Үһүйээннэр, номохтор

(Дьиҥнээх олохтон номох)

«Ильич уоттара» хаһыат 1974 сыл алтынньы 12 күнүнээҕи №-гэр суруналыыс Серафим Саввинов «Бэйэни харыстаммат үлэнэн» диэн сэрии иннигэр от үлэтин хомуурун бастыҥнарын туһунан ыстатыйата тахсыбыта. Онно суруллубут: «Чакыртан Маатай оҕонньор турбут уолаттара Өлөксөй, Куонаан, Уйбаан илиинэн от охсуутугар күн аайы 2,5-3 ганы таһаҕас оҥостубаттар этэ».

Маатайдар (сурукка киирэринэн Сидоровтар) олохторо Тыымпыттан саҕаланар Эмис күөллэрин уонна Бэс күөлүн сүллүүлэригэр, тардыыларыгар баара. Онно Маатай Толооно, Маатайдар Өтөхтөрө диэн олус кэрэ айылҕалаах, көтөр-сүүрэр, кыыл-сүөл тохтуур, төрүүр-ууһуур, тыытыллыбатах айылҕа бүөм хоонньугар куска-куобахха сылдьан, хаста да хонон, маанылатан, биһирэмнэтэн турабыт. Өтөх саҕатыгар аҕалара Микиитэ, ийэлэрэ Аана уонна улахан уоллара Өлөксөй ииннэрин эргиирдэрэ бааллара.

Үтүө дьон олорбут чөл айылҕалаах сирдэрин сырдык сыдьаайа кутаа тула олорор дьоҥҥо сэрии саҕанааҕы олох өйдөбүллэрин, оччотооҕу дьон мөс-сүөннэрин тилиннэрбитэ. Маатай уолаттарын — үс аатырбыт от охсооччу тустарынан дойдуларын дьоно элбэҕи кэпсииллэр.

Улахан уол Түүлээх Өлөксөй Тыымпыттан балтараа көстөөх Дьүүктэкээн үрэҕин дулҕалаах ходуһатыгар сарсыарда сатыы хааман тиийэн, 1,5 галаах сири омурҕан устата эрэ охсон бүтэрэн, киэһэ дьиэтигэр сөпкө кэлэрэ үһү. Биирдэ биригэдьиир Махсыым кэлбитэ, Өлөксөй түөртүүр чэйин иһэ олорор эбит. «Миэхэ Тыымпы ходуһатыттан сирдэ аҕалыҥ, үчүгэйдик охсон көрүөхпүн. Ити соҕурууттан кэлбит аккыт тимир охсоро сир бастыҥын, дэхситин охсор эрээри, алдьанара элбэх, көрдөрүүтэ миигиннээҕэр аҕыйах», — диэбит.

Ону истэн, сарсыныгар холкуос бэрэссэдээтэлэ Игнатий Афанасьевич Саввинов (сэриигэ бастакы хомуурга баран, кыргыһыыга охтубута) эппит: «Массыынабыт охсор сирэ бэйэтэ аҕыйах. Эн охсор дулҕалаах сиргэр кыайан киирбэт. Эн хотууруҥ суолун кэтитэ 2,5 миэтэрэ, уоптарыыта миэтэрэ аҥаара. Оттон ат охсорун хотуурун уһуна 1 миэтэрэ 20 сантиметр. Онон холкуос сыаналаах тиэхэникэтин балаһалаабакка, харыстаан илдьэ сылдьыахтаахпыт. Онон куоталаһыы туһунан этэ да барыллыбат». Кэпсэтии итинэн бүппүт. Ол кэнниттэн Өлөксөй туох да иҥнигэһэ суох, аа-дьуо сайгыччы охсон баран иһэрин Махсыымнаах Кынаачай хайгыы көрөн турбуттар.

Кини хотуурун «Көнө сис», сорохтор «Суор тумса» дииллэр, уон чиэппэрдээх, доруобай, модороон уктаах. Өлөксөй хотуурунан атын киһи оту кыайан быспат, — дииллэрэ кэпсээннэргэ хаалбыт.

Иккис уол Куонаан Мэччийэ хонуутун Хатыҥ Күрүө диэн дулҕалаах баҕайы үрэх суллуутун биир күн устата

охсубутун 1939 сыллаахха Мордьо Махсыым биригэдьиирдии сылдьан кэмнээбитэ 2,82 га буолбут. Онно ортотугар мастар, талахтар баалларын искииткэлээн, төһө эрэ сири көҕүрэппиттэр. «Мин, ити мастар суохтара буоллар, иҥнигэһэ суох ааһан иһиэхтээх этим. Итилэри кэрдитэлээн кэбиһиэм», -диэбит. Оччолорго от охсорго куһаҕан сиргэ күннээҕи нуорма 0,7 га эбит. Онон Куонаан нуорматы түөрт бүк толорбут буолан тахсар.

Сэрии иннинэ «Пушкин» уонна «Чолбон» холкуостар холбоһон, Буденнай аатынан холкуос буолбуттарын бэлиэтиир Дьэллэҥэй өтөҕөр буолбут ыһыахтарыгар кыра уол Уйбаан хапсаҕайга бастаабыт. Онно Иван Максимов-Ускур сиэнэ, Петр Михайлов-Түмээһэ уола, Эргичис Ыстапаан тустубуттар. Бу уолаттар сэриигэ бары бастакы хомуурга барбыттар. Туста сырыттахтарына, ийэтэ Куонааны мөхпүт: «Тоҕо бэйэҥ тустубакка, бырааккын киллэрдиҥ? Оҕону этин-сиинин эчэтиэхтэрэ». Онуоха Куонаан: «Быычынап кэлбэтэх. Сис анныттан Бакык уолаттара киирбэтилэр, Бөкөө уонна Додуут уолаттара кэлбэтэхтэр. Онон улахан тустуу буолбат диэн туттуннум».

— Биэҥ кымыһын төһө истилэр?

— Кымыспын, алаадьыбын бүтэрбиттэрэ… Онон Мордьо Махсыым оһуохайыгар киирээри кэтэһэн сылдьабын.

Сэриигэ бастакы хомуурга Чакыртан оту-маһы тардан көрөр, көтүөхтэрин кынаттара эрэ суох, күөгэйэр күннэригэр сылдьар 40-тан тахса ыччат барбыта. Олор истэригэр Өлөксөй уонна Куонаан Маатыйаптар бааллара. Улахан уол Өлөксөй Москва анныгар ыараханнык бааһыран, суккуруур тыына эрэ эргиллэн кэлэн ийэтин илиитигэр өлбүтэ. Кини Мэччийэ сыһыытыттан илин баар Маатайдар өтөхтөрүгэр көмүллэн сытар.

Сотору кэминэн аны иккис уол Куонаан сураҕа суох сүппүтүн туһунан биллэрии ийэтигэр кэлбитэ. Оччолорго, кэлин даҕаны сураҕа суох сүппүттэр дьонноругар ханнык да пособие көрүллүбэт этэ.

Кыра уол Иван Никитич Сидоров 1919 сыл төрүөх, модьутаҕа көрүҥнээх, 190 см. кэриҥэ үрдүктээх. Билбэт киһи дьулайа көрөр киһитэ үһү. Иван 1942 сыллаахха ыҥырыллыбыт. Биллэн турар, ити ыҥы-рыктар бастыҥнара хайыһар биригээдэлэригэр киир-биттэрэ. Уйбаан «Хайыһардаах сэриигэ баран эрэбин» диэбит суругун ийэтэ Аана эмээхсин дьоҥҥо аахтарара үһү. Оттон Ильмеҥҥэ охтубут буойуннар испииһэктэригэр Иван Сидоров аата суох. «Сураҕа суох сүттэ» диэн хара сурук кэлбит. Ол аата биир дойдулаахпыт өлүгэ муус аннынан баран хаалан, итинник чуолкайа суох биллэрии кэлбит буолуон сөп. Төһө да докумуонунан дакаастамматар, Элгээҥҥэ Аттаах Тумулга Ильмень геройдарыгар туруоруллубут өйдөбүнньүк киниэхэ эмиэ ананар. Онно хайыһардар дьөрбөлөрүн үрдүгэр алтантан кутуллубут Аҕа дойду Улуу сэриитин уордьана

күлүмүрдүүр. Бу туох да мэтээлэ, уордьана суох, сорохторо сураҕа суох охтубут биир дойдулаахтарбытыгар биһиги, махталлаах көлүөнэ, сүгүрүйүүтэ буолар.

Маатай кэргэнэ Аананы түргэн-тарҕан туттунуулааҕын, сытыыканнаах бэйэлээҕин, элбэх саҥалааҕын, сыыдам сырыылааҕын иһин Тутугулдьуйа диэн таптаан ааттаабыт. Оту-маһы кытта кэпсэтэ сылдьар, ис иһиттэн сырдыгы, үтүөнү ыһа, үксэтэ сылдьар саха маанылаах эмээхсинэ үһү. Бэрт элбэх былыргы кэпсээннэри, сэһэннэри кэпсиир эбит да, оччотооҕу кэмҥэ, ким да сурукка-бичиккэ түһэрэн үйэтиппэккэ хаалбыт.

Аана эмээхсин ый баһыгар-атаҕар бөһүөлэккэ киирэрэ дииллэр. Онно суругу кыратык да ааҕар дьонноох ыалларга таарыйара, сылдьара. Икки уолун «похоронкаларын» уонна кыра уолун илбирийбит суругун ким эмэ ааҕан биэрдэҕинэ, хараҕын уута сүүрэ олорор буолара үһү. Суругу үчүгэйдик ааҕар үөрэхтээх дьон оскуолаҕа бааллар диэн, оскуолаҕа хайаан да анаан-минээн учууталлары көрсөрө үһү. Нэһилиэк кырдьаҕас олохтооҕо Мария Михайловна Максимова кэпсиир буолара: «Эмээхсин балаҕана Тыымпыттан быһа бардахха, 3 биэрэстэлээх сиргэ баара, көмүлүөхтээх, буор муосталаах. Чугаһынан Эмис Күөлүттэн Мэччийэ сыһыытыгар сүүрүктээх хоруу ааһар. Ол хорууну сэрии иннинэ Маатай уолаттара күрдьэҕинэн хаспыттар. Хорууга Тыымпы оҕолоро кэлэн сөтүөлээччибит. Эмээхсин ыҥыртаан киллэрэн, чаайдаталыыр, алаадьы уурталаан биэрэр. Чаайын икки чааккыны ордук кутан, остуолга уурар уонна этэр: «Уолаттарым, кэлиҥ, чаайдааҥ. Хайдах аһаабакка сэриилэһиэххитий?». Ол курдук чаайдаатаҕын аайы саҥаттан кутар. Барарбытыгар хорууттан ыаҕаһынан уу баһабыт, ойууртан амынньыар, мутук хомуйан аҕалабыт. Онон Тыымпы оҕолоро Күндэйэҕэ бастакы тимуровецтар буолабыт. Барарбытыгар, ийэҕитигэр биэрээриҥ диэн, ыаҕыйаҕа собо кутан биэрэр (хорууга туулуур этэ). Ийэбит Мотрена Саввична Григорьева 11 оҕолооҕун иһин, ССРС Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун Бэрэссэдээтэлэ Николай Шверник Ыйааҕынан 1946 сыллаахха Чакыртан бастакынан Герой-Ийэ буолбута. Шверниги кытта Президиум Сэкирэтээрэ Александр Горкин илии баттааһыннаах Грамота Күндэйэҕэ сиэнигэр Людмила Михайловна Егороваҕа харалла сытар. Дьиэлиирбитигэр хоруу кытыытыгар үүнэн турар хатыҥнар саламаларын таһыгар туран хаалар».

1944 сыл күһүнүгэр, сыарҕа суола туруута, Атыыр Күөлүттэн Хоруодуйа оҕонньор кыыһа Настаачыйа кэлэн хонон барбыта дииллэр. Кыыс Уйбааны кытта Элгээйигэ бииргэ үөрэммиттэрин, сэриигэ барарыгар Лоҥкурга тоһуйан атаарбытын кэпсээбит: «Хаста да суруйбута. Онтон сүтэн хаалбыта. Онтум бу эйиэхэ сураҕа суох сүттэ диэн биллэрии кэлбит

эбит дии. Мин Элгээйигэ үлэлиибин. Миигин кытта барсан кыстас. Иккиэн бииргэ кэтэһэн көрүөхпүт».

Онуоха Аана эмээхсин эппит: «Хайыы, оҕолорум тоҥ дьиэҕэ кэлиэхтэрэ дуо?! Дьиэбин-уоппун, сүөһүбүн туппутунан олорон көрсүөм», — диэн буолбатах.

Биирдэ сэрии кэнниттэн сылгыһыттар Егор Васильев уонна Николай Максимов таарыйбыттар. Эмээхсин соһуйарын билэр буолан, таһырдьа тэбэнэн, тыаһаан-ууһаан, дьон кэлбитин биллэрэн баран киирбиттэр. Аана үөрэн үлтү эрэ түспэтэх. Суорунаҕа бурдук тарда охсон, алаадьылаан сырдьыгынаппыт. «Ас бэлэмнэниэр диэри кыбыыттан отто ылан аттаргытын хабыалатыҥ. Таарыйа, ынахпар отто биэрээриҥ», — диэбит. Наҕылыйан элбэҕи кэпсэппиттэр. Онно Ньукулай сөхпүтэ диэн маннык: эмээхсин киэһэ аайы сэрииттэн эргиллибэтэх икки уолун оронноругар утуйар таҥастарын оҥорор, сарсыарда хомуйар эбит.

«Уолаттарбын күүтэбин, кэтэһэбин. Миигин харайа кэлиэхтээхтэр. Микиитэм, улахан уолбут сэймэктэнэн кэлбитин хараһан баран сыппыта уонна өрүттүбэтэҕэ. Эһиги кэлэҥҥит аралдьыттыгыт, сэргэхситтигит», -диир Аана эмээхсин чаай кута-кута. Чаайдыы олорон Дьөгүөр ыйытар:

— Хайдах ойбонноноҕун?

— Чугас сир хараҕа баар. Онтубун ынаҕым тириитинэн саппыппын, ааһан иһэр үөр бөрөлөр үссэнэн ааспыттар этэ. Билигин оҕонньорум таба суккуйунан саппытым тоҥмот. Микиитэм көмөлөһө сытаахтыыр. Оппор-маспар Буччугунаан уолаттарын кытта кэпсэтиилээхпин.

Сылгыһыттар баралларыгар, Аана эмээхсин тахсан атаартаабыт. Бу 80 сааһын лаппа тахсыбыт эмээхсин көмүлүөк оһохтоох, буор муосталаах балаҕаҥҥа, чугаһынан ыал суох сиригэр, сүөһүлэрин тутан, собус-соҕотоҕун олорбута, билигин саныахха ыарахан.

Чакырга Өрөгөй ыһыаҕа 1945 сыл бэс ыйыгар ыытыллыбыт. «Онно Аана эмээхсин бүтэһик биэтин өлөртөрөн, бар дьоҥҥо, кыамматтарга, тулаайахтарга буор босхо түҥэппит», — диэн билигин да дьоно-сэргэтэ махтанан кэпсииллэр.

Сэрии кэнниттэн Күндэйэ начаалынай оскуолатын оҕолоро үөрэнэ сырыттахтарына, Маатайдар тоҥхоччу кырдьыбыт ийэлэрэ киирэн кэлбит уонна оскуола сэбиэдиссэйэ Георгий Петрович Дмитриевкэ туоска суулаан баран, тирбэҕэнэн кичэллээхтик кэлгиллибит хотууру кыбынан аҕалан биэрбит. Хотуурун атыытыгар тоҥмут буһуу арыыны ылбыт. Арыытын эмээхсин этэрбэһин оһуттан ылбыт сахатын быһаҕынан көйөн, кыралаан оҕолорго түҥэтэлээбит.

Уруок буолбутугар учууталлар оҕолору кылаастарынан киллэртээбиттэр. Эмээхсин көрүдүөргэ соҕотоҕун олорон хаалбыт. Сотору соҕус кылаас аана аһыллыбыт уонна биир уончалаах уол тахсан эмээхсин таһыгар олорбут.

— Тоойуом, тоҕо таҕыстыҥ? — эмээхсин ыйытар.

— Мин арыы сиэхпин баҕарабын…

— Тоойуом,

арыыбыт бүппүтэ дии.

Уол ытаары мунна сурдурҕаан барбытыгар, эмээхсин былаатын төбөтүгэр тугу эрэ суулуу, баайа сылдьарын, мастыйбыт тарбахтарынан будьуктаһан сүөрэн, саахар тооромоһун ылан уолга ууммут. Ону уол хап-сабар сиэбигэр уктан кэбиспит.

— Хайа, тоҕо сиэбэтиҥ?

— Маны балтыбар илдьиэм. Кини саахар диэни сии илик ээ.

— Ыы, тукаам, ийэҥ, аҕаҥ кимнээхтэрий?

— Аҕам Лэгиэн сэрииттэн кэлбэтэҕэ, ийэм Кисиэнньэ Ханчыга ынах ыыр.

— Ээ, билэн, билэн. Дьэ, сүүнэ киһи буолбуккун. Биэбэйим сыыһа, үтүө киһи тахсыыһыгын. Ийэҕэр миигин көрсүбүккүн этээр. Сотору идэһэбиттэн ийэҕэр кэһиибин ыытыаҕым. Чэ, уруоккар киир, аны мөҕүөхтэрэ.

Эмээхсин оҕону төбөтүттэн имэрийэн, сыллаан ылбыт. Ити уол, Коля Иванов, кэлин «Үлэ Кыһыл Знамята» уордьаннаах биллиилээх механизатор, уон оҕолоох ыал аҕата буолбута.

Оскуола сэбиэдиссэйэ Г.П. Дмитриев хотууру аатырбыт уус Моокуут Ньукууһа уола Сүөдэргэ Хоту Хомустаахха илдьэн уктаппыт. Аатырбыт от охсооччулар Маатайаптар сэриигэ баралларыгар туоска суулаан, дьиэлэрин тойон өһүөтүгэр уурбут хотуурдарын ийэлэрэ Аана эмээхсин дьон туһаннын, уолаттарым ааттара-суоллара умнуллубатын диэн аҕалан биэрбитин Егор Петрович 1955 сыллаахха Элгээйигэ көһөрүгэр илдьэ барбыт буолуохтаах.

Күһүн, сир тоҥо илигинэ, сэбиэт бэрэссэдээтэлэ М.М. Васильевка-Чолбороох Мисэйииҥҥэ Халлыр оҕонньор киирэн кэлбит:

— Хайа, бу Миитэрэй, тоҕо өҥөйдүҥ?

— Аана эмээхсин уһугулаан сытар. Дьонно ыытар үһүгүн.

— Эмээхсин эрэйдээх кэмэ кэлбитин биллэҕэ…

Михаил Михайлович Баһылай Никифоровы-Күдээриһи, Михаил Уваровы-Эрдэһити, Түмээһэ оҕонньору, Ылдьаака эмээхсинэ Настааны уонна уруута Быччаххай Дьаакыбы ыҥырталаан ылан кэпсэтэн, чаай кэнниттэн тахсалларыгар этэр.

Дьаһаллаах эмээхсин уруута Халлыр оҕонньорго хоруобун эрдэ оҥотторбут, тэбиэҕин маһын бэлэмнэппит. Быстыан иннинэ Халлырга эппит: «Сыттыгым анныгар мөһөөччүккэ аҕыйах үрүҥ көмүс манньыат баар. Ону үлэлээбит дьоҥҥо түҥэтээр».

Эмээхсин өлөрүгэр икки ытыһыгар эрбиир уолаттарын «похоронкаларын» ыга тутан сыппыт. Ону Күндээрис ылаары гыммытыгар уоттаах сэриини ааспыт уордьаннаах сержант Эрдэһит Мэхээлэ: «Кэбис, илдьэ бардын. Ол дойдуга уолаттарын көрсөн көрдөрүөҕэ», — диэн тыыттарбатах.

Эмээхсини тиһэх суолугар атааралларыгар Настаа алаадьылаабыт уонна бөһүөлэктэн тахсалларыгар Чолбороох Мисэйиил биэрбит биир иһит испиирин испиттэр. Ити курдук, 1949 сыллаахха халыҥ Маатайаптартан бүтэһигинэн Аана эмээхсин күн сириттэн барбыт.

Николай Егоров,

Кундэйэ, Сунтаар.

«Үлэ Кыһыл Знамята» уордьаннаах Е.М. Петров, «СР Ытык Кырдьаҕаһа» бэлиэ хаһаайына Н.П. Максимов, Сунтаар улууһун бочуоттаах гражданина Н.Е. Сергеев ахтыылара туһанылыннылар.