуйар, мунаахсыйар. Арыый уоскуйан, туох буолбутун ырыҥалаан баран аҕатын суолун суоллаан барар. Сыккырыыр тыына эрэ ордубут аҕатын кыыл анныттан ороон таһааран сыгынах анныгар сытыарар. Кыыл сы­тыы тыҥыраҕынан Дьулус куйахатын саралыы тардыбыта хараҕын эрэ буолуо дуо, айаҕын эмиэ саба түспүт. Ньургун ону көннөрөн биэрбитигэр аҕата, дьэ, ыраас салгыны эҕирийбититтэн халлаана сырдаабыкка дылы буолла. Ол гынан баран абытайдаах ыарыыттан туох да иэмэ-дьаама биллибэт үлүгэрэ. Арай ханна эрэ ырыых-ыраах уола Ньургун саҥата иһиллэргэ дылы. Харбыалаһан тутан көрөр. Кырдьык, уола Ньургун.
    — Оо, оҕом Ньургун! Ол иһин хайаан да булуо, хайаан да баттаһыа диэбитим! Оо, уолум Ньургун! Ньургун! Суох, тыын быстаары гынна! Түргэтиэххэ! Оо, Ньургун туох эрэ диэхтиигин да… Аҕаҥ истибэт. Түргэнник…
    Өйүн сүтэрэн ыла-ыла тыын киллэринэн истэ. Эмискэ сып-сырдык буолла. Уола Ньургун ытамньыйар саҥата бу баар даҕаны, бэйэтэ көстүбэт. Күөмэйигэр бөлүөҕүрбүт хааны бэрт эрэйинэн сөтөллөн таһааран көхсө кэҥээтэ. Дьэ, бу кэллэ! Бүтэһиктээх тыын! Түргэнник! Өрүсүһэн салгыны эдирийдэ.
    — Ньургун, Ньургун, ытаама-соҥоомо! Бу дойдуга икки атахтаах букатын кэлбэт. Арахсар күммүт кэлиэхтээх этэ. Мин эйигин булуо диэн эрэммитим. Ньургун, билигин Дьулус санаатын толорон баран барыа. Ити кырдьаҕас ыҥыран баран, сэрэппэккэ саба түһэн, бу сэймэктээтэ. Ньургун, билигин үчүгэйдик өйдөөн иһит. Ньургун, эйигин Улахан Уу аҕалбыта. Ону Дьу­лус иитэн-такайан, бу уол оҕо хоһууна оҥордо. Эн Улахан Ууну өксөйөн, дьоҥҥун булаар. Ньур­гун, эн атын дьоннооххун. Кинилэри бул. Дьулускун аарыма хатыҥ анныгар харайаар. Дьулус барда, быраһаай… Ити былдьаһыктаах тылларынан Дьулус боотур тыына быстар, хоһуун сүрэҕэ тэппэт буолар, хаһан да уһуктубат уутугар утуйар, сытыы хараҕын уота умуллар.
    Ньургун ытаан-соҥоон, аҕатын аһыйдар даданы хайыай? Ииппит аҕата эппитин курдук хатыҥ анныгар харайар.

Быстыа дуо, хомунан уһун айаҥҥа соҕотоҕун турунар. Улуу Ууну батыһан, утары өксөйөн барар. Хас да хонуктаах айан кэнниттэн биир улахан кырдал арыылаан үүммүт хатыҥ чараҥар киирэн, күлүккэ саһан нуктуу сытан иһиттэҕинэ оҕолор күлсэллэрэ, саҥарсаллара иһиллэр. Тура эккирээн көрбүтэ, көбүс-көнө күөх кырдал устун уп-уһун, хапхара суһуохтаах кыыс лыахтыы салгыҥҥа уйдаран кини диэки, хатыҥнарга, сүүрэн иһэр эбит. Кэнниттэн бэрт элбэх уол, кыыс эккирэтиһэн, айманан иһэллэр. Итинник кэрэ хартыынаны хаһан да көрө илик буолан, Ньургун сэрэҕин умнан, далбааран туран хаалла. Кыыс кинини чугаһаан баран биирдэ көрдө уонна тохтуу биэрдэ.
    Хайдахтаах күүстээх буолуой икки хап-хара харахтар бастакы көрсүһүүлэрин уоттара? ! Төһөлөөх күүстээх буолуой икки нарын сүрэхтэр долгуйуулара? !
    Киһи тылынан хоһуйбат, көстүбэт күүс кыымыгар ылларан, бэйэ-бэйэлэрин сөбүлүү көрсөллөр. Итинник билсиһии кэнниттэн Ньургуну аҕа уустарын баһылыгар биллэрэллэр. Тугун-ханныгын билэн баран, туматтары кытта көрсүһүү кэнниттэн Ньургуну буойун күрэҕэр бэлэмнээн, буойуҥҥа уһуйар күрэх ыытан, бэйэлэрин кэккэлэригэр киллэрэн боотур аатын иҥэриэх буолаллар. Ньургун дьон-сэргэ ортотугар киирдэр даҕаны аҕатын аһыыта ааспат. Уустар баар-суох саамай мааны, кыраһыабай кыыстарын Саргыны кытта билсиһэн, күн аайы көрсүһэн, араас дьикти үчүгэйгэ барытыгар үөрэнэр. Ньургуҥҥа барыта сонун, барыта саҥа. Арай куһаҕана диэн, уус талыы уола Дьэллэм Саргыны сөбүлүүр буолан, Ньургуннуун күөн көрсө сатыыр. Ньургун киниттэн халдьы хаама сатыыр да, Дьэллэм мэлдьи бу баар буолан иһэр.
    Дьэ күннэр итинник ааһан иһэллэр. Ньургуннаах Саргы көрсөн истэхтэрин аайы күүтүһэллэрэ күүһүрэн, долгуйуулара улаатан таптал уотугар уйманаллар. Саргы айбыттара итини барытын билэ-көрө сылдьан, баар-суох күндү кыыстарын баҕа санаатын быһа түспэккэлэр, күн саамай уһуур күнүгэр Уруу ыһыаҕын ыһарга сөбүлэҥнэрин биэрэллэр. Ньургун буо­йун күрэҕин барытын туораан боотур аатын ылар. Аҕа ууһун баһылыктара Ньургун сытыытынсымсатын, күүһүн-уоҕун сөҕөн-сөбүлээн бэйэлэрин кэккэлэригэр киллэрэллэр. Тэрээһин ымпыгын-чымпыгын тутуһан, киин түһүлгэлэрин оҥорон, кыыстаах уолларын симээн Уруу ыһыаҕар бэлэмнииллэр. Күүтүүлээх, долгутуулаах күн бу тирээн кэлбититтэн Ньургун киэһэ Улахан Уу кытыытыгар киирэн нэлэһийэ сытар киэҥ Эбэ Хотуҥҥа үҥэн-сүктэн туран аҕатын Дьулуһу, кыра оҕо сылдьыбытын эргитэ саныы олордоҕуна, Саргы ийэтэ Намыйаана тиийэн кэлэр. Ньургуну көрөн, аттыгар сэргэстэһэ олорор.
    — Хайа, Ньургун, утуйан сынньаммакка, тоҕо манна

кэлэн олордуҥ? — Бүгүн улахан күрэххэ бэйэҕин үчүгэйдик көрдөрөн, биһигини олус диэн үөртүҥ. Саргыга күүстээх, эрэллээх доҕор буоларгар үөрэбит. Сылайбатыҥ дуо? Утуйан сынньаныаҥ этэ.
    Ньургун саҥарбатаҕыттан ийэ амарах сүрэҕэ долгуйар.
    — Сарсыҥҥы түгэнтэн долгуйаргын билэбин. Кытаат, тулуй, ити сотору ааһыа. Хата, олорон сэһэргэһиэх. Эбэ Хотун чуумпуран үчүгэйэ сүрдээх, тугу эрэ иһиллиир, күүтэр курдук. Ньургун, маннык кэмҥэ киһи урукку олоҕуттан үчүгэйи кэпсээн тыынын-быарын таһаардаҕына, санаата чэпчиир, дууһата уоскуйар. Хантан сылдьаргын, хайдах олорон кэлбиккин сэһэргээн санааҕын сымнат, оччоҕуна үчүгэйдик утуйан, сынньанан туруоҥ, — диир Намыйаана.
    Ньургун, кырдьык, санаата кэлэн, бу Улахан Уу мууһун кыйдыырыгар муус үрдүгэр туоска сууланан устан истэҕинэ Дьулус хоһуун кинини булан улаатыннарбытын, бииргэ илдьэ сылдьан такайан ииппитин, үөрэппитин барытын саас сааһынан кэпсээн биэрдэ. Итини барытын Намы­йаана биир да тылы мүччү түһэрбэккэ истэн олорон улаханнык долгуйда. Сэһэргэһэн баран алаастарыгар тиийэн Ньургуну атаарар. Киин дьиэҕэ киирэн Намыйаана били долгуйбут тыынын таһааран ытаан-соҥоон барар. Намыйаана тойонугар Суоруҥҥа туох буолбутун барытын кэпсээн дьиэлээхтэри аймаан кэбиһэр.
    Уон ахсыс хаар анараа өттүгэр, күн үөһэ ойуута, сылаас кэлэн хаар ууллан эрэр кэмигэр биис хоһууннара айыы сиргэ бултуу, кыргыһа бараллар. Ити кэмҥэ Намыйаана игирэ кыыстаах уолу төрөтөр. “Икки атахтаахха икки оҕо куһаҕан биккэ төрүүр. Ол иһин дьоммут кэлиэхтээх кэмнэригэр кэлбэтилэр. Дьылбыт эрдэ кэлэн, Ула­хан Уу мууһун эрдэ кыйдаан, дьоммут хаайтардылар, өссө куһаҕаннатан ууга былдьаннахтара буолуо”, — диэн уус кырдьаҕастара дойҕохтоон алаас иһэ куһаҕан сураҕынан туолар. Кэтэһэ сатаан баран, буойуннар кэлбэккэлэр, аччыктааһын тахсыа диэн кырдьаҕастар улахан сүбэ мунньах кэнниттэн уол оҕону ийэтин хоонньуттан күүстэринэн былдьаан ылан туоска суулаан, Улахан Ууга бэрик биэрэн, дьонноро тыыннаах этэҥҥэ эргиллэн кэлэллэригэр көрдөһөллөр. Онон Ньургун уонна Саргы бииргэ төрөөбүт игирэлэр эбиттэрэ биллэр.
    — Оттон тоҕо итини барытын миэхэ кэпсээбэтэххиний? - Диэн Суорун тугу гыныан булбакка аат эрэ харата сан а таһааран ыйытар.
    — Бастаан уол оҕобун бэрик биэрэн баран, эһиги хойутааҥҥыт, аны оҕобун Саргыны былдьаары гыммыттара. Ону хата эһиги кэлэҥҥит уонна оҕом Саргы бэйэбэр хаалан үөрүүбүттэн умнуллан хаалбыта. Кырдьаҕастар даҕаны эйигиттэн саллан, сэрэхэдийэн биллэрбэтэхтэрэ. Ол иһин хас киэһэ аайы Улахан Уу кытылыгар кии­рэн оҕом туһугар үҥэрим,

көрдөһөрүм. Онно киирэн Ньургуну көрсөн, кини кэпсээниттэн билигин биллим — Ньургун биһиги уолбут! Ол иһин кинини бастакыттан хайдах эрэ сөбүлүү көрбүтүм. Оо, Суорун, хайыыбыт, Ньургуннаах Саргы биһиги оҕолорбут. Онтон сарсын уруу ыһыллар, оҕолорбут сүрэхтэрин холбуур күннэрэ. Оо, туох куһаҕан тыына маннык оҥордо?
    — Намыйаана, баран сынньан. Сарсыҥҥыны сарсын быһаарыа, — диэн Суорун тойон хотунун атаарар, бэйэтэ тойон олбоххо олорон хаалар.
    Күн көмүс кыымынан, сырдык саһарҕатынан тырымнаан тахсар. Халлаан былыта суох, ырааһа сүрдээх. Ол иһин дьон-сэргэ санаалара тупсубут, үөрүүлэрэ-көтүүлэрэ үксээбит, симэхтэрин симээн кыыстаах уолларын киин түһүлгэҕэ кэтэһэллэр. Ньургуну тоҕус хоһуун арыаллаан тахсаллар. Бэрт өр кэтэһиннэрэн баран, Саргыны сэттэ кыталык кыыс дьикти кэрэтик симээн аҕалаллар. Кырдьаҕас ийэ хотун көҥүл биэрбитигэр хомус, дьаһах, кырыымпа, дүҥүр тыаһыгар доҕуһуоллатан кыыстаах уол уруу таптал, үҥкүүтүн үҥкүүлээн бараллар. Эмискэ этиҥ этэринии, кыыс илиилэрэ үөһэ күөрэйээт эһэ тыҥырахтаах илиилэригэр кубулуйан утуу-субуу Ньургун түөһүгэр батарыта түһэллэр.
    — Кыыс эһэ тыҥыраҕынан көрүстэ… Саргы сөбүлээбэт буолан эһэ тыҥыраҕынан көрүстэ… Бу тугуй? Туох буолла? - Диэн өйдөммөт түгэнтэн дьон суугунастылар. Кырдьык, киһи эрэ соһуйуох, киһи эрэ айманыах түгэнэ эмискэ үөскээбититтэн Ньургун кыбыстыыта бэрдиттэн тимириэн сир кытаанах, көтүөн кыната суох буолан далбааран туран хаалла. Дьон ортотуттан Дьэллэм өрө сүгүллэн таҕыста.
    — Көрдүгүт дуо? Көрдүгүт. Саргы кинини сөбүлээбэт. Саргы миигин эрэ сөбүлүүр. Ону бу туруохсут кэлэн биһиги суолбутун туора турбута. Кинини Саргы эһэ тыҥыраҕынан көрсүбүтүн курдук мантан үүрэн кэбиһиэххэ!
    — Суох, суох… Ньургун, тапталым эн эрэ, — диэн эһэ тыҥырахтарын киэр илгэн баран Сар­гы Ньургун түөһүгэр хам сыстар. Кини Ньур­гун моонньугар иилинэ сылдьар ситии быатыгар, аҕата, Дьулус, биэрбит быһаҕар тайана түһэр. Саргы түгэн биэрбэккэ быһаҕы кыыныттан ньылбы таһыйан ылар. Кууһан, уураан ылаат Ньургунтан тэйэр.
    — Ньургун, бу күн сиригэр эйигин эрэ таптаабытым. Тапталым миигин кытта бардын. Быралыйар бырастыы, бар дьонум, — диэт Саргы илиитэ үөһэ күөрэс гынаатын кытта сытыы быһах кыыс түөһүгэр дириҥник хатанар.
    — Ньургун, тапталым… Ньургун… — Диэмэхтээн иһэн Саргы нарын намчы илиилэрэ Ньур­гун диэки харбаһан иһэннэр күөх окко аргыый налыйан түстүлэр. Дьон аймалҕана, дьахталлар ытаһыылара, эмээхситтэр кылааныылара Ньургуҥҥа этиҥнээх чаҕылҕан чыпчаххайынан кулуурунуу куйахатынан киирдэ. Саргы куһаҕан буолан

көй салгыҥҥа талбааран сиргэ охтон эрдэҕинэ, Ньургун өйөөрү сүүрэн истэҕинэ көхсүн хараҕар уһун ох батары түһэн, туох баар истэри хам тардан, хамнаппат гына бүүрэ тутан, Саргыга тириэрпэккэ оҕуннарда.
    — Саргы, тапталым, тоҕо маннык соһумар суолланныбыт? Саргы, тапталым… — Диэн бүтэһик тылларын ботугуруу-ботугуруу нэһиилэ сыыллан кэлэн төбөтүн Саргы түөһүгэр уураатын кытта сытыы уоттаах харахтара улам умуллан бүтэһиктээхтик сабылынна. Икки эдэр сүрэх таптал долгутуулаах тэбиитин аны хаһан даҕаны тэппэт гына тохтоон, эттэрэ-хааннара сойон барда. Төһөлөөх аһыы, айманыы буолбута буолуой? Киһи тылынан сатаан эппэт, санаатыгар туппат үлүгэрэ. Ити бириэмэҕэ хас да хоһуун уолаттар ох саалаах Дьэллэми тутан аҕалан Суорун тойон иннигэр сүгүрүтэллэр. Суорун тойон бар дьонун иннигэр тахсан:
    — Бар дьонум, уон ахсыс хаар анараа өттүгэр игирэ уоллаах кыыс төрөөбүттэрин куһаҕан бит диэн дойҕохтоон, уол оҕону ийэтин түөһүттэн былдьаан, төрөөбүт ордуутуттан арааран, туоска суулаан Улахан Ууга бэрик биэрбиккит. Өйдүүгүт дуо, ону? Дьэ, көрүҥ, өйдөөҥ! Ол уолгут хоһуун бэрдэ төлкөлөнөн, этэҥҥэ эргиллэн кэлэн оҕолорум сыыстара бэйэ-бэйэлэрин булсуһан, сор суолланан бу сытаахтыыллар.
    Оо… Бар дьонум, бука бары көрүҥ! Бу ким айбыт дьылҕатыгар маннык сордоннулар, чыычаахтарым эрэйдээхтэр!
    Оо, бар дьонум, бука бары көрүҥ!
    Ким айбыт ыйааҕар ылларан, бу айылаах сэймэктэннигит, көмүстэрим оҕолоро!
    Оо… Бар дьонум, тоҕо саҥарбаккыт?
    Оо… Ытык кырдьаҕастар, оҕолоргутун хай­дах маннык сор суоллаан кэрэ дьылҕаларын быстыгыт? Ким маннык ыар итэҕэли киллэрэн оҕолоргут сыыстарын төрөөбүт ордууларыттан ыскайдаан, сырдык тыыннарын быһан кылгас суоллаатыгыт?
    Оо… Ытык кырдьаҕастар, хайдах маннык өйгүт-санааҕыт ытыллан итинник ыар санааҕа киирэҥҥит ити саҥардыы тыллан эрэр чэчирдэрбин суох оҥортоотугут? Оо… Ытык кырдьаҕастар… Бар дьонум… Хайдах… Хайдах?
    Хаһан да хайыахпытый? Оҕолорбутун иккиэннэрин көтөҕөн дьиэлэригэр илдьиҥ. Хоһуунбоотурдар, дьэ, бэлэмнэниҥ. Билигин миигин ким да туппат. Барыгытын түмэн, ыраах сыр­дык, сылаас сиргэ илдьиэм. Ыраах хабыр кыргыһыылаах сэриигэ барардыы бэлэмнэниҥ. Дьэллэми ыытыҥ. Тыыннаах дууһаны тыынын быһымаҥ. Кини Саргыны сөбүлээбитэ буруй буолбатах. Нохолоор… Күпсүүрү охсон, санаабын санньытыҥ! — Диэн тойон олбоҕор бүк түһэн, улахан санааҕа ылларан олорон хаалар.
    Аҕа уустара бука бары курутуйан туран уол­ лаах кыыһы харайаллар. Саргыны төрөөбүт, көччүйэ көтөн улааппыт сиригэр сыттын диэн остуол ньуура курдук көнө улахан кырдалга кистииллэр. Ньургуну,

уол хоһууну, бултаабыт тыатыгар сыттын диэн үөһэ улуу мыраан быарын үрдүгэр харайаллар.
    Кэлин эдэр ыччаттар Саргылаах Ньургун көмүллүбүт сирдэригэр дьыл бэлиэ күннэригэр баран кинилэр ыраас, күүстээх тапталларыгар үҥэр-сүктэр буолбуттар. Биир үтүө дьыл тиийбиттэригэр Ньургун көмүллүбүт сирин үрдүгэр тоҥ буору тобулан, хаары силэйэн нарын дьүһүннээх биир дьикти, кэрэ сибэкки үүнэн көрсүбүт. Биирдэ самаан сайын кэлэн, от-мас силигилии тыллан турдаҕына, Саргы кистэммит си­ригэр тиийбиттэрэ, күп-күөх хонуу ортотугар уот курдук кытара кыыспыт сибэккини булбуттар. Дьэ онтон ыла бу эһиги ахтан аһарбыт сибэккилэргит Ньургун хоһуун аатынан “Ньургуһун”, Саргы сырдык аатынан “Сардаана” диэн күн бүгүнүгэр диэри ааттана сылдьаллар. Саха сирин тыйыс тымныытын, өҥүрүк куйааһын сөбүлээбит Олоҥхо дойдутун икки таптал сибэккитин туһунан биһиги төрүттэрбит кэпсээн оҥостубут номохторун ити эһиэхэ билсиһиннэрдим, — диэн Степан Михай­лович кэпсээнин бүтэрдэ.
    Эмискэ Володя ойон турда: “Ньургуһун күүстээх, сытыы, хорсун хоһуун Ньургун аатын ылан, олоххо күүстээх тардыһыыта биһиэхэ инникитин даҕаны үтүө холобур буоллун. Тоҥ буо­ру тобулан, хаары силэйэн, саас аан-маҥнай олох сардаҥатын кэрэһэлиир”. Кини кэнниттэн Настя кыыс: “Ньургун, Саргы бииргэ төрөөбүт балта буоларын билбэккэ олох сырдыгыттан баран, сороҕор соҕотохсуйан, санаарҕаан, хом санаан араас өҥнөнөр эбит… Онтон Саргы күүстээх тапталын, уот кыһыл Сардаана сибэккини, ыраас тапталы харах уутун курдук харыстыахпыт! ”
    Оҕолор чуумпуран, болҕойон истибиттэриттэн Степан Михайлович санаата көтөҕүлүннэ, уруога туһалаахтык барбытыттан астынан дьиэтигэр үөрүү аргыстаах төнүннэ.