“Киһини күҥҥэ түөрт уон түөрт оһол күүтэр” дииллэр. Сарсыарда оронуттан туруоҕуттан киһи оччо үгүстүк өлүөҕэр сөптөөх моһоллору туораан, киэһэ утуйар кэмигэр тиийэр. Дьэ, үгүс иэдээн күүтэр эбит, икки атаҕы собус-соҕотох биир күн! Ол эрээри “бүтүн оҥоһуулаах киһини туох да кыайбат – уу да ылбат, уот да сиэбэт” диэн сахалар эмиэ этэллэр.     ***    Күһүн сир харатыгар, ый быыһыгар, харах тэстэр хараҥата этэ. Омоон ыллык устун соҕотох айанньыт тиэтэйэ-саарайа хааман испитэ. Кини сымнаҕас саары этэрбэстээҕэ, сиэрэй суппуун соннооҕо, төбөтүгэр хампарыйбыт кыл сэлээппэлээҕэ, көхсүгэр куулга сүгэһэр оҕолооҕо. Айанньыт чахчы хойутаабыт киһи быһыытынан, төһө да хараҥатын иһин, бэрт суһаллык хаамара, эрийэ-буруйа барар тыа суолун батыһан, түргэн үлүгэрдик тыаһа суох күлүгүлдьүйэрэ. Кини хонугар, ама, ыал булуо суох муҥа дуо? Бу Соҕуруу Тайҕаҕа, бириискэлэр чугастарыгар, ыал ханан эрэ баар буолуохтаах этэ. Атын суолунан баран мунна дуу? Мааҕын сарсыардаттан балачча сири барда, ыал кэлиэх да кэмэ буолла.    Бу иһээччи Кынай Хабакыын атыыһыт оҕус үүрээччитэ Уйулгу этэ. Тойонноро сайыары күһүн кинилэринэн, сэттэ сүөһү үүрээччи уолаттарынан, бириискэҕэ сүүс кур оҕуһу үүрдэрбитэ. Онтон кини бу соҕотоҕун ордон истэҕэ. Доҕотторо куһаҕан санаалаахтар илиилэриттэн сор суолламмыттара.    Халыҥ хайдыбат, суон тостубат – атыыһыт сор суоллаах уолаттар өлбүттэриттэн тугу даҕаны ночоотурбатаҕа: Уйулгу оҕустар атыыларын энчирэппэккэ илдьэ иһэрэ. Алта уол тыыныгар турбут тайҕа ороспуонньуктара атыыһыт харчытын булбатахтара: киитэрэй өйдөөх тойоно сүбэлээбитин курдук, Уйулга харчыны окумалыгар баанан кэбиспитэ. Тиэтэйбит ороспуонньуктар доҕотторун быыһыгар өлбүтэ буолан кубулуна сыппыт уол сиэптэрин эрэ тиэртэлээбиттэрэ. Оннук ынырык түгэҥҥэ төбөтүн сүтэрэн олус уолуйан мэнээк туран сүүрбэккэ, Уйулгу бэйэтин олоҕун уонна тойонун харчытын быыһаабыта.    Суол эргиирин мүччү түһэрин кытта эмискэ хабыс-хараҥа быыһынан оһох үөлэһэ кыымынан ыһыахтана олордо. Айанньыт, үөрэн, сүрэҕэ өрүкүйэ түстэ, хаамыытын өссө эбэн биэрдэ. Өр-өтөр гыммата, тыа саҕатыгар ампаардаах дьиэ барыһан туралларыгар кэтилиннэ. Оччо хойутаабыт киһи иҥнэн-толлон турбата, халыҥ мас халҕаны аһа баттаан иһирдьэ көтөн түстэ.    Күүгүнэччи умайа турар көмүлүөк оһох дьиэ иһин сандаарыччы сырдаппыт. Онно көрдөххө, дьахтардаах эр киһи бааллар. Дьахтар улахан олгуйтан буспут эти нэлэгэр тимир тэриэлкэҕэ хоторо турара, оттон аҕамсыйа барбыт бар түү сирэйдээх киһи хара үөстээх саха быһаҕын чугуун иитигэр сотон сытыылыы олороро. Хаҥас диэки оһох төрдүгэр баар ороҥҥо киһи сөтөллөн хахсайара. Дьиэлээхтэр киирбит киһини өрө көрө түспүттэрэ.    Оччотооҕу айан киһитин сиэринэн, Уйулгу кэпсэппитинэн барбыта, сүгэһэрин түһэрбитэ, сонун устубута, оһоххо иттэ кэлбитэ. Дьиэлээхтэр уол хантан сылдьарын ыйыппыттара. Уйулгу “бириискэҕэ сылдьан баран, дойдубун ахтан дьиэлээн иһэбин” диэн кэпсээбитэ. Дьиэлээхтэр, бадаҕа, киин улуустартан бириискэҕэ кэлээччилэр быһа көппөттөрүгэр үөрэммит дьон быһыылаахтара – уолу атыҥырыы көрбөтөхтөрө, күөстэрин хоторон баран остуолга ыҥырбыттара. Уйулгу үөрэ-көтө аһаспытынан барбыта.    Тото-хана аһаан баран ону-маны кэпсэппиттэрэ, онтон утуйуу буолбутугар дьиэлээх киһи удьурҕай хамсатын бытыктаах айаҕар уоба-уоба уолга эппитэ:    – Дьиэбит кыараҕас, итиитэ, кулахыта бэрт, сүгүн утуйуоҥ суоҕа. Тахсан ити ампаарга утуй. Чуумпуга, сөрүүҥҥэ олус сынньанан туруоҥ... Күһүҥҥү киэһэ син сөрүүн этэ да, уол бу кинини бэрт үчүгэйдик көрсүбүт дьиэлээхтэргэ махтана санаабыта уонна киһи этиитигэр үөрүүнэн сөбүлэспитэ.    Эр киһи бэйэтэ чүмэчилэнэн ампаарга тахсан, халыҥ суоруу мас хаптаһын ороҥҥо орон оҥорон биэрбитэ. Күнү быһа сатыы хааман сылайбыт уол этэрбэһин устан хачыгырайбытынан барбыта. Дьиэлээх ампаартан тахсан баран таһыттан күлүүһүнэн хатаан халыгыратар тыаһа иһиллибитэ. Уол ону истэн сөбүлүү санаабатаҕа, киһиттэн тоҕо хатыырын ыйыппыта, баҕар, кини түүн наадатыгар таһырдьа тахсара кэлиэ дии. Онуоха дьиэлээх хойуу куолаһа: – Биһиги кэлэр-барар айан суолун кытыытыгар олоробут, араас дьон ааһааччылар, онон хатыырга тиийиллэр. Хата, туохтан да сээбэҥнээбэккэ нус-хас утуй, – диэн уолу уоскуппута.    Күнү быһа тилэҕинэн уһун сири тэлбит, сылаас миин иһэн этэ-хаана тэнийбит уол сөрүүҥҥэ, сымнаҕас бэриинэҕэ утуйан хаалбыта.    Уйулгу төһө-хачча утуйбутун билбэтэҕэ, арай, уутун быыһынан дуу, түһээн дуу иһиттэҕинэ, ампаарын хаҥас өттүгэр умуһах аана аһыллар тыаһа иһиллибитэ. Уол ол диэки көрө түспүтэ: умуһах иһиттэн уп-уһун, үп-үрүҥ таҥастаах дьахтар тахсан кэлбитэ. Кини тахсаат тохтуу түспүтэ, онтон салгыҥҥа устардыы оргууй хааман долгулдьуйан кэлэн ороҥҥо сытар уолга төҥкөйбүтэ уонна муус тымныы уоһунан уураан ылбыта. Уол куттанан хаһыытаабытынан оронугар олоро түспүтэ: ытыс таһынар ыас хараҥа этэ, аттыгар ким да суоҕа. Уйулгу чахчы баттатан уһуктубут быһыылааҕа. Уол сүрэҕэ өрүкүйбүтүн аһаран сыппахтыы түспүтэ. Туох алдьархайдаах, иччилээх түүлүн түһээтим буолла дии санаан, уута букатыннаахтык көппүтэ.    Ол икки ардыгар дьиэ аана кыыкыр гына аһыллар тыаһа иһиллибитэ, кырдьаҕас киһи сөтөллөн күпсүйбүтэ. Этэрбэс тыаһа талырҕаан кэлэн, ампаар кэннигэр тохтообута. Уйулгу сэрэйбитэ: оһох төрдүгэр сытар кырдьаҕас эмээхсин тахсан киирэ тахсыбытын. Ампаар кэннигэр чохчойон олорон эмээхсин тииһэ суох айаҕынан ньаамырҕаабыт саҥата кинини муустаах уунан куппуттуу саба биэрбитэ:   – Эмиэ илбис иэнигийэр иччилээх түүнэ үүннэ. Оо, хайа эрэ дойду быстах оҥоһуулаах оҕото кэлэн суорума суолланан эрдэ буолла? Этэрбэс тыаһа дьиэ диэки талырдаабыта, аан эмиэ кыыкыр гына сабыллыбыта.    Уйулгу оронуттан тэптиргэ тэппитинии ыстанан турбута. Хараҥаҕа сиирэ-халты таҥнаат, сиэбиттэн испиискэ ылан ампаар иһин бүдүк-бадык сырдаппыта. Хаҥас диэки хайыспыта, били түүлүгэр көрбүт умуһаҕын аана көстө түспүтэ. Уйулгу ыстанан тиийэн аһа баттаабыта, аллараа хараҥа иинтэн тымныы аҥылыйбыта. Дириҥ умуһахха кэтит үктэлээх кирилиэс аллара киирэ турбута. Уол испиискэ уматта-уматта аллара киирбитэ, иннигэр дьулаан хартыына арылла түспүтэ: араастаан бүк-тах быраҕыллыбыт дьон өлүктэрэ адаарыһан аххан сыталлара. Саамай үрдүлэригэр уол түүлүгэр киирбит уп-уһун маҥан ырбаахылаах эдэр дьахтар туора түһэн сирэйэ кубарыйан сытара. Уйулгу иэнэ кэдэҥнээбитэ, куйахата үмүрү тыыппыта, умуһахтан тахса ойбута. Кини алдьархай айаҕар киирэн турарын дьэ өйдөөбүтэ. Ыксаллаах кэмҥэ буоларын курдук, кини туттуута-хаптыыта сыыдамсыйбыта, төбөтө дьэҥкэрэ, чуолкайдана түспүтэ. Хайдах быыһаныахха? Кини аан бастаан сүүрэн тиийэн ампаар аанын анньыалаан көрбүтэ: аан таһыттан хатыылааҕа, халҕан халыҥ тиит мас этэ, уол хайдах да гынан алдьатан тахсар кыаҕа суоҕа. Кими да киллэрбэт гына ааны иһиттэн олуйуон ханнык да хатыыр суоҕа, тугунан эмэ көмүскэнэн көрүөн, ампаар иһигэр хаан буолбут таҥастартан атын туох да көстүбэт этэ. Уол, хаайтарбыт кутуйах курдук, ампаар иһигэр булумахтаммыта. Онтон умуһахха киирэн биир өлүгү сулбу тардан таһааран, бэйэтин оннугар ороҥҥо сытыарбыта, суорҕанынан саба тарпыта.    Ол икки ардыгар ампаар таһыгар саппыкылаах дьон атахтарын тыаһа тибигирэспиттэрэ. Уйулгу аан чанчыгар сөрүөстэ түспүтэ. Таһырдьааҥҥы дьон үһүө быһыылаахтара, тугу эрэ сибигинэспиттэрэ, ааҥҥа кэлэн чочумча тыас иһиллээбиттэрэ. Онтон аргыый аҕай тыаһаппакка ампаар күлүүһүн аһан барбыттара. Уйулгу кулгааҕар күлүүһү кытта бодьуустаһар киһи тыастаахтык сыыгыначчы тыынара бу баардык иһиллэрэ. Ампаары аһааччы аттыгар баар киһи сибигинэйэн үөхсэрэ, киһитин тиэтэтэрэ. Уйулгу иҥиирэ-ситиитэ барыта күүрбүтэ, тардыллыбыт айа кирсин курдук тыҥаан ахан кэтэһэн турбута. Аан аһылла биэрбитэ, банаар уота чаҕылыс гынан Уйулгу сыппыт оронун, онно баттаҕа харааран сытар өлүгү хараҥаттан ойо тардан чыпчылыйыы түгэнэ сырдатан ылбыта. Ону кытта даҕаспытынан саппыкылаах киһи сүүрэн бачыгыраан киирэн орону тимир луомунан охсон ньиргиппитэ.    Уйулгу хаһыытыы түһээт, банаары тутан турар киһини төбөтүнэн искэ түһэн түҥнэри көтөөт, таһырдьа ыстаммыта. Кини атаҕынан олус быһый киһи этэ, туох баарынан суол устун харса суох тэбиммитэ. Кини кэнниттэн таһырдьа аан чанчыгар турбут үһүс киһи эккирэтэн түһүспүтэ. Халлаан саҥа суһуктуйа сырдаан эрэр буолан, Уйулгу суолу көрөн сүүрбүтэ. Ол курдук кинилэр үс биэрэстэни быһа сырсыбыттара. Үс биэрэстэ кэриҥин батыһан баран, Уйулгу биир улахан аппаны үрдүнэн көппүтүн көрөн, эккирэтэн иһээччи тохтообута.    – Чахчы бүтүн оҥоруулаах, толору дьоллоох уола хаан эбиккин! – диэн хаһыытаан хаалбыта.   * * *    Биһиги эмиэ бүтүн оҥоруулаах киһини уу да ылбат, уот да сиэбэт диэн түмүктүөҕүҥ, бу кэпсээни. Ол эрээри, бүтүн оҥоруу эрэ буолуо дуо?   Василий Яковлев-Далан “Кэриэн ымыйа” кинигэтиттэн.
kyym.ru сайтан