Урааҥхай сахалар обургулар үгүс улахан эбэлэр киэҥ хочолорун, аата-ахсаана биллибэт элбэх алаастары, үтүмэн үгүс үрүйэлэри баһылаан-көһүлээн, аҥаардастыы айбардаан олороллор. Бэйэ икки ардыгар кыра иирсээннэри аахсыбатахха, сэриилэһэр, өлөрсөр диэни умнубуттара быданнаата. Аттынааҕы биистэри кими сэриилээн, кимниин уруурҕаһан бэйэлэрин хааннарыгар суурайан билигин сахалар эрэ аатыран сылдьаллар. Айахтарын сэриинэн булуммут туматтар туман буолан көппүттэрэ, тигиилээх сирэйдээх дьирикинэйдэр үтүрүйтэрэн хоту көспүттэрэ, оттон хоролор сахалары кытары уруурҕаһан саха аатырбыттара. Арай тоҥ биистэр лабыкталаах туундараны ордорон, сахалары кытары былдьаһаллара суох буолан, кыра хабырыйсыылары аахпатахха, иллээхтэрэ, хардарыта аймахтаһаллара, ыал буолаллара. Кэпсэнэр сирбитигэр чугаһынан итинтэн атын омуктар суохтара. Саха сирэ диэн ааттанар уйаара-кэйээрэ биллибэт киэҥ нэлэмэн дойдуну бороҥ урааҥхай удьуора бас билэн олорор кэмэ этэ.

Биир киэһэ Таҕынай оҕонньор соҕотох кыыһа Туллук ынахтарын хомуйа сырытта. Сайыҥҥы өҥүрүк куйаас киэһэнэн намыраан, кыыс сөрүүн көй салгыҥҥа хатыҥ лабаатынан бырдахтан сапсына-сапсына, тыа саҕатынан дьэдьэннээн сии-сии, муннун анныгар ыллаан киҥинэйэ-киҥинэйэ ыксаабакка хааман истэ. Сотору кини эргэ тахсан, тапталлаах киһитин Батас алаһатыгар сүктэн барыахтаах. Кыыс ону санаатаҕына ис-иһиттэн кычыкаланан ылар, бэйэтэ билбэтинэн мичээрдиир.

Туллук Батастыын былырыын ыһыахха чугастык билсибиттэрэ. Онно мас тардыһан кимиэхэ даҕаны иннин биэрбэтэх кэтит сарыннаах, уһун дьулугур уҥуохтаах уолу тута сөбүлүү көрбүтэ. Уол даҕаны күнү быһа уп-уһун хара суһуохтаах, арыы саһыл хааннаах кыыстан хараҕа арахпатаҕа. Ол киэһэ кинилэр дьон көрбөт сиригэр, үрэх кытылыгар, өр да өр саҥата суох илиилэриттэн тутуһан олорбуттара. Ханна эрэ ыраах оһуохай дьиэрэйэрэ, дьон ньамалаһара, арай эдэрдэр онно эрэ кыһаллыбат этилэр. Икки сүрэх холбоһон баран аны хаһан даҕаны арахсыбаттыы быһаарыммыттара. Өр-өтөр буолбатаҕа, тапталлаахтар дьоллоругар, аҕата, уолун тылын ылынан, кыыс дьонугар тиийэн кэргэн кэпсэппитэ. Онон сотору уруу малааһынын кэнниттэн Туллук Батас дойдутугар сүктэн барыахтаах. Кыыс онтон эмиэ даҕаны дьоллонор, эмиэ даҕаны санааргыыр. Уол: «Ийэлээх аҕаҕар сотору-сотору ыалдьыттыыр буолуохпут», – диэн тылын биэрбитэ.

Туллук ити курдук ону-маны саныы истэҕинэ, иннигэр сүүнэ улахан уҥуохтаах, бүтүннүү кып-кыһыл түү сирэйдээх, тиит мас урун туруору туппут курдук бөлтөйбүт улахан муруннаах, күн киириитэ көҕөрүмтүйэн көстөр муус курдук күөх харахтаах абааһы

талах быыһыттан ыстанан таҕыста. Бу сибиэн кыыс хаһан даҕаны харахтаан көрбөтөх дьикти, будьурҕай түүлээх хара бэргэһэлээх, туох эрэ чараас ньалыбырас кыһыл, халлаан күөҕэ дьүһүннэрэ булкуспут таҥастаах, куругар токур быһыылаах кылыс иилинэ сылдьар – олоҥхоҕо хоһуллар аллараа дойду ааттааҕа Уот Уһутаакы илэ бэйэтинэн. Туллук, кутталыттан часкыйа түһээт, эргиллэ биэрдэ да буута быстарынан дьиэтин диэки сүүрдэ. Ол эрээри абааһы аҕыйахта хардыылаат кинини ситэ баттаан, түүлээх уһун илиитинэн хам харбаан ылла. Онуоха кыыс илимҥэ түбэспит сордоҥнуу өрө мөхсө сатаата да, адьарайа кинини күүстээх илиитинэн бобо тутан, мөҕүһүннэрбитинэн тыаҕа көтөҕөн илдьэн тиэрэ баттаат, таҥаһын хайыта тыытан барда. Туллук сарылаабытынан абааһыны тарбаҕынан харахха аста. Били баҕайы онтон кыыһыран кыыһы сутуругунан иэдэскэ сырбаппытыгар кыыс дөйөн өйүн сүтэрдэ.

Арай өйдөнөн кэлбитэ, түүн буолбут, төбөтө уулаах ыаҕастыы дьалкыҥныыр, этэ-сиинэ бүтүннүү ыалдьар, эбиитин саатыан иһин тыа саҕатыгар ийэттэн төрүү сыгынньах сытар эбит. Аны сиик түһэн, тииһэ ыпсыбат буолуор диэри тоҥмут. Сэрэнэн өндөйөн тулатын олоотообута, абааһыта баар сибикитэ биллибэккэ дылы. Кыыс, ытыы-ытыы таҥаһын дуомун таҥныбыта буолаат, дьиэтигэр бараахтаата.

Тиийбитэ, дьоно сүтэрэн аймана олороллор эбит. Туллук эрэйдээх ытыы-ытыы ийэлээх аҕатыгар туох буолбутун хайдах баарынан кэпсээн биэрдэ.

– Туох абааһытын кэпсиигин? Мургун баай уола Мүлдьү күүһүлээтэ ини?! Ыаллар ынахтарын тутан баайан, онон мэҥиэлээн хас даҕаны кыыһы дьаабылаабыта иһиллэр. Баайынан өттөйөн талбытынан дьаабыланан эрдэҕэ! Мургун холоон даҕаны төрдүлээх киһи, байан чабылана сылдьар. Кини эһэтэ мин эһэбэр баара-суоҕа сылгыһытынан сылдьыбыта. Эһэм оҕонньор көмөтүнэн сэниэлэммиттэрин билигин ахтыбаттар даҕаны! Мин сүөһүнү тоһуйаммын били сэбигэр оноҕос хатыаҕым! Бу атаҕастаан эрдэҕин! – диэн аҕата кыбдьырына-кыбдьырына сандалыны сырбатта.

Таҕынай уруккута бу эҥэр сири барытын баһылаан олорбут Бөлчөк аҕа ууһун бүтэһик эр киһитэ. Кини уол оҕону төрөппөккө, аҕаларын ууһа симэлийэр турукка киирэн турар. Былыр аҕата «иккис ойохто ыл» диэбитин истибэккэ, биир кыыстан ордук оҕоломмотохторо. Бука, дьылҕалара оннук буоллаҕа… Саатар кыыһа Туллук кэргэн тахсан элбэх уол оҕону төрөттөр, бу бэйэлээх сир-уот Таҕынай сыдьааннарыгар хаалыахтаах этэ. Дьэ оҕонньор ол ыра санаата бүгүҥҥү ыар быһылаан кэнниттэн туох-хайдах буолан тахсара биллибэт, киртийбит кыыһы ким ойох ылыай?

– Суох, аҕаа, кини буолбатах, кыһыл түүлээх илэ абааһы этэ, – кыыс ытаан сыҥсыйа-сыҥсыйа

иннин биэрбэтэ.

Дьоно төһө да мунаардаллар, кыыстарыгар итэҕэйэллэригэр тиийдилэр.

Уруу буолар күнэ чугаһаан истэ. Кыыстара киртийбититтэн саатан, ийэлээх аҕата хайдах буолуохтарын билбэккэ сору көрдүлэр. Онтон кыыстара Батаһы кытары номнуо улахан дьон оонньууларын оонньоон сылдьарын билинэн, арыый уоскуйа быһыытыйдылар. «Абааһы киһиэхэ оҕо оҥорбута иһиллибэт, онон оҕо үөскээбэтэх буоллаҕына, баҕар, биллибэккэ да хаалыа» диэн аан бастакыларын кыыстара быртаҕырбыт быһыытыттан абалара арыый уҕараан, истэригэр эрэх-турах санаа үөскээтэ.

Болдьоммут күннэригэр, атырдьах ыйын ортото, Таҕынайдаах олорор алаастарыгар Батас төрөппүттэрин кытары арыалдьыт дьонноох, сулуу сүөһүлэрин, сылгыларын үүрэн тиийэн кэллэ. Кэргэн кэпсэтии бигэргэнэн, Туллук энньэтин илдьэ Батас дьиэтигэр көһөрдүү айаҥҥа туруннулар.

Батас тапталлаах Туллугун кэргэн ылан көтүөн кыната эрэ суох буолан дьоллонон иһэр. Санаатыгар аара суолга туох барыта киэркэйэн, тупсан көстөр. Ама, тулалыыр айылҕата куруук маннык кэрэ этэ дуо? Ама, чыычаах ырыата мэлдьи маннык киһи сүрэҕин ортотунан киирэн дьикти иэйиинэн толорор этэ дуо? Уол ис-иһиттэн күлүөн-үөрүөн, дьолун аан дойдуга барытыгар кэпсиэн баҕарар. Баай хара тыа, киэҥ хочо, мэник тыал, үрдүк мэҥэ халлаан, үрүҥ күн барыта кини дьолун үллэстэн үөрэргэ-көтөргө дылы. Туллуга бу сэргэстэһэ айаннаан иһэр.

Ол эрээри кыыс толомон маҥан ньуура хаһааҥҥытааҕар даҕаны күлүгүрэн, ыар санааҕа ылларан сылдьар. Кини саҥа олоҕун сымыйаттан саҕалаата. Оттон Батаһа кини диэки хайыстаҕын аайы мичээрдии, көрдөҕүн аайы үөрэ, кимтэн даҕаны дьоллоох иһээхтиир. Сааттаах быһыыга түбэспитин билэрэ буоллар, тарбаҕын төбөтүнэн даҕаны таарыйыан сиргэниэ этэ. Билигин Туллук көннөрү сэлээрчэх дьахтар эрэ буолбатах, оннооҕор өссө куһаҕан – абааһы тэллэҕэ. Аллара дойду адьарайа киниэхэ үйэтин тухары хара мэҥи иҥэрэн бардаҕа. Онтуката өссө тугунан диэлийэн тахсара биллибэт, баҕар, туппута барыта тостон, таарыйбыта барыта алдьанан, чугас дьонун олоҕун огдолутуо, ыар ыарыыны ыҥыран ылыа. Туллук бэйэтэ даҕаны билбэтинэн хараҕыттан икки бөдөҥ таммах мөлбөрүс гына түстэ.

– Хайа, Туллукчааным сыыһа, үөрүөххүн билбэккэ тоҕо ытаатыҥ? Эн биһикки дьоллоох буолуохпут, үгүс ыччаты тэнитиэхпит, сылгыны, сүөһүнү дэлэтиэхпит. Төрөөбүт дойдугуттан арахсаргыттан хомойдуҥ дуо? Чугас дии, быыс буллахпытына дьоҥҥор ыалдьыттыахпыт ээ, – диэн Батас, кыыс иһигэр туох буола турарын сэрэйэн да билбэккэ, уоскута сатыыр.

– Ыых, – Туллук, сирэйин кистии-кистии, аат харата хардарда.

Оннук дьол уонна албын аргыстаах айаннаан

киэһэ Батас алааһыгар тиийдилэр. Сарсыҥҥы күнүгэр ыраахтан-чугастан уруу-аймах дьон мустан, уруу малааһына буолла. Кырылыы кыынньар биэ кымыһа, сүөгэй, арыылаах үрүмэ, байтаһын биэ үтэһэлээх этэ, дьэдьэннээх күөрчэх, онтон даҕаны ас мааныта тардылынна. Сэргэ туруордулар, кырдьаҕастар саҥа ыал төрүттэммитин уруйдаан алгыс көтөхтүлэр, эҕэрдэ эттилэр. Дьон-сэргэ үөрэ-көтө дуоһуйа аһаан-сиэн киэһэ биирдэ тарҕастылар, ыраах олорооччута хоно хаалла. Батастаах оннук алыс арбааһына суох да буоллар, бэйэлэрин холлоругар сөптөөх малааһын тэрийэн ыал аатын ыллылар.

Үөрэр-көтөр, малааһынныыр даҕаны сылаалаах эбит… Киэһэ утуйар кэмҥэ ыалдьыттар сытаат муннулара тыаһаабытынан барда. Арай Батас утуйар санаата суох. Кини дьэ күүтүүлээх түүнэ үүнэн, кимтэн даҕаны саспакка, кистээбэккэ, хоойго сытар холоонноох доҕорун кытары таптаһыа да буоллаҕа.

Уол Туллугу ыга кууһан сытан уохтаахтык уураата, сылаастык сыллаата, этин-сиинин имэрийдэ. Ол эрээри кыыһа биир кэм илиитинэн хаххалана, киэр хайыһа сытар. Хараҕын симтэ даҕаны, били кыһыл түүлээх абааһыта илэ көстөн кэлэр. Бэл, муннугар дьаардаах сыта кытары биллэргэ дылы буолла.

– Туллук, туох буоллуҥ?

– Дьон бөҕөтө баар дии, истиэхтэрэ. Уонна сылайдым аҕай, – диэн Туллук куотуна сатаата.

– Иһиттиннэр, аньыыны оҥорор буоллахпыт. Эр уонна ойох буоллубут дии, Туллукчаан, – Батас бэриммэт. Ол да буоллар кыыс иннин биэрбэккэ, таптаспакка хонон турдулар.

Нөҥүө күннэригэр эмиэ маҥнайгы түүннэрэ хатыланна. Туллук ол курдук эрин сордоон иһэн, хаһыс эрэ түүннэригэр дьэ бэринэн таптастылар. Ол эрээри кыыс имэҥэ суохтук, аат эрэ харата сытан биэрдэ, хараҥа эрэ буолан уол ойоҕун хараҕын уутун көрбөтө.

Оннук күн-дьыл ааһан истэ. Сотору кэминэн Туллук хат буолбутун биллэ. Иһигэр ытырыктата саныы-саныы Батаска эппитигэр эрэ үөрэн хайдах буолуон билбэтэ. Туллук түүнүн киһитин «аны оҕону эчэтиэҥ» диэн чугаһаппат буолла.

Кэм-кэрдии ааһан истэҕин аайы дьахтар этэ-сиинэ төгүрүйэн, иһэ улаатан барда. Батас Туллук иһигэр кулгааҕын даҕайа-даҕайа иһиллиир, иһирдьэ баар кырачаана тэбиэлэннэҕин ахсын: «Чахчы уол оҕо эбит», – дии-дии хараҕа көстүбэт буолуор диэри үөрэр.

Саас өрүс эстиитэ, тыал-куус түһэ турдаҕына, дьахтар быыһанна. Оҕо көтөҕөөччү эмээхсин саҥа төрөөбүт оҕону, киинин быһаат, ийэтигэр туттарда. Быыкаа уол оҕо иҥсэлээхтик эмиий эмэн собурҕатта. «Хата оҕо-оҕо курдук, Батас киэнэ буоллаҕа», – диэн Туллук дьон истибэтигэр оҕотун көрө-көрө манньыйда. Уолу Кулуһун диэн ааттаатылар.

«Кыһыл оҕо дьүһүнэ күҥҥэ сэттэтэ уларыйар» диэччилэр. Кулуһун эмиэ күн-түүн

дьүһүнэ-бодото уларыйан, хараҕын өҥө сиэри таһынан сырдаан, баттаҕа чачархайдыҥы буолан барда. Туллук ол уларыйыылары көрө-көрө сүрэҕэ оннун булбакка, туһахха иҥнибит куобахтыы өрүтэ мөхсөр, утуйар уута көтөр. Батас даҕаны оҕото атыттартан тосту-туора дьүһүннээҕин көрө-көрө, тапталлаах Туллуга бу оҕоттон сылтаан туох эрэ ыар санааҕа ыллара сылдьарын сүрэҕинэн сэрэйэн, уолугар сыһыана сыыйа тымныйан барда. Сурах-садьык, хоп-сип салгынынан тарҕанарын курдук, ким көрбүтэ-истибитэ биллибэт эрээри, «үтүө санаалаах» дьон-сэргэ оннук сурахтары үөрэ-көтө туһааннаах кулгаахха тиэрдибиттэрэ эрэ баар буолар. Буоларын курдук, сурах уостан уоска, кулгаахтан кулгаахха тиийдэҕин ахсын эбиллэн, үлүннэриллэн, саҥаттан саҥа түгэннэринэн үүнэн иһэр.

Биир үтүө күн Батас икки хараҕа көстүбэт гына ыга кыыһыран, дьиэ иһинээҕи малы-салы тоҕута сынньыбытынан киирдэ. Туллук кутталыттан туох диэҕин билбэккэ, оҕотун көтөхпүтүнэн умса түһэн оронугар олордо. Бука, Батас барытын билэн кэллэҕэ – иэдээн.

– Мин эйигин таптыыр, эйиэхэ итэҕэйэр, эрэнэр этим! Оттон эн буоллаҕына абааһыны кытта көссүүлэһэн, былырыын сайыны быһа көрүлээбиккин! Саатар киһи да буолбатах! Абааһы! Ол иһин хайаан уот кыһыл баттахтаах, муус курдук күөх харахтаах оҕо миигиттэн төрүөҕэй?! Дэриэтинньик ыаматын илдьэ мантан киэр бар! Барбатаххытына иккиэҥҥитин батыйанан хайыта сынньан өлөртүөм! – Батас, өҥүргэһинэн көрө-көрө, иирбит киһилии бырдааттанна.

Туллук туох да диир кыаҕа суох. Кини кэпсээнин билигин ким итэҕэйиэй? Саҥата суох хараҕын уутунан сууна-сууна, малын хомуммута буолан баран, оҕотун көтөхпүтүнэн төрөппүттэригэр айаннаата. Онно даҕаны кинини үөрэ-көтө көрсөллөрө биллибэт этэ.

Оҕо көтөҕүүлээх сатыы дьахтар кыһыҥҥы тымныыга халыҥ хаары оймоон, сырата-сылбата баранан, төрөөбүт алааһыгар баран иһэр. Айанын тухары төбөтүгэр эҥинэ санаалар киирэллэр: «Бу илэ абааһыттан төрөөбүт чиччик оҕону арай аара хаалларан, суор-тураах аһылыга оҥорон кэбистэхпинэ? Аны миигин ким даҕаны ойох ылбат, бэл диэтэр, дьон айах атан кэпсэппэт киһитэ буоллаҕым. Ким абааһы көссүүтүн кытары киһилии сыһыаннаһыай? Үйэм тухары сууйуллубат хара мэҥ буоллаҕа».

Туллук уолун тыа саҕатыгар турар улахан төҥүргэс үрдүгэр ууран баран, кэннин хайыһан көрбөккө, төрөөбүт алааһын диэки хаама турда. Иэдэһин устун сүүрэр хараҕын уута тоҥон, сирэйэ аһыйда. Оннук оҕо ытыыра иһиллибэт буолуор диэри хаамта…

Түүн үөһэ балаҕан аана аһылла түстэ да, токуччу туттубут дьахтар тымныы туманы бүрүммүтүнэн киирэн умуллан эрэр көмүлүөк оһох иннигэр сөһүргэстээн кэбистэ

уонна тутуурун холумтаҥҥа уурда. Түүҥҥү ыалдьыттан соһуйбут, уутугар аҥаарыйа сылдьар Таҕынай оҕонньор харыстаах саха быһаҕын туппутунан дьахтарга кэнниттэн хааман кэллэ.

– Киһи буоллаххына, кимҥин эт! Абааһы буоллаххына, ааһа тур!

– Аҕаа, мин… Туллукпун, – диэн баран дьахтар маккыраччы ытаан барда. Ону тэҥэ оһох холумтаныгар тириигэ суулана сытар оҕо эмиэ ытаан бэбээрдэ. – Оҕобун сатаан хаалларбатым. Мин оҕом дии кини! Мин оҕом!

Төрөппүт барахсан хаһан баҕарар оҕотун диэки буолар. Ол курдук, Туллугу ийэлээх аҕата үүрэн ыыппакка, илдьэ хааллылар. Икки харахтаах көрбөтүн, хаптаҕай кулгаахтаах истибэтин диэн хотон уонна дьиэ икки ардыгар кыра хос быһан, кыыстарын уонна чиччик оҕону онно олохтоотулар. Бар дьон биллэҕинэ иэдээн – ыал аатыттан ааһаллар.

Кэм-кэрдии уу сүүрүгүнүү устан истэ. Кулуһун күнтэн күн улаатан, бороохтуйан, хаамар буолла. Дьон иһэрин биллэхтэринэ, Туллук уолунаан хотоҥҥо эбэтэр кистэлэҥ хосторугар саһаллар, түүн эрэ таһырдьа тахсан салгын сиэн, эттэрин-сииннэрин тэнитэн киирэллэр.

Саас хаар ууллуута Таҕынайдаах сылгылара охтон бардылар. Чугастааҕы ыаллар биир да биэлэрэ охтубатаҕыттан сылыктаан, оҕонньор куһаҕан тыын буулаабыт диэн түмүктээтэ. Дьиҥэр, кини ол куһаҕан тыын кимин бэркэ диэн билэр этэ эрээри, соҕотох кыыһын таптыыра бэрдиттэн ойуунунан бигэргэтэргэ сананна. Түөрт биэ охтубутун кэннэ оҕонньор чугастааҕы Бабыгырас ойууну ыҥыран, биир бургунас төлөбүргэ кэпсэтэн кыырдаран көрдө. Ойуун кэлэригэр Туллук оҕотунаан тыаҕа састылар. Бабыгырас, үрүҥүнэн-харанан көрө-көрө, кыыран илгиһиннэ. Бүтэн баран маннык саҥалаах буолла:

– Умайар уот кыһыл баттахтаах абааһы буулаабыт. Ол кутун бу эмэгэккэ иҥэрдим. Өрүс мууһа көтөҕүлүннэҕинэ эмэгэти киллэрэн эбэттэн көрдөһөн баран сүүрүк устун ыыттаххытына, этэҥҥэ буолуоххут, – диэт, бургунастарын сиэппитинэн дьиэтигэр барда.

Ойуун барбытын кэннэ балай даҕаны буолан баран, оҕонньор кыыһын ыҥыран ылан тугун-ханныгын кэпсээн биэрдэ. Ийэлэрэ Сыралыма эмээхсин, баччааҥҥа диэри саҥата суох тулуйа сылдьыбыт бэйэтэ, санаатын ыһа-тоҕо барытын эттэ:

– Эн абааһыттан төрөөҥҥүн олохпутун огдолуттуҥ! Чиччиги суох гыннахпытына эрэ дьон буолабыт. Онон ойуун эппитинэн буоллун! Сылгыбыт, сүөһүбүт бүттэҕинэ, бу сибиэн бэйэбитин сиэн саҕалыаҕа.

Оҕонньор тугу даҕаны саҥарбата. Кини саныыр санаатын барытын хата ойоҕо этэн ыар сүгэһэр санныттан түспүтүн кэриэтэ буолла. Туллук ытыы-ытыы дьонуттан көрдөһө сатаата даҕаны, кырдьаҕастар дьэбин уоһуйан саҥата суох олордулар. Туллук ити күнтэн ыла аанньа аһаабат, сүгүн утуйбат буолла.

Санааҕа-онооҕо баттатан, ыран-дьүдьэйэн, урукку кэрэ дьүһүнүттэн туох да хаалбата.

Тоҕоостоох кэм кэлбитигэр оҕонньор эмэгэти илдьэ өрүскэ барда. Туллук аҕатын эккирэтэн тиийэн атаҕар соһулла сылдьан, ытыы-ытыы элэ-была тылын барытын этэн көрдөстө. Онуоха оҕонньор киһи эрэ буоллар кыыһын аһынан, балаҕанын диэки төттөрү сукуҥнаата. Хас да күн балаҕан иһигэр ким даҕаны саҥарбат уу чуумпута сатыылаата. Бары ыар санааҕа ылларан, бу кыһалҕаттан хайдах тахсар суолу тобула сатыыллар, салгыы маннык олороллоро ыаллыбатын дьэҥкэтик өйдүүллэр.

Кэмниэ кэнэҕэс оҕонньор биир күн туран эттэ:

– Туллук, тоойуом, эһиги мантан бардаххытына сатанар. Тыаҕа бүөм сиргэ олохтуом уонна аһыыр аскытын кэмиттэн кэмигэр илдьэр буолуом. Халлаан сылыйда, онон маҥнай утаа отууга олохсуйуоххут, онтон тымныйыар диэри холомо тутан биэриэҕим, кэлэ-бара кыах баарынан көмөлөһүөҕүм.

Бу быһаарыыттан бары даҕаны «һуу» диэтилэр, чэпчээбиккэ дылы буоллулар.

Сарсыныгар оҕонньор бэйэтин курдук кырдьан эрэр атыгар ас-таҥас ындан Туллуктаах Кулуһуну күн аҥаара айаннаах, дьон-сэргэ мээнэ таарыйбат сиригэр илтэ. Тиийэн отунан, тириинэн саба быраҕан отуу оҥоһуннулар. Онон ардахтан, тыалтан харыстыыр хаххаланнылар. Оҕонньор, эппитин курдук, кэмиттэн кэмигэр ас-үөл, туттар тэрил аҕалар. Оттон Туллук туһахтаан мас көтөрүн, куобаҕы бултуур, сир астыыр. Ол курдук аччыктыыр диэни билбэккэ син сайыны атаардылар. Күһүөрү аҕата кэлэн көмөлөөн кырыһынан бүрүллүбүт холомо туттулар. Иккиэйэх бэйэлэригэр сөрү-сөп кыра буор холомоҕо Туллуктаах Кулуһун саҥа олохторо саҕаланна.

Сыл-хонук биллибэккэ ааһан истэ. Кулуһун улаатан, ийэтигэр илии-атах, туһа киһитэ буолла. Уол тас дьүһүнүн аахсыбатахха, атын оҕолортон уратыта суох. Арай бэйэтин сааһыгар лаппа улахан көрүҥнээх. Туллук, этэ-сиинэ төлөһүйэн, үтүө көрүҥнээх дьахтарга кубулуйда. Оннук быр-бааччы олорон, сэттэ сыл ааһа охсубутун билбэккэ хааллылар.

Ахсыс сылларыгар оҕонньор кэлэрэ-барара аччаата, онтон төрүт даҕаны мэлийдэ. Туллук аҕата бу сиргэ хайыы-үйэ суох буолбутун сэрэйэр эрээри, «аны онно тиийэн эмиэ туох эрэ иэдээни аҕалбыт аатырыам» диэн төрөппүттэрин дьиэлэригэр барбата. Салгыы аны бэйэлэрин эрэ күүстэринэн олоруох тустаахтарын өйдүүр. Хата аҕата тыыннааҕар булт албастарыгар үөрэтэн, Туллук хайа даҕаны эр киһиттэн итэҕэһэ суох бултуур. Арай улахан кыылга эрэ санаммат.

Бэйэлэрэ хаалбыт бастакы кыстыктара ыарахан соҕустук ааста. Ол да буоллар хаһаастарын кэмчилээн, урукку өттүгэр биир хонуктаах аһылыктарын икки күҥҥэ тэнитэн дьылы этэҥҥэ туораатылар. Саас кэлбитигэр

кус-хаас, балык дэлэйэн, тыыннара уһаан, сирэйдэрэ сырдаан, күөххэ үктэммиттэриттэн куттуун-сүрдүүн чэпчээтилэр.

Кулуһун биир күн ийэтиттэн соһуччу ыйытта:

– Ийээ, мин эһэм – эн аҕаҥ дии?

– Оннук, Кулуһун.

– Оттон аҕам оччоҕо кимий?

– Эн аҕаҥ суох. Эн олоҥхо боотурун курдук атын айдарыылааххын.

– Оттон биһиги атын дьоҥҥо тоҕо барбаппытый? Наар саһа сылдьабыт дии.

– Туора дьон эн атын айдарыылааххын өйдөөбөттөр. Биһигини абааһы көрөллөр уонна куттаналлар. Чэ, тоойуом, ону-маны кэпсэтэ туран хаалаары гынныбыт. Билигин икки гына арахсан туһахтарбытын, сохсолорбутун көрүөххэ, оннук түргэн буолуо. Матаҕаҕын сүгэн бар, умнума, – диэн Туллук төрүт таарыйыан баҕарбат кэпсэтиититтэн куотунна.

Кулуһун уон сэттэ сааһын туолуутугар уол ийэтэ хаһан эрэ билэр дьонуттан барыларыттан үрдүк уҥуохтаах, кэтит сарыннаах, күүстээх-уохтаах киһи буолла. Туох да үлэни тулуппат, хайа да кыылы сонордоон ылар сорсуннаах булчут буолан, аччыктыыр, тоҥор-хатар диэни букатыннаахтык умуннулар. Туллук уолун, ама да абааһыттан төрөөбүтүн иһин, ол дэриэтинньиктэн тас эрэ дьүһүнүн баппыт, кута-сүрэ бороҥ урааҥхай, абааһы буолбатах дии саныыр. Ол эрээри ону дьоҥҥо эттэҕинэ, ким итэҕэйиэй, иккиэннэрин сытыы биилээх аһылыга оҥороллоро чахчы. Ол кэриэтэ маннык бүгэн, икки харахтаахха көстүбэккэ олорбуттара быдан ордук. Кулуһун дьүһүннүүн-бодолуун, быһыылыын-таһаалыын үкчү били абааһы курдук буолбутун көрө-көрө, ийэтэ ардыгар ол сааттаах түбэлтэни санаан, кута-сүрэ айманар.

Сайын ортото биир күн Туллук иһэ ыалдьан сытынан кэбистэ. Этэ-сиинэ ип-итии, бэйэтэ тоҥон титирии сылдьар, сотору-сотору аҕынньыта төллөр. Иһин түгэҕэ уҥа өттүнэн күүскэ ыалдьар. Туллук эрдэ маннык ыарыы киирдэҕинэ, «абааһы курдаабыт» аатыран, дьон уһаабаттарын истэрэ. Кини даҕаны онтон быыһанара саарбах. Ама, кини уола бу ыарыыга сыһыаннаах буолуо дуо? Ээ, хайдах да оннук буолбат – кини киһи ээ, дьүһүнэ эрэ абааһы.

– Ийээ, мин кэллим. Икки улардаахпын, миинниэхпит, – дии-дии, Кулуһун, холомоҕо киирээт, ийэтэ ороҥҥо кубарыйыаҕынан кубарыйан сытарын көрөн иннигэр сөһүргэстии түстэ.

– Тоойуом, уоскуй, – Туллук, уолун аймаамаары, холкутуйа быһыытыйан саҥа таһаарда.

– Туох буоллуҥ, ийээ?

– Кулуһун, мин аны турбат киһи буоллум. Өллөхпүнэ, уҥуохпун төрөөбүт алааспар тиийэн тутаар. Мантан соҕуруу күн аҥаарын кэриэтэ бардаххына, улахан алаас баар. Ортотугар төгүрүк көлүччэлээх, тыа саҕатыгар умнаһа икки гына хайдан үүммүт аарыма тииттээх. Арҕаа өттүгэр илин диэки ааннаах, хотону кытары сыстан турар балаҕан баара буолуо. Мин өбүгэлэрим ол алаас

илин өттүгэр, тыа саҕатыгар сыталлар. Ийэм, баҕар, тыыннааҕа эбитэ дуу, ол эрээри эн киниэхэ көстүмээр. Кимиэхэ даҕаны көстүмээр, өлөрөн кэбиһиэхтэрэ.

– Ийээ, инньэ диэмэ, үтүөрүөҥ дии. Иккиэн олорбуппутун курдук олоруохпут.

– Оо, арай оннук эбитэ буоллар. Чэ, тоойуом, ким билиэ баарай? Баҕар кырдьык үтүөрүөм, ол гынан баран кэриэспин эппитим ордук. Икки харахтаахха көстүмэ, бэйэҥ бэйэҕэр сырыт. Баай хара тыаҥ аһатыаҕа…

Туллук үс күн эрэйдэнэн баран күн сириттэн күрэннэ. Кулуһун ийэтин сүкпүтүнэн тиһэх баҕа санаатын толороору соҕуруу диэки өбүгэлэрин алаастарын көрдүү барда. Чуҥнаан, саһан, тыаттан тыаҕа түһэн, нөҥүө күнүгэр ийэтэ ойуулаабыт алааһын булла. Дьиҥэр, чугас даҕаны олорбуттарын көрөн, уол иһигэр соһуйда. Алаас илин өттүгэр былыргы дьон уҥуохтарын быыһыгар биир аҕыйах сыллааҕыта тахсыбыт көмүү томтойор. Бука, эһэтэ сыттаҕа.

Уол, тумуһу үөрэтэрдии олоотоон баран, «манан ордук буолаарай» диэн биир сири талан, иин хаһан саҕалаата. Кэмиттэн кэмигэр эһэлээҕин балаҕаннарын көрөн ылар даҕаны, онно дьон олорор сибикитэ биллибэт. Тэлгэһэлэрэ отунан үүнэн хаалбыт, сүөһү, сылгы баара көстүбэт. Кини ити кыыллары төһө даҕаны харахтаан көрбөтөр, ийэтин кэпсээниттэн билэрэ уонна оттон оҕо сылдьан эһэтэ эт аҕаллаҕына сиэбит бэйэтэ этэ. Бука, эбэтэ эмиэ өллөҕө, эбэтэр ханна эрэ көстөҕө…

«Өтөхсүйбүт дойду эбит» диэн Кулуһун уоскуйан, кэтэммэккэ-манаммакка үлэлии сылдьан эмискэ дьон саҥатын истэ биэрдэ. Икки эр киһи аттарын сиэппитинэн, алаас саҕатынан кини иин хаһа сылдьар быллаарын аннынан ааһан иһэллэр. Уол батыйатын туппутунан бу дьону талах быыһынан уоран көрө, кэпсэтэллэрин иһиллии сытта.

– Өтөхсүйбүт эбит. Дьиэни уоттаан кэбистибит даҕаны куттаммакка киһи оттуур ходуһата буолар буоллаҕа дии, – эдэр хатыҥыр киһи саҥарда.

– Бастаан тойоҥҥо тыллыахпыт. Онтон соруйдаҕына уоттуохпут. Иккиэн эрэ аны уоту ыытан кэбиһэн таһыллыахпыт, – аҕамсыйан эрэр киппэ киһи хардарда.

– Оттон абааһыттан төрөөбүт оҕо ханна барбытай?

– Ийэтинээн Туллуктуун тыаҕа көспүт сурахтаахтара. Онтон куттанан ол эҥэр ким даҕаны бултаабат. Ийэтэ кэрэ сэбэрэлээх дьахтар этэ, ол да иһин абааһы ымсыыран күүһүлээтэҕэ. Сурах-садьык курдук дьон абааһы уолун көрбүт аатыраллар.

– Тыый! Хайдах дьүһүннээх-бодолоох үһүнүй?

– Этэ барыта кып-кыһыл түү үһү, сорохтор түөрт илиилээх уонна кутуруктаах дииллэр, көннөрү киһиттэн икки төгүл улахан уонна олус күүстээх үһү.

– Эчи кутталын! Оннук күтүр эн биһиккини талбытынан тырыта тыытар буоллаҕа дии, – эдэрэ хардарар.

– Ээ чэ, тугу-тугу туойалларын ким билиэй? Дьон эҥини барытын

кэпсиир.

Ити курдук кэпсэтэ-кэпсэтэ, айанньыттар ааһа турдулар.

Кулуһун бу кэпсэтииттэн дьон киниэхэ хайдах сыһыаннаһарын биллэ. Ийэтэ сөпкө эппит эбит. Бэйэтэ бэйэтигэр бүгэн олорбута ордук. Түөрт илиилээх, кутуруктаах сүүнэ улахан абааһы дии саныыллара эмиэ да үчүгэй курдук, кини тыатыгар чугаһыахтара суоҕа.

Уол, ийэтин кистээн баран, төттөрү барыан иннинэ балаҕаны өҥөйөргө сананна. Киирбитэ, барыта дьон хайдах олорбутун курдук турар, туох даҕаны хомуйуллубатах, тыытыллыбатах, арай быылынан бүрүллүбүт. Түгэх диэки көрө биэрбитэ, ороҥҥо уоһа суох айаҕын атан, абына-табына тиистэрин килэтэн, маҥан баттаҕа арбайан эмээхсин сытар эбит. Өлбүтэ быданнаан, дьардьамата эрэ хаалбыт. Кулуһун түргэн үлүгэрдик таһырдьаны былдьаста уонна буута быстарынан дьиэтин диэки тэбиннэ.

Өбүгэлэрин алаастарыттан балай да ыраатан баран биирдэ аччыктаабытын, сылайбытын биллэ. Күн киэһэрбит. «Тугу эмэ ытан ылан сиэбит киһи» диэн санаа киирээтин кытары иннигэр турар бэс лабаатыгар куртуйах олорорун көрө түстэ. Сэрэнэн оҕун ылан, уһуга суох мүлтүгүр төбөлөөх оноҕоһунан көтөрү сууллары ытан түһэрдэ. Онтон ырааппакка, булдун үргээн, уот оттон үтэн аҥаарын сиэтэ уонна, сылаата таайан, охтон сытар эмэҕирбит хатыҥҥа төбөтүн уураат, утуйан хаалла.

Кулуһун эмискэ киһи саҥатыттан уһуктан кэллэ. Күн тахсыбыта быданнаабыт. Кутталыттан сүрэҕэ айаҕынан тахса сыста. Ама, билигин кинини дьон үҥүүнэн, батаһынан өтөрүтэ түһэн өлөрүөхтэрэ дуо? Аттыгар сытар батыйатын туппутунан утуйбута буолан кирийэн сытта. Өлөрсөр түгэн баар буоллаҕына, анараа дойдуга соҕотох барар санаата суох, биир-икки өстөөҕү көҕүрэтэн баран тэйиэ.

– Ким баарый? Буруо сытын ылан кэллим. Ким эмэ баар дуо? – кырдьаҕас киһи саҥата иһилиннэ.

«Ама, бачча чугас кэлэн баран хайдах көрбөт» диэн Кулуһун дьиктиргээтэ. Аргыый олорон баран көрбүтэ, аттыгар икки хараҕа туртайан хаалбыт, муус маҥан баттахтаах, мас тайахтаах оҕонньор турар.

– Ким эрэ баар даҕаны тоҕо эрэ саҥарбат. Хамсыыра иһиллэр, сыта кэлэр, – дии-дии, оҕонньор өссө чугаһаата.

Саҥата суох олорбут уол ойон турда уонна батыйатын илиититтэн ыһыктыбакка эрэ:

– Мин баарбын, абааһы уолабын! – диэн хатан соҕустук саҥаран лоҥкунатта.

– Дьээбэҥ тоҕо олуонатай, тукаам? – оҕонньор күллэ.

– Мин чахчы абааһы уолабын! Барыахтаах сиргэр ааһа тур!

– Һэ-һэ, абааһы уола эбитиҥ буоллар, миигинньик аччыгыйкаан оҕонньору холдьоҕо турбакка туруору ыйыстыбытыҥ ырааппыт буолуо этэ. Мин абааһылары даҕаны, айыылары даҕаны билбит-көрбүт киһибин. Эн иннинэн сирэйдээх, икки атахтаах саха урааҥхайаҕын. Мин төһө

даҕаны икки көрөрбүттэн мэлийдэрбин, куккун-сүргүн курдат көрөбүн.

– Оччоҕо тоҕо дьон бары миигин абааһы уола дииллэрий? – уол кырдьаҕас этиититтэн соһуйбуттуу токкоолосто.

– Ээ, били сордоох сылдьар эбиккин дии. Эн тускунан истибитим. Ол эрээри туох диэн саныахпын билбэт этим. Дьэ, билигин биллим, эн киһи эбиккин.

– Атыттар итинник диэбэттэр.

– Дьон барахсан билбэтиттэн-көрбөтүттэн куттанар, харыстана сатыыр. Тас дьүһүнүҥ атын буолла даҕаны туораталлар, абааһы көрөллөр, толлоллор. Тукаам, киһи аймах айылҕата оннук эбээт.

– Оччоҕо мин киһи буолуохпун баҕарбаппын. Абааһы уола аатыра сылдьыбытым ордук. Бу куртуйах этэ баар, манан үссэн, мин бардым.

– Махтанабын, тукаам! – диэн оҕонньор, көстөр дьүһүнүгэр холооно суохтук дорҕоонноохтук саҥаран баран, эмискэ уол истибэтин курдук:

– Икки атахтаахха бааргын биллэрэриҥ буолуо. Үчүгэйинэн эрэ, куһаҕанынан эрэ, ону аналыҥ билиэ, – диэн иһигэр ботугураата.

Кулуһун дьиэтигэр кэлэн олорбутун курдук олорон барда. Арай ийэтэ суоҕуттан соҕотохсуйан, ардыгар кылана-кылана ытыыр. Сороҕор ол кыланарын дьон истэн, абааһы уолун туһунан сурах-садьык алаастан алааска тилийэ көтөр. Сотору кэминэн дьон Туллук уҥуоҕун булбуттара уонна «Абааһы уола ийэтин өлөрөн сиэн баран уҥуоҕун аҕалан харайбыт» диэн кэпсээн тарҕаппыттара. Ким эрэ сии турарын көрбүт аатырда, ким эрэ ииҥҥэ тиниктэммит аҥаардас уҥуохтары кистии сылдьарын көрбүтэ иһилиннэ.

Күһүн чугаһаабыта биллэн, күн лаппа кылгаата. Түүнүн тымныйар, ардыгар хаһыҥнаан ылар. Кус оҕото номнуо ситэн, ийэтин саҕа буолан кынаттаммыт. Кулуһун куһу-хааһы тиргэлээн балай эмэ бултуйар, илимнээн үтүлүк саҕа соболору ылар. Өссө тымныйа түстэҕинэ, улахан кыылга айа иитиэҕэ. Кини баай хара тыатыгар кыыл ханан суолланарын бэркэ билэр, бэйэтин өйдүөҕүттэн олорбут эйгэтэ буоллаҕа…

Бу кэмҥэ ааспыт кыһын хайа эрэ булчут дьалаҕайыттан бааһыран баран куоппут эһэ, бааһа-үүтэ оһон, сир аһынан сэниэ киллэринэн, дьоҥҥо өстүйбүтүн ситиһээри сылгылары тардар буолла. Мургун баай хас да биэтин уонна тыйдарын тыатааҕы тардыбыт сураҕа кэлээтин кытары «абааһы уола, эһэҕэ кубулуйа-кубулуйа, дьон сылгытын тардар идэлэммит» диэн сурах тарҕанна. Эмиэ ким эрэ илэ хараҕынан көрбүт аатырда.

Тоҥхойо кырдьыбыт Мургун баай кыргыс үөрэҕэр уһуйуллубут боотурдары уонна бэйэтин кулут-чаҕар дьонун мунньан сүбэ тэрийдэ. Үс кыргыс дьоно – Дуолан Боотур, Дохсун Бэргэн уонна Мөҥүрүөн Бөҕө биир үөр сылгы манньаҕа абааһы уолун кытары күөн көрсөргө бэлэмнэрин биллэрдилэр. Кинилэри кытары абааһы уолун хара тыыныгар тураары өссө уонтан тахса

Мургун баай кулут-чаҕар дьоно барсар буоллулар.

Болдьоспут күннэригэр боотурдар баһылыктаах уонтан тахса эр бэрдэ Кулуһун олорор тыатын диэки айаннаатылар. Барыахтарын иннинэ Бабыгырас Ойуун хааннаах сырыыга атааран, абааһы кутун атыыр оҕуска иҥэрбит аатыран, ол оҕуһу үҥүүлэринэн тобулута анньан, батастарынан сэймэктээн сэптэрин-сэбиргэллэрин хааннаатылар.

От-мас көмүскэ сууланан турар кэмигэр күн тахсыыта саҥата суох тыйыс сирэйдээх эр дьон көмнөҕө түһэ илик тыа быыһынан ыксаабакка, тулаларын чуҥнуу, төһө кыалларынан чуумпутук, үҥүүлэрин-батастарын ыга тутан баран истилэр. Кинилэр айыы дьонун буулаабыт аллараа дойду адьарайын кытары күөн көрсүөхтээхтэр. Сорох-сорохторо, чуолаан кулут аймах, бу сырыыттан төннүбэттэрин сэрэйэллэр. Кинилэр дьон кэпсээниттэн абааһы дьүһүнэ-бодото дьулаанын, күүһэ-уоҕа сатала суоҕун, киҥэ-наара сиэри-таһынан барарын истэн билэр этилэр. Онно эбии абын-хомуһунун киллэрэн хагдаҥ эһэҕэ кубулуйар буоллаҕына, көннөрү дьону хайдах курдук тырыта-хайыта тыытарын саныы-саныы, дьулайа истилэр.

Мөҥүрүөн Бөҕө саҥата суох илиитин өрө уунан дьонун тохтотто.

– Буруо сыта кэлэр, – диэтэ сибигинэйэн кэриэтэ. – Дуолан, Дохсун баран чуҥнаан кэлиэҕиҥ. Атыттар манна кэтэһиҥ. Чуумпутук олоруҥ! Ким айдаарбыты, тыаһаабыты баһын быһа тардыам! – диэн баран, Мөҥүрүөн дьонун кытары тыаһа-ууһа суох ыркый ойуур быыһыгар сүтэн хааллылар.

Кэтэспит дьон санаатыгар боотурдар олус өр буоллулар. Дьиҥэр күөс быстыҥа даҕаны кэм ааспата. Эмискэ талахтар быыстарыгар туох эрэ тыаһаата. Ону истэн Тэспэй диэн саас ортолоох уҥуох да тирии киһи, «абааһы уола дьоммутун сиэн баран бу кэллэҕэ» дии санаат, кутталыттан хаһыытыы түһээт, ойон туран кэлбит сирин диэки тэбиннэ. Онуоха талах быыһыттан быган тахсыбыт Дуолан Бэргэн сүүрэн иһэр күрүөйэҕи оҕунан көхсүн хараҕар ытан түһэрдэ.

– Ким өссө күрүөн баҕарарый? Оноҕоһум элбэх, – Дохсун Бэргэн тииһин быыһынан кыбдьырынна.

Кубарыйыахтарыгар дылы куттаммыт дьонтон хайалара даҕаны сытыы оноҕос аһылыга буолуон баҕарбата.

Бу кэмҥэ холомотугар утуйа сыппыт Кулуһун эмискэ киһи хаһыытыттан уһукта түстэ. Түһээтэ дуу? Илэ иһиттэ дуу? Уол хап-сабар ойон туран таһырдьа тахсан иһиллээн тура түстэ эрээри, туох да баар сибикитэ биллибэккэ дылы. «Түһээтэҕим дуу» диэн саныы-саныы холомотун аанын аһан истэҕинэ, кэтэх өттүттэн чыһыырбытынан, саннын сиирэ-халты көтөн, сытыы оноҕос холомо ааныгар «тор» гына батары түстэ. Кулуһун кэннин хайыспыта, мастар быыстарынан үйэтигэр көрбөтөх үҥүүлээх, батастаах, саалаах-саадахтаах дьоно кини диэки иһэллэрэ.

– Уһуктубу-ут!

Куотар буоллыа-а! Ытыалааҥ! – Мөҥүрүөн Бөҕө сөҥ куолаһынан бааҕынаата.

Инньэ диэтин кытары оноҕостор чыһыыра-чыһыыра холомо эркиннэригэр, ааныгар кэлэн түһүтэлээтилэр. Дьон көрдөҕүнэ сирэйэ, төбөтө барыта кып-кыһыл түүнэн саба үүммүт сүүнэ улахан абааһы холомо иһигэр бэрт сымсатык дьылыс гынан хаалла.

Кулуһун дьиэтигэр киирэн саатын, батыйатын ылан баран тугу гыныан билбэккэ кирийэн сыттта.

– Аллараа дойду адьарайа, таҕыс! Оҥорбут аньыыҥ-хараҥ үтэһэтэ туолан, ыар дьүүлгүн дьүүллүү кэллибит! – Мөҥүрүөн Бөҕө хаһыытаата.

– Мин абааһы буолбатахпын! Киһибин, саха урааҥхайбын! – диэн Кулуһун утары хардарда.

– Эн албыҥҥар киирэн биэриэхпит суоҕа! Таҕыс! – Дуолан Боотур үөгүлээтэ.

Онуоха оноҕостор эмиэ холомо эркинигэр тобулу түһэр тыастара тобугураабытынан барда, сорохтор кырыс бүрүөнү курдат түһэн дьиэ иһигэр онно-манна батары хатаннылар. Кулуһун бу дьон үчүгэйинэн арахсыа суохтарын билэн холомотун кэлин эркинин кырыһын сэрэнэн алдьатан, тыаһа суох таһырдьа таҕыста уонна дьиэтин кэнниттэн сэрэнэн өҥөйөн, «тойонноро бу буолаарай» диэн баран, биир тимир куйахтаах, дуулаҕалаах киһини кыҥаат ытан саайда. Мөҥүрүөн Бөҕө хабарҕатыгар сытыы оноҕос кэлэн дьөлө түспүтүгэр хардырҕаабытынан тиэрэ баран түстэ даҕаны, тута өлөн хаалла. Дьон мах бэрдэрэн турар кэмнэригэр Кулуһун буукка биэрдэ. Сүүрэн истэҕинэ, аттынан оноҕостор чыһыыран ааһаллар, мастарга кэлэн хатана түһэллэр. Кулуһун улахан тииттэр кэннилэригэр саһан туран ытыалаһан, өссө икки киһини тапта: биир искэ таптаран сытан хаалла, иккис кулгааҕын быһа ыттарда. Эккирэтээччилэр, икки киһилэрин сүтэрэн, оноҕос тэбиитигэр чугаһаабат буоллулар эрээри, ыраах хаалбакка сырсан истилэр. Уол оннук куота-куота ытыалаһан өссө биир киһини буукка тапта. Сотору оноҕоһо бүтэн, таптарымаары тохтоло суох туора-маары сүүрдэ.

Эккирэтээччилэр, оноҕоһо бүппүтүн сэрэйэн, эр ылан ытыалыы-ытыалыы, икки өттүнэн хабырыйа сүүрдүлэр. Биир оноҕос көтөн кэлэн хонноҕун аннынан сонун курдат ааста. Ыппыт киһи ону көрөн хаһыы бөҕөтүн түһэрдэ:

– Көрдүгүт дии, мин таптым, туох да буолбата! Биһиги охпутугар кыһаммат эбит. Ханна эрэ батыһыннаран илдьэн сиир санаалаах! Сылайара, бытаарара даҕаны биллибэт!

– Ону-маны лахсыйыма, чиччик! – Дуолан Боотур саба саҥарда.

Ол эрээри илэ харахтарынан оноҕос абааһыны курдат ааһан баран эчэппэтэҕин көрбүт дьон ытырыктата санаатылар. Үгүстэр аат эрэ харата ытыалыы, дьонтон эрэ хаалымаары сүүрэн истилэр.

Оттон Кулуһун өлөр өлүүттэн хайдах быыһанарын толкуйдуур. Сотору сэниэтэ эстиэҕэ, оччотугар сиэхситтэр ситэн кэлэн дьөлүтэ

ытыалаан, үҥүүнэн кэйиэлээн өлөрөллөрө чахчы. «Арай кыаҕым баарынан сүүрэн, ардыны атытан баран, өрүскэ тиийэн балыктыыр туос оҥочобунан сүүрүк устун куоттарбын, быыһаныахпын сөп эбит» диэн санаа төбөтүгэр күлүм гынна. «Сотору тыа бүтэн, хочо саҕаланыахтаах. Аһаҕас сиргэ оххо таптарар дөбөҥ соҕус буолуо эрээри, хайдах да гынар кыах суох» диэн абыраллаах оҥочотугар тиийэрдии сорунна.

Мас-от аҕыйаан, тыа бүтэрэ чугаһаан истэ. Сойуолаһааччылар үксүлэрэ икки оноҕос көтүүтүгэр хааллылар. Кулуһун, хочоҕо тахсаат, тиһэх күүһүнэн өрүс диэки тэбиннэ эрээри, билигин даҕаны икки ардылара баара-суоҕа биир оноҕос көтүүтэ. Хайдах эмэ оҥочотугар тиийдэр, тыыннаах хаалыа этэ. Төһө даҕаны абааһы уола аатырдар, үрүҥ күн киниэхэ эмиэ күндү. Хочону аҥаардатан эрдэҕинэ, ойоҕоһунан күөйэ сүүрбүт Дохсун Бэргэн тыаттан тахсан кэллэ уонна абааһы уолун арыый үрдүнэн көрөн баран оҕунан ытан саайда. Онуоха оноҕоһо чыһыырбытынан Кулуһун буутугар кэлэн хатанна. Уол буута аһый гынаатын кытары кумахха тобуктуу түстэ.

– Таптарда-а! Кытаатыҥ, өрүттэ илигинэ тыыныҥ салгыахха, – дэспитинэн тыаттан тахсыбыт дьон үөгүлүү-үөгүлүү Кулуһун диэки сүүрдүлэр. Ким эрэ кыайар буоллубут диэн үөрэр, ол быыһыгар ким эрэ абааһы албаһыгар киирэн эрэбит диэн куттанар.

– Бэйэм салҕыам! Тыытымаҥ! Куоппат гына төгүрүйүҥ! – Дохсун Бэргэн дьонун дьаһайда.

Сойуолаһааччылар үҥүүлэрин утары туппутунан Кулуһуҥҥа чугаһаатылар. Дохсун Бэргэн элбэх киһи тыыныгар турбут сытыы кылыһын кыыныттан хостоото, өһүөннээҕинэн көрдө.

Эмискэ хантан эрэ этиҥ тыаһа өрө хабылынна даҕаны Кулуһуҥҥа чугаһаан иһэр дьонтон хас даҕаны киһи сууллан түстүлэр. Кулуһун туох буолбутун өйдөөбөккө кутталыттан умса сытынан кэбистэ. Эмиэ этиҥ эттэ уонна хаһыылар иһилиннилэр:

– Тэскилээҥ! Куоттубу-ут!

– Тохтооҥ, куттастар! Куоту… – Дуолан Боотур хаһыыта иһиллэн иһэн эмиэ этиҥ тыаһаатын кытары ньим барда.

Эккирэтээччилэр атахтарын тыаһа төттөрү тыа диэки барда. Онтон уу чуумпу буолла.

Кулуһун буутугар баар оноҕоһу хамсатымаары сэрэнэн көхсүгэр эргийдэ уонна үрдүк мэҥэ халлаан диэки хайыһан махтанна. Үрүҥ Аар Тойон кинини быыһаан ып-ыраас халлааҥҥа этиҥ түһэрдэ дуу, аймахтара арҕаа халлаан абааһылара быыһаатылар дуу? Ол сыттаҕына, кимнээх эрэ, кини өйдөөбөт тылынан кэпсэтэ-кэпсэтэ, аттыгар тиийэн кэллилэр. Уол батаһын ыга туппутунан түөрт атах буолан өһүөннээҕинэн көрөн олордо.

– Это еще что за чудо-юдо? Вроде на казака похож, да облачен как дикарь. Ты кто таков? Не понимает, видать, – саһархай бытыктаах, от күөҕэ өҥнөөх дьикти таҥастаах киһи күлэн алларастаата.

Аттыгар өссө уонча саһархай, кыһыл, хара бытыктаах туох эрэ тимир ураҕастаах, уһун сонноох дьон баар. Сорохторго Кулуһуну эккирэппит боотурдар киэннэригэр майгынныыр тимир куйахтаахтар, дуулаҕалаахтар, атыттар тимиринэн тигиллибит бытархай харахтаах илим курдук таҥастаахтар.

– Зовите Трошку тунгуса! Пускай толмачит, – диэтин кытары кыра уҥуохтаах тоҥ биис киһитэ сүүрэн кэллэ. – Спроси, кто он.

– Атаскаан, эн кимҥиний? Таҥаһыҥ урааҥхай сахалыы, дьүһүнүҥ хаһаактыы, – тоҥ биис уолтан сахалыы ыйытта.

– Абааһы уолабын мин.

– Он говорит, что сын абааһы, злого духа.

– Ха-ха-ха! Вот сатанинское отродье! – саһархай бытык күллэ.

– Атаман, помнишь Николку Жеребца? Не знал бы, что его повесили двадцать лет тому назад, подумал бы, что это он, да больно молод. Будь он жив, был бы стариком, – диэн кытархай сирэйдээх, сиикэй эти уоба сылдьар курдук баллаҕар уостаах эмис соҕус киһи саҥа таһаарда.

– И вправду похож. Неужто это его поганое семя? Слыхал я, что он со своей шайкой в эти края за зипунами приплывал. Вытащите стрелу, да прижгите рану. Возьмем с собой, – саһархай бытыктаах саҥарда.

– Атаскаан, эн биһигини кытары барсаҕын. Тойон атамаан инньэ диэтэ, – тоҥ биис Кулуһуҥҥа туһаайан эттэ.

– Бу дьон дуу, абааһылар дуу? – Кулуһун утары ыйытааччы буолла.

– Дьон. Хаһаактар, ыраахтааҕы дьонобут дииллэр. Уотунан силлиир тимир ураҕастаах, сүдү күүстээх дьон. Миигин манна Трошка диэн ааттыыллар.

Барар сирэ баҕана үүтэ, кэлэр сирэ кэлии үүтэ буолбут Кулуһун сөбүлэһэригэр эрэ тиийдэ. Хаһаактар кинини икки өттүттэн өйөөн, улахан да улахан мас аалга илдьэн, буутуттан хаһыытаппытынан оноҕоһун хостоон, уокка кытардыллыбыт тимиринэн бааһын сиэттилэр. Онтон тугунан эрэ сотон баран таҥаһынан баайбыттарыгар ыарыыта мүлүрүйэргэ дылы гынна. Салгыы бары аалга олорон өрүс устун хоту диэки айаннаатылар. Бу дьикти дьон хантан кэлбитин, тугу саҥарарын Кулуһуҥҥа Трошка төһө даҕаны кэпсии, быһаара сатаатар, биирэ төрүт өйдөөбөтө. Хаһаактар таҥнар таҥастара, туттар сэптэрэ-сэбиргэллэрэ, астара-үөллэрэ барыта дьикти, ураты.

– О каком Николке Жеребце говорят, Илейка? – Ивашка диэн турбут-олорбут эдэрчи киһи Илья диэн аҕамсыйбыт хаһаактан ыйытта.

– Знавал я его. Еще совсем отроком казаки Николку отбили из татарского полона. По нашему не говорил, но быстро выучил язык. Какого роду-племени не знаю. Не по годам был силен и имел страсть к бабам. Крестили его и дали имя Николай, а старое басурманское не помню. Сначала с казаками был, но потом подался в разбойники. Сколотил шайку из таких же лихих людей, бесчинствовал

на дорогах, ушкуйничал, а потом и отправился в эти края. Когда Николка Жеребец вернулся, одет был не хуже боярина. Много он тут награбил видать. В трактире пьяного его и прижали. Лет эдак 16–17 тому назад его повесили за разбой. А этот будто оживший Николка. Хотя мало ли в мире схожих людей? – Илейка кырдьаҕас хоруйдаата.

Аал аҕыйах хонугунан өрүс кытылыгар улахан хомолоох сиргэ тохтоото.

– По словам Трошки, тут дикарей мало, так что здесь зимовье справим – скоро холода начнутся. Петрушка, возьми Трошку и еще пару молодцов – разведайте. Ежели все тихо, перезимуем здесь, а весной продолжим путь, – атамаан дьаһайда.

Түөрт киһи кытылга тахсан сири-дойдуну көрө-истэ бардылар, атыттар аалга кэтэһэ хааллылар.

Трошкалаах киэһэ хараҥарбытын кэннэ эргилиннилэр. Тойоннорун кытары балай да тугу эрэ кэпсэтэн баран утуйуу буолла. Сарсыҥҥы күнүгэр малларын-салларын сүөкээн бары кытылга таҕыстылар. Кулуһун, атаҕа арыый оһон, төһө кыайарынан көмөлөстө. Таһаҕастарын кытылга таһаараат, тыаттан мас кэрдэн киллэрдилэр уонна аалларын быанан соһон кытылга чугаһатан баран, кэрдиллибит мастары анныгар туора уга-уга, бу үлүгэр сүүнэ улахан аалы сүрдээх кэбэҕэстик хонууга соһон таһаардылар. Быанан тартахтарын аайы мастар аал анныгар эргичийэн, соһорго табыгастаах буолар эбит. «Бэрт мындыр дьон эбит» диэн үйэтигэр манныгы көрө илик Кулуһун сөхтө.

Оннуларын булан баран, өрүс үрдүгэр сири хаһан бэйэ-бэйэтигэр туора холбоммут икки маһы туруору астылар. Мастарын туруораат, бары умса туттан туран уҥа илиилэринэн далбаатыы-далбаатыы тугу эрэ ботугураатылар.

Кулуһун дьиктиргээн Трошкаттан ыйытта:

– Ити тугу гыналларый? Бу туох маһый?

– Кинилэр таҥараларын уола аан дойду дьонун аньыытын-харатын боруостаары, инник кириэс диэн маска ыйанан өлбүт.

– Оччоҕо тоҕо оннук куһаҕан маһы уоттаан кэбиспэккэ илдьэ сылдьалларый? Киһи ыйанан, бэйэтин дьаһанан өлбүт маһын кэриэстээн илдьэ сылдьаллар, дьэ дьикти дьон, – диэн Кулуһун өссө күүскэ дьиибэргээтэ уонна ол «куһаҕан» маска чугаһаабат буолла.

Ити күнтэн саҕалаан, аалларыгар хоно сылдьан тыаттан мас кэрдэн киллэрэ-киллэрэ, кытыл киэҥ томтор сиригэр дьиэ тутан бардылар. Сахалар балаҕаннарын маһы туруору тутан оҥорор эбит буоллахтарына, бу дьон маһы сытыары үрүт-үрдүгэр кыстаан дьиэ туталлар эбит. Бу дьиэ уонтан тахса хардыы усталаах уонна туоралаах аарыма улахан. Мастары хатырыгын сулуйан баран сүгэнэн суоран, үөһээ мас аллараа маска сыстар гына оҥордулар, икки ардыларыгар ууттан хостообут муохтарын быыһа-хайаҕаһа суох гына симтилэр. Ол кэннэ үрдүн маһынан

бүрүйэн, хатырык тэлгэтэн баран буорунан даҥнаан кэбистилэр. Өрүс кумаҕын кытары туой буору булкуйан, мас халыыпка кутан «кирпич» диэни оҥордулар. Кулуһун маҥнай бу оҥоһук туохха аналлааҕын өйдөөбөтө. Балай эмэни оҥорон куурдубуттарын кэннэ дьиэҕэ таһыы буолла. Онно толору буорунан симиллибит мас холумтан үрдүгэр кыстаан көмүлүөктэн таһыччы атын оһох оҥорон таһаардылар. Кулуһун кэлин билбитэ, маннык оһох көмүлүөктээҕэр сылааһы быдан өр тутар, үрдүгэр тахсан утуйуохха даҕаны сөп эбит. Дьиэ бүппүтүн кэннэ аны «баня» уонна «амбар» диэн ааттаах икки кыра дьиэни дьэндэттилэр. Хаһаактар Кулуһуну күүһүн-уоҕун, үлэһитин астыннылар. Бу сылдьан уол хаһаактар тылларын сороҕун өйдүүр буолла.

Кэм-кэрдии ааһан истэ. Кыһын саҕаланна. Маҥнай саҥа аска үөрэммэккэ иһэ үллүбүт, ыалдьыбыт Кулуһун кэлин «хлеб», «каша» диэннэрин сөбүлээн сиир буолла. Ол эрээри эрдэ аҥаардас этинэн кэриэтэ сылдьыбыт киһи урукку аһын ахтар.

Биирдэ Трошка нөҥүө тойонтон ыйыттаран, тоҥуһу кытта тыаҕа бултуу таҕыстылар. Киэһэ аарыма бууру охторон киирбиттэригэр дьоно үөрүү-көтүү бөҕөтө буоллулар.

– Ай да сатанинское отродье! Молодцы! – дии-дии, атамаан саҥа аллайда.

Онтон ыла Кулуһун Трошкалыын кэмиттэн кэмигэр тыаҕа тахсан, Баай Байанай тугу күндүлүүрүнэн өттүк харалаах кэлэр буоллулар.

Биир күн таҥараларын өлбүт уолун төрөөбүт күнэ буолла. Бу дьон сыл ахсын ол күн чалбараҥ тэрийэллэр эбит. Уһун сандалыларыгар баар-суох астарын барытын тартылар, үөрэ-көтө малааһыннаан саҕалаатылар.

– Ты, безбожный сатанист, тоже должен выпить во славу Господа нашего Иисуса Христа! Весной покрестим тебя, может, и станешь человеком. Ха-ха-ха! – диэн атамаан күлэн лаһыгыратаат, Кулуһуҥҥа туох эрэ дьаардаах утаҕы уунна.

Кулуһун убаҕас сытын ылан баран төттөрү анньыбытыгар тойон кыыһыран турда.

Трошка хап-сабар:

– Ис. Испэтэххинэ улаханнык уордайыа! – диэбитигэр Кулуһун тыыммакка эрэ били утаҕы иһэн кэбистэ. Онуоха куолайын устун уот субуллан киирбитин курдук итийэ түстэ, этэ-сиинэ дьикти баҕайытык сымнаан, мэйиитэ эргийэн киирэн барда.

– Ха-ха-ха! Да безбожник-то выпить не дурак, оказывается! – диэн хаһаактар күлүстүлэр.

Кулуһун бу дьону кимнээҕэр да чугас доҕотторун курдук көрдө, күлүөн-үөрүөн, ыллыан-туойуон, били утаҕы өссө иһиэн баҕарда. Ити кэннэ утаҕы өссө хаста даҕаны иһэн баран өйүн сүтэрэн охтон хаалла.

Уһуктубута номнуо сарсыарда буолбут. Дьоно бэҕэһээ күлбүттэрэ-үөрбүттэрэ ханна даҕаны суоҕа, бары аат эрэ харата сүөдэҥнэһэллэр. Ким эрэ сытар, ким эрэ умса туттан олорор. Арай соҕотох атамаан эрэ, били утаҕын өссө даҕаны

хантата-хантата, күлэ-үөрэ олорор.

– Что приуныли, братцы? Ха-ха-ха! Весной, когда лед встанет, к нам присоединится еще две кочи государевых людей. Тогда дальше пойдем на север. Говорят, там есть местный царек – Тынин со множеством людей и скота. Усмирим его и обложим ясаком, а сами царями в Московию вернемся. Ха-ха-ха! – атамаан күлэн алларастыыр.

Кулуһун кыһын устата хаһаактар тылларын үчүгэйдик өйдүүр, быһаарсар буолла, тимир саанан ытарга үөрэннэ, саҥа доҕотторун таҥастарын таҥнан хаһаактартан туох да уратыта суох көрүҥнэннэ.

Саас, хаһан баҕарар буоларын курдук, эмискэ кэллэ. Күн уһаан, халлаан сылыйан, киһи дьиэҕэ киириэн даҕаны баҕарбат үтүө күннэрэ үүннүлэр. Ол эрээри симиэбийэ олохтоохторо аһыыр астара бүтэр уһугар кэлэн, аччыктыыр куттала үөскээтэ. Аҥаардас Кулуһуннаах Трошка бултаабыт бултара сүүрбэттэн тахса киһи айаҕын толуйар кыаҕа суох.

Кулун тутар ортото атамаан эттэ:

– Надо за харчами идти. Долго мы не протянем. Безбожник с Ивашкой и Илейкой останетесь дом стеречь. Остальные со мной пойдете.

Кулуһун дьоно ханна бараары соруммуттарын өйдөөбөтө эрээри, Трошка курутуйбут сирэйиттэн ыарахан сырыы күүтэрин сэрэйдэ.

Хаһаактар сарсыҥҥы күнүгэр сааларын-сэптэрин тэринэн, ордубут аһы барытын кэриэтэ илдьэ бардылар. Үс айаҕы Кулуһун бултаан аһатыахтаах. Күн ахсын кини туһахтарын көрөн, мас көтөрүн ытан аччыктыыр диэни билбэккэ олордулар. Илейкалаах Ивашка оһоҕу оттон, ууну баһан тоһуйаллар.

– Весной, когда лед растает, приплывут еще казаки, а с ними батюшка – божий человек. Он тебя покрестит, и ты другим человеком станешь, с новым именем. Перестанешь быть сыном злого духа, как ты говоришь, – Ивашка оҕону үөрэтэр курдук Кулуһуҥҥа эттэ.

«Атын киһи буолар буоллахпына, ол ким буолар үһүбүн, дьиҥнээх урааҥхай саха курдук дьүһүннэнэрим дуу, хаһаак буолан хаалабын дуу» диэн уол дириҥ толкуйга түстэ. Ол эрээри салгыы абааһы уола даҕаны, безбожник даҕаны буолан сылдьара табыллыбат курдук. Кини кимэ биллибэккэ үйэтин тухары олордо, ким эрэ буолуох тустаах. Онон аны саҥа киһи буолаары өрүс эстэрин кэтэһэн барда.

Ый аҥаарын кэриҥэ олорбуттарын кэннэ, дьонноро сылгы үөрүн үүрэн, сыарҕалаах аттарынан эт-ас, күндү түүлээх, мал-сал бөҕөтө тиэйэн кэллилэр. Маны таһынан биир эдэркээн бэйэлээх кыыс оҕону аҕалбыттар. Кулуһун Трошкаттан хантан бачча элбэх ас-үөл, баай-дуол аҕалбыттарын ыйыппытыгар, тоҥус тугу даҕаны хардарбата, онон хаһаактар сахалары сэриилээн кэлбиттэрин сэрэйдэ. Төһө даҕаны иһигэр сөбүлээбэтэр, сахалар хайдах курдук кинини өлөрөөрү сойуоласпыттарын өйдөөн кэлэн,

«кэһэйдиннэр» дии санаата. Сахалар кинини уонна ийэтин туоратан, бэйэтин абааһыттан атыннык ааттаабакка, дьон тэҥэ олорбокко, биир кэм тыаҕа дугуйдана сылдьыбыттарын санаата даҕаны, таала кырыыланар.

Хаһаактар Трошкаҕа этэн кыыска дьиэ үлэтин толоттороллор. Кини бу дьоҥҥо ас астыыр, дьиэни-уоту хомуйар. Кулуһун, билиэх-көрүөх баҕата баһыйан, биирдэ Трошкаттан бу кыыс хантан кэлбитин токоолосто.

– Кини аманаат. Ол аата аҕата Мургун Тойон ясак төлөөтүн диэн оҕотун илдьэ кэлбиттэр. Дьиҥэр, аманаакка уолаттары ылааччылар даҕаны, Мургун уола суох эбит. Атын кыргыттара ыал буолан туһунан олороллор үһү, онон ити кырата эрэ хаалбыт.

Трошка ити кэпсээниттэн Кулуһун «өскөтүн Мургун Баайга хаһаактар ыар ыалдьыт буолан тиийбит буоллахтарына, айыылар дуу, абааһылар дуу бу дьону мин атаҕастабылбын иһин иэстэһиннэрэ ыыппыттар эбит» диэн тойонноото, аттынан көтөн чыыһыран ааһар оноҕостору, өлөрөөрү эккирэтэн иһэр дьону өйдөөн кэллэ.

– Ясак диэн тугуй? – Кулуһун салгыы ыйытта.

– Ыраах Москва диэн дойдуга олорор улахан тойонноругар – ыраахтааҕыларыгар хомуйан ыытар күндү түүлээхтэрэ, – диэн Трошка хоруйдаата.

Кулуһун онтон өссө мунаарда. Уол төбөтүгэр «Оччо элбэх түүлээҕи хайыыр тойон буоллаҕай? Тоҕо бэйэтэ бултаабатый?» диэн санаалар охсулуннулар. Ол эрээри кини ийэтинээн иккиэйэх эрэ олорбут буолан, туора дьон-сэргэ хайдаҕын билбэт, барыта даҕаны дьикти. Ол иһин буолуо, сотору ясак туһунан умнан даҕаны кэбистэ. Арай төһө даҕаны бэйэтин туттуна, күүһүнэн өстүйэ сатаатар, хараҕа биир кэм кыыс диэки бара турар. Кулуһун өстөөҕүн кыра кыыһа олус даҕаны нарын, намчы, киһи эрэ барытыттан көмүскүү, силбиктэн-хаартан хаххалыы сылдьыах курдук. Ардыгар кыыс Кулуһун кинини уоран көрөрүн билбит курдук утары хайыстаҕына, уол хараҕын куоттарар, атыҥҥа аралдьыйбыта буолар.

Биирдэ түүн Кулуһуну утуйа сыттаҕына ким эрэ ойоҕоско анньан уһугуннарда.

– Эн Трошкалыын сахалыы кэпсэтэҕин дии. Хантан биһиги тылбытын билэҕин? – хабыс-хараҥаҕа кыыс саҥата иһилиннэ.

– Ону-маны ыйытыма. Бар, утуй! – диэн баран Кулуһун түҥнэри хайыһан кэбистэ.

Бу кэрэчээн бэйэлээх кыыһы уол төһө даҕаны хараҕынан хайҕаатар, сахаларга абата өссө даҕаны улахан. Аны бодоруһуом, доҕордоһон кэбиһиэм диэн бэйэтэ бэйэтиттэн куттанан, мэлдьи кыыстан дьалты тутта сатыыр эрээри, онто соччо табыллыбат курдук.

Күннэр ааһан истэхтэрин ахсын кыыс соруйбут үлэлэрин этиппэккэ оҥорор, күрүү сатаабат буолан, чугас эргин харах далыттан ырааппакка улахан манабыла суох сылдьара көҥүллэннэ.

Биирдэ ыам ыйыгар «пасха» диэн ааттаах эмиэ туох эрэ таҥараларын

күнэ үүннэ. Эмиэ баар-суох астарын тардан малааһын тэрийдилэр.

Кулуһун кэпсэтэ үөрэммит, номнуо бодоруспут киһититтэн Трошкаттан:

– Туох чалбараҥа буолла? – диэн сураста.

– Бүгүн Таҥара уола өлөн баран тиллибит күнэ. Ону бэлиэтиибит.

– Тыый, тоҕо баҕас дьиктитэй? Бэйэтигэр тиийиммит киһини сиэри-туому тутуспакка кистииллэр, илэ барбыт сибиэн буоллаҕа. Үөр буолбут баҕайыга үҥэр соччото суох итэҕэллээх дьон эбит, – диэн Кулуһун «кинилэр итэҕэллэрин ылыммат эбиппин» диэн санааҕа кэллэ.

Трошка туох даҕаны диэн быһаара барбакка күлэн эрэ кэбистэ. Кулуһун бу сырыыга водка диэн ааттыыр утахтарын испэтэ, ааспыкка нөҥүө күнүгэр куһаҕана бэрт этэ. Бүгүн туораттан көрдөҕүнэ, испиттэр маҥнай үөрэ-көтө аһаан-сиэн саҕалаабыт бэйэлэрэ сотору кэминэн сирэйдэрэ-харахтара уларыйан, саҥалара-иҥэлэрэ бөлүөҕүрэн барда. «Ааспыт сырыыга мин эмиэ инник буоллаҕым» диэн уол иһигэр кыбыста санаата. Соччото суох көстүү эбит.

Кыыс айдааны тулуйбакка таһырдьа таҕыста. Өр буолбакка кэнниттэн бары Степашка Кривонос диэн ааттыыр, тостон баран туора оспут муруннаах киһилэрэ батыста. Кулуһун онно аахайбакка, иһигэр өлөн баран үөр буолбут таҥара туһунан саныы олордо. Оҕо эрдэҕинэ ийэтэ бэйэтигэр тиийинэн өлбүт киһи сибиэн буолан дьону сиирин туһунан кэпсээбитин саныы-саныы, «хайдах оннук таҥара баар буолуой» диэн төбөтүгэр сатаан батарбата. Балай эмэ оннук олорбохтоон баран, хаһаактар итирик ырыаларыттан сылайан таһырдьа тахсан, сааскы ыраас салгыны эҕирийэн тыыллаҥнаан ылла. Күн киирэн, борук-сорук буолбут. Онно-манна көҕөттөр саҥарсалларын истэн, «хата, сарсын бултаһыахха баар эбит» дии санаата. Арай оннук сааскы нуһараҥ киэһэҕэ угуттанан турдаҕына, өрүс диэки кыыс ытыыра иһилиннэ. Кулуһун тута эбэ кытылыгар сүүрэн тиийбитэ, Кривонос оҥорорун оҥорон баран таҥаһын көннөрүнэ турар эбит.

Степашка, уол кэлбитин көрөн, туох да буолбатаҕын курдук:

– Аа, это ты, бесенок? А мы тут позабавились чуток, – диэн баран күлэн кыччыгынаата.

Кыыс барахсан ытыы-ытыы тырыттыбыт таҥаһынан сыгынньах этин хаххалана сатыы сытаахтыыр. Кулуһун, бу үлүгэрдээҕи көрөн, хаана оргуйа түстэ даҕаны Кривоноһу сыҥаахха «лас» гыннарда. Маны эрэ кэтэспэтэх киһи тиэрэ баран түһүүтүгэр кэтэҕинэн өрүс тааһыгар охсуллан баран налыйан хаалла. Хаһаак өлбүтэ-тыыннааҕа биллибэккэ хамсаабакка сытта.

Кулуһун дөйүөрэн тугу гыныан билбэккэ турдаҕына, кыыс хаһыытаата:

– Өлөрдүҥ быһыылаах. Куота охсуохха! Куоппатахпытына – иккиэммитин сиэхтэрэ! – диэн этэн ыгылытаатын кытары саа тыаһа өрө хабылла түстэ.

Кулуһун эргиллэн көрбүтэ, хаһаактар салгыны

ыта-ыта сүүрэн кэллилэр.

– Стоять, сатанинское отродье! – атамаан хаһыытаата.

Саалар уостара уоллаах кыыһы кыҥаатылар.

– Поднимите Степашку! Вроде, дышит, – диэн атамаан дьаһайаатын кытары икки киһи тиийэн Кривоноһу туруордулар, киһилэрэ хата тыыннаах эбит.

– Что было? А-ну говори! – атамаан Кулуһуҥҥа хаһыытаата.

Уол туох баарынан кэпсээн биэрдэ.

– Этих отпустить, – диэт, Степашкаҕа хайыста. – Ты что творишь, собачье семя?!

– Дык, она ж дикарка. Я так… позабавиться хотел, – Кривонос өссө даҕаны арыгыттан уонна охсууттан өйүн булбакка, акаары киһилии мичээрдээтэ.

– Я вам что велел? Не трогать ее! Она аманат, а не наложница! Связать и запереть его в бане!

– Батька, ты что? Она ж дикарка, – Кривонос кэлиилии кэбэ турда.

– Сволочь, благодари Бога, что сегодня Пасха! Завтра поговорим! – Кривоноһу илиитин баайан баран илдьэн хаайан кэбистилэр.

Онтон киэһэ арыгы иһиллибэтэ, ырыа-тойук эмиэ уурайда.

Сарсыныгар атамаан дьаһалынан тыа саҕатыгар турар аарыма тиикка Степашка Кривоноһу кэлгийэн кэбистилэр.

– За ослушание моего приказа приговариваю Степашку, прозванного Кривоносом, к пятидесяти ударам плетью!

– Ну прости ты меня, атаман. Бес попутал! Христом Богом молю, прости!

– Бог простит. Приступай, – диэн соруйбутугар, били сиикэй эти уоба сылдьар курдук баллаҕар уостаах Демид диэн хаһаак Степашканы дьахтар өрүллүбүт баттаҕын курдук хардарыта эриллибит сытыы кымньыытынан таһыйан барда. Атамаан аттыгар туран хаста куһуйбутун ааҕан истэ. Бары ону көрөн турдулар. Аҕыйах охсуу кэннэ Степашка көхсүн тириитэ сараланан, кыһыл эти кытары сыата ыдьырыйан көһүннэ. Кривонос бүтэһик охсууларга тиийбэккэ, таһыыр ыарыытыттан өйүн сүтэрэн, тыыннааҕа-өлбүтэ биллибэккэ, көхсө барыта биир улахан сиикэй баас буолан илиитин быатыттан ыйанан турда.

– Пусть это будет уроком для каждого. Я не потерплю бесчинств в отряде, – диэн баран, атамаан барыларын кырыктаахтык көрдө.

Ити түбэлтэ кэнниттэн хас даҕаны хонук ааста. Кулуһун күннүктээн кус-хаас бултаһар аатыран, дьиэҕэ олорбокко туспа сылдьа сатыыр. Кини билигин даҕаны аатын билбэт кыыһын иннигэр туох эрэ буруйдаах курдук сананар. Кыыс саҥата-иҥэтэ суох туох даҕаны буолбатаҕын курдук тутта-хапта сылдьар эрээри, иһигэр тугу саныырын ким даҕаны билбэт. Арай уруккутугар холоотоххо сирэйэ тыйыһырбыт, биир кэм тугу эрэ саныы сылдьар курдук дьиппиэн көрүҥнэммит.

Биирдэ Кулуһун хочоҕо тахсыбыт ууларга ииппит тиргэлэригэр киирэн иһэн көрдөҕүнэ, кыыс өрүс кытылыгар эбэ диэки хайыһан турар. Онтон чыпчылыйыах бэтэрээ өттүгэр муустаах ууга хааман киирдэ. Онуоха Кулуһун,

кыыс тугу быһаарыммытын сэрэйэ охсон, сүүрэн тиийэн кэнниттэн ууга ыстанна уонна ууллан бүтэн эрэр бүтэһик муус кыырпахтарын быыһыгар төбөтө номнуо сүтэн эрдэҕинэ баттаҕыттан харбаан кытылга соһон таһаарда.

– Ыыт миигин! Ыыт! Хайа сирэйбинэн аны мин ийэлээх аҕабар төннүөхпүнүй?! Ыыт диибин! Ыыт! – кыыс, бэлэһин муҥунан кылана-кылана, өрүтэ мөҕүстэ даҕаны, Кулуһун күүстээх илиитинэн кинини ытарча курдук хам тутан сытта.

Сотору кэминэн утарылаһа сатаан сэниэтэ эстибит кыыһы Кулуһун көтөҕөн дьиэҕэ илтэ. Икки ибис-инчэҕэй киһи көтөхсүбүтүнэн дьиэҕэ киирэн кэлбиттэригэр, хаһаактар соһуйан саҥата суох көрөн олордулар.

– Выходим, ребята, – диэн атамаан соруйаатын кытары бары таһырдьаны былдьастылар.

Кулуһун кыыһы саҥата суох оһох кэннигэр киллэрэн баран суорҕан биэрдэ уонна бэйэтэ оһох биир өттүгэр кэлэн таҥаһын уларытынна.

Сарсыҥҥы күнүгэр кыыстара ыалдьан оронтон турбата, сөтөллө-сөтөллө, титирии сытта. Кулуһун кыыс аттыттан арахпакка көрдө-иһиттэ, хайдах сатыырынан бүөбэйдии сатаата. Хаһаактар кинилэргэ кыһаллыбакка биир кэм мууһа устан ырааһырбыт өрүһү кыҥастаһан, кэлиэхтээх дьоннорун кэтэһэн тахсаллар. Үһүс күнүгэр кыыс бэттэх кэллэ. Бу күннэр усталарыгар Кулуһун уонна кыыс икки ардыларыгар киһи хараҕар көстүбэт туох эрэ ситим үөскээтэ.

– Мин эйиэхэ махтанабын. Эн үс төгүл миигин быыһаатыҥ, – диэтэ кыыс биирдэ дьиэ ойоҕоһугар олорон. – Мин аатым Намыына диэн, оттон эн Кулуһун диэҥҥин дуу?

– Ыых, – Кулуһун атыны тугу хардарыан билбэккэ хоруйдаата.

– Кырдьык кутаалана турар кулуһун курдук баттахтааххын, – диэн баран Намыына Кулуһун баттаҕын имэрийдэ. – Быстах санааҕа ыллараммын ыар аньыыны оҥоро сыспыппын, хата эн тохтоттуҥ. Ол эрээри билигин даҕаны салгыы хайдах олоруохпун билбэппин. Быйыл атырдьах ыйыгар кэргэн тахсыахтаах этим… Манныкка түбэспитим билиннэҕинэ, төрөппүттэрим үрдүлэригэр киһи тулуйбат саата түһэр.

Кулуһун кыыс ити кэпсээнигэр туох да диэн билбэккэ саҥата суох мутугунан кумаҕы булкуйа олордо.

– Эн эмиэ бука маннык түбэлтэттэн үөскээбит киһи буоллаҕыҥ. Эн тускунан элбэҕи истибитим. Мин аҕам эйигин илэ абааһы уола диэн суох гыннара сатаабытын эмиэ билэбин, атын абааһылар кэлэн быыһаабыттарын туһунан эмиэ истибитим. Ону баара эн хайа даҕаны киһитээҕэр үтүө майгылааххын. Эйигин сойуолаһа барбыт дьонтон аҥаардара эрэ ордон кэлбиттэрэ уонна киһи өйүгэр баппат кэпсээнин аҕабар кэпсээбиттэрэ. Оннук эрдэттэн истэн сүрэхтэрэ хайдыбыт дьон бу хаһаактар кэлбиттэригэр утарыласпакка даҕаны бэриммиттэрэ. Атамаан аҕабыттан аманаат диэн ааттаан уолун көрдөөбүтүгэр

аҕам соҕотох уолун Мүлдьүнү харыстаан «уолум суох, кыыс эрэ оҕолоохпун» диэбитэ. Онно атамаан Мүлдьүнү төбөтүн быһаары кылыһынан тирээн туран «оттон бу кимий? Эн уолуҥ буолбатах буоллаҕына төбөтүн быһабын» диэбитигэр даҕаны, аҕам «быһар буоллаххына быс, мин оҕом буолбатах» диэбитэ. Хаһаактар онно итэҕэйэн миигин ылан кэлбиттэрэ. Мин одьулуун ойохтон кыыс оҕо буолан төрөөммүн, уол оҕо курдук харыһыгым суох эбээт. Оттон Мүлдьүн – аҕа ууһун тэнитээччи соҕотох уол. Кини аҕа ууһа күүстээх буоларын туһугар төһө кыалларынан элбэх уолу төрөтүөхтээх. Билигин икки уоллаах, олору кистээн кэбиспиттэрэ. Онтон салгыы туох буолбутун бэйэҥ билэҕин.

---

Кыыһы илдьэ барбыттарын кэннэ Мургун Баай күтүөт буолуохтаах Дьабдьыын Баай уолугар Чаабыйга «кэлэ оҕустун» диэн суһал илдьит ыыппыта. Ыҥыттарыылаах киһитэ кэлбитигэр:

– Оҕом, Чаабый, дьэ улахан иэдээҥҥэ түбэһэн олоробут. Хоойго сытар хотун оҥостуохтаах кыыскын Намыынаны арҕааттан кэлбит абааһылар илдьэ бардылар. Ону кытары энньэ буолан барыахтаах үөр сылгыны кытары атынбаайбын эмиэ ыллылар. Олоҥхоҕо хоһулларынан, былыргы боотурдар кэриэтэ абыраатаххына эн эрэ абырыыр, өрүһүйдэххинэ эн эрэ өрүһүйэр кыахтааххын. Мин, дьонум улахан аҥаарын кырганнар, мөлтөөн-ахсаан олоробун. Хорҕойбут сирдэрин чуҥната дьон ыыппытым, эн бэйэҥ дьоҥҥун мунньан кэлиэххэр диэри кинилэр эргиллиэхтэрэ диэн эрэнэбин, – диэбитэ.

– Аҕа кылыным, Мургун Тойон, этэриҥ чахчы буоллаҕына элбэхтэн элбэх охтуоҕа, аҕыйахтан аҕыйах охтуоҕа! Тиис – тиискэ, муос – муоска!

– Чаабый, өбүгэлэргин удьуордаан хорсун киһи эбиккин. Ол эрээри ити абааһылары албаһынан эрэ кыайдахпытына кыайабыт. Дьонум чуҥнаан кэлбиттэрин кэннэ тугу эмэ тобулуохпут. Билигин төһө кыалларынан элбэх бэйэҥ эрэнэр дьоҥҥун, боотурдары мунньан кэл.

– Сөп! Эн эппиккинэн буоллун.

---

Ыам ыйын кылгас түүнэ бүтэн, хотуттан саҕалаан халлаан сыыйа кытаран сырдаан эрэр. Симиэбийэ дьиэҕэ хаһаактар, муннулара хаһыҥырыы-хаһыҥырыы, утуйан сэттис түүллэрин көрө сыталлар. Ол кэмҥэ тыа саҕатыттан тыаһа суох сыбдыйан, мууһурбут чалбахтары тумнан, илиилэригэр кураанах бэс лабааларын, хатыҥ туоһун өрөһөлүү көтөхпүт дьон үөмэн кэллилэр.

– Горим! – диэн хаһыытаабытынан бастакынан Ивашка ойон турда даҕаны таһырдьа ыстанна. Ааны саҥа арыйаат, хойуу буруо кэннигэр көстүбэт буолан хаалла. Атыттар кини кэнниттэн эмиэ таһырдьаны былдьастылар.

– Ытыалаамаҥ! Бастакы өллө – ол аата өлөрүөххэ сөп эбит, киһиттэн наһаа уратыта суохтар! Доҕуурдаан ылан кэлгийиҥ! Абааһыны тыыннаахтыы туппут албан ааппыт үйэлэри уҥуордуо! – Чаабый дьаһайар хаһыыта

иһилиннэ.

Туох даҕаны көмүскэнэр сэбэ-сэбиргэлэ суох, ис таҥаһынан сылдьар, буруоҕа тумнастан аҥаарыйбыт хаһаактары, таҕыстахтарын аайы батыйа хаптаҕайынан охсо-охсо, тирбэҕэ быанан кэлгийэн истилэр. Кулуһун эмиэ ол угаайыга киирэн биэрдэ. Кэлгиллэн, төбөтүттэн үктэтэн сытан көрбүтэ иннигэр Ивашка, хараҕыттан оноҕос чоройон баран, кини диэки хайыспытынан өлө сытар. Оттон атыттар эмиэ кини курдук кэлгиллэн, мөхсөн сохсурҕаланаллар. Хаһаактары биир-биир соһон илдьэн, мастарга көхсүлэринэн олордо-олордо, баайталаан кэбистилэр.

– Ыытыҥ миигин! – Кулуһун соһон иһэр дьоҥҥо дьаҕырыйда.

– Оо, бу биир абааһы киһилии саҥарар эбит ээ, – хаҥас атаҕыттан дэллэритэн иһэр эдэрчи киһи саҥа аллайда.

– Истимэ, эҥинэ албастара элбэх буолуо! – иккиһэ хардарда.

Кулуһун соһуллан иһэн көрбүтэ, Трошкалаах Кривонос тыаҕа ыстанан эрэллэр.

– Итилэр куотан эрэллэр! Эккирэтиҥ! Ытыалааҥ! – диэн хаһыы сатарыйаатын кытары оноҕостор тыастара чуһуура түстэ, ону кытары Степашка төбөҕө таптаран умса туруйалаата. Оттон тоҥ биис хоһууна Трошка обургу мастар быыстарыгар көстүбэт буолла. Кэнниттэн алта-сэттэ киһи тыаҕа ыстаннылар.

– Ити баҕайыны ситэн оноҕос аһылыга оҥордоххо табыллар. Баҕар, көмөҕө атын абааһылары ыҥыран аҕалыаҕа. Өссө биэс киһи эккирэтиҥ, биһиги бу баҕайылары үс да буолан маныахпыт, – Чаабый дьаһайда.

– Абааһылар буолбатахтар быһыылаах ээ, тойонуом, – Хатыыс диэн сынтаҕар муруннаах орто саастаах киһи баһылыгар тыл быктарда.

– Эйигинэ да суох ону өйдөөбүтүм! Бар! – диэтин кытары Хатыыс тойонун тылын быһа гыммакка тыа диэки сүүрдэ.

Симиэбийэ дьиэтин хап-хара буруота халлааҥҥа харбыалаһа умайан күүдэпчилэнэ турар. Хаһаактар ким өһөстүк сымыһаҕын быһа ытыран, ким хараҕын уутун быыһынан дьиэлэрэ умайарын тыа саҕатыттан көрөн олордулар. Арай Кулуһун онно эрэ кыһаммакка, үйэтигэр соҕотох доҕорун Трошканы саныы олордо.

– Аналлааҕым, Намыына Куо, олоҥхо боотурун курдук эйигин адьарай аймаҕыттан быыһаан ыллым. Хайдаххыный? Тыыттылар дуо, эйигин? – Чаабый хайдах эрэ саарбахтаабыт харахтарынан Намыына диэки көрдө.

Намыына үөрбүт курдук туттан туран:

– Суох. Хата, тойон эрим буолуохтаах Чаабый Боотур, быыһаатыҥ, дии – диэн баран тоҥхох гынна.

Чаабый кыыс санныгар сон бырахта уонна икки киһитин батыһыннарбытынан баанньыгы, ампаары көрө барда.

– Дьикти дьиэлэр эбит. Үчүгэйдик чинчийиэххэ, көрүөххэ. Чаҕылҕанынан ытар тимир ураҕастара баара буолуо, – диэн баран Чаабый баанньык иһигэр киирдэ, бөтөстөрө кэнниттэн батыһан эмиэ иһирдьэ атыллаатылар. Онуоха Намыына кэннилэриттэн ааны хатаан кэбистэ.

– Арыйыҥ

ааны! Ким сапта?! – Чаабый хаһыыта иһилиннэ.

Баанньык иһиттэн дибдийэ, хаһыытыы сатаатылар даҕаны, Кривоноһу хаайаары инчэҕэй хатыҥтан оҥорбут олуурдара кинилэргэ бэриммэтэ. Кыыс сүүрэн тиийэн Кулуһун быатын сүөрэ сатаата эрээри, тирбэҕэ быа дөбөҥнүк сөллөр санаата суох. Тииһинэн тиниктэһэ олордоҕуна, тыа хоту саҕатыгар икки ох тэбиитэ сиргэ Трошканы эккирэтэ барбыт дьон көһүннүлэр. Тоҥус хоһуунун ситэн сиэбиттэрэ дуу, куоттарбыттара дуу биллибэт. Бу дьон баанньык иһиттэн бүтэҥи хаһыылары истэн, аны онно сүүрэн бөтөрөҥнөстүлэр. Ол кэмҥэ кэмниэ-кэнэҕэс быата сөллөн, Кулуһун босхолонно. Хаһаактары өрүһүйээри дугдуруҥнаан эрдэҕинэ:

– Куота охсуох! – диэн Намыына хаһыытаата.

– Оттон дьоммут? Быыһыахха, – Кулуһун аттыгар олорбут Илейка быатын сүөрэн саҕалаата.

Ол бодьуустаһа сырыттаҕына, дьоно олууру арыйан, Чаабыйдаах таһырдьа тахсан кэллилэр.

– Куотан эрэллэр, ытыалааҥ! – Чаабый хаһыыта иһилиннэ.

Илейка босхолонон баран атыттары сүөрэ сүүрэн иһэн:

– Бегите! Не успеете! – диэн Кулуһуннаахха хаһыытаатын кытары аттынааҕы бэскэ оноҕос чууһуран кэлэн тобулу хатана түстэ.

Кулуһун чыпчылҕан түгэҥҥэ хайдах буолуон билбэккэ саарыы туран, Намыынаны оноҕос таарыйа сыһан ааспытыгар, кыыһы сиэппитинэн өрүс диэки сүүрдэ. Уол эмиэ «оҥочобор тиийдэрбин, бу сырыыга хайаан даҕаны тиийиэх тустаахпын» диэн иһигэр саныы-саныы, эбэ диэки муҥ кыраайынан түһүнэн кэбистэ.

– Кыыһы сэрэниҥ! Күөйэ барыҥ! Сорохтор анарааҥҥылары тутуҥ! – Чаабый хаһыыта иһилиннэ.

Биэс киһи уоллаах кыыс суолларын күөйэ сүүрдүлэр эрээри, күрүөйэхтэр номнуо туос оҥочолоругар тиийдилэр.

– Ытыалааҥ! Иккиэннэрин өлөрүҥ! – Чаабый куоттарбыт абатыттан сарылаата.

Кулуһун, оҥочоҕо олороот, кыыһы умса сытыаран баран туох баар күүһүнэн өрүс үөһүн диэки эрдинэн барда. Оноҕостор аттыларынан чуһууран ааһаллар, ууга «чом» гына түһэллэр. Ол эрээри туох эрэ көстүбэт күүс кинилэри харыстыырын курдук, биир даҕаны таппата. Сотору кэминэн оноҕос тиийбэт гына ыраатан баран Кулуһун арыый уоскуйан тулатын көрбүтэ – соҕуруу диэкиттэн устан кэлбит икки баараҕай аал бэлиэр баарыстарын түһэрэн эрэллэр эбит. Ол аата эрдиилэрин ылан кытылга тиксэрдии соруммуттар.

Саҥа кэлбит хаһаактар өрүс уҥуор кытылыгар тиксэн эрэр кыракый туос оҥочону көрбөтүлэр. Кинилэр харахтара халлааҥҥа харбыалаһар хара буруоҕа хатанна. Сотору буолаат саалар эстэр тыастара, дьон хаһыыта өрүс сүүрүгэр охсуллан күрүөйэхтэр кулгаахтарыгар тиийдэ. Ол эрээри сатаан саха урааҥхайа даҕаны, хаһаак даҕаны буолбатах Кулуһун уонна кини ийэтин дьылҕатын хатылыы сыспыт Намыына, кэннилэрин

хайыһан көрбөккө, саҥа олохторун көрдүү арҕаа кытыл диэки уста турдулар.

Салгыы туох буолбутун ким даҕаны билбэт. Ол эрээри эбэ арҕаа кытылыгар кутаалана турар кулуһун курдук кыһыл баттахтаах, сүүнэ улахан уҥуохтаах, бэрт күүстээх-уохтаах дьон үөскээбиттэрэ үһү диэн уос номоҕо иһиллэр. Ис дьиҥин ким билиэ баарай…