Сурук – үтүө илдьит      Сурук-бичик күнүн бэлиэтээтибит. Төрөөбүт тылга суолта бэриллибитэ олус да үчүгэй. “Сайыннахпыт” оҥостон аҥаардас биир тылы өрө тутар, сахалыыны “хаалынньаҥ” дии саныыр дьон бу күн саха буолалларын билинэн, өссө тэрээһин ыытыллар сиригэр төрүт таҥастарын кэтэн кэлэллэрэ – ол да махталлаах, ол да инники биир хардыы.        Сиимэн, бу олорон санаан көрдөҕүнэ, сурукка-бичиккэ төһө эмэ сыһыамах буолан, элбэх кыыс нохтолоох сүрэҕин битиргэччи тэптэрдэҕэ. Кини бэйэлээх бүччүмҥэ иһийэн олорон суруйбут суруктара үрдүк мэҥэ халлаанынан кыырайан тиийэн, ахтар-саныыр котокуларын истиҥ иэйиилээх тылларынан төһө эрэ долгуттулар, сүргэлэрин көтөҕөн, дууһаларын туорхаһыттылар?     Бэл, хомсомуол-баартыйа дьыалатыгар ис хааныттан бэриниилээх, быһаарсыылаах сорох түгэҥҥэ сүгэ-балта тылларынан курбуулуур Соня Малышева сымнаабыт-сыһыйбыт курдуга. Били, сырдык идиэйэнэн сэрээттэммитэ хайдах эрэ сөҕүрүйэ быһыытыйан, дьэ, чахчы, уола хаан дохсун илиитигэр киирэн, кыл доҕуурга туттарбыт туллук кэриэтэ өрүтэ мөхсөн тырыбынайыах курдуга. Ол барыта кыыс суругар ырылыччы көстөргө дылыта.    Кыһыҥҥы сиэссийэ өр күүттэрбэтэҕэ, кэтэхтэн үөрэх устудьуоннара араас сиртэн кэлэн, һуу-һаа бөҕөтө, сардьыгынаһыы ааттааҕа. Эр бэртэрэ көрсүһүүнү, үөрэх саҕаланыытын, үгэстэринэн, бэркэ бэлиэтээбиттэрэ. Бары даҕаны “тэҥ баайыылаах” барахсаттар бу сиэссийэни хайдах этэҥҥэ туоруур туһунан үлүмнэһэ-үлүмнэһэ сүбэлэһэн өрүкүнэспиттэрэ.    Сиимэн бу сырыыга уруккутун курдук уолаттарын кытары куккураспакка, чуо Сонятын булан, “Лена” киинэ тыйаатырыгар барбыта. Киинэлэрэ, анаабыт курдук, арамаантыкалаах таптал туһунан буолан, эдэр дьон илии-илиилэриттэн ылсан олорон көрбүттэрэ. Киэҥ саалаҕа, сымнаҕас олбоххо, хайа-хайалара ыгыта тутуһан, истиҥ иэйиилэрэ киирбитин биллэрэн ылаллара.    Киинэ кэнниттэн Сиимэн кыыһын дьиэтин тиэргэнигэр диэри атааран биэрбитэ. Ол эрээри арахсалларыгар урут илии тутуһан эрэ быраһаайдаһар буоллахтарына, бу сырыыга ыга куустуһан туран өөр да өр уураспыттара.    Дьикти баҕайы бу – уураһыы диэн. Били, диэмбэл буолан маҥнай куоракка кэлэрин саҕана Таисалаах Ньургууна,  хам кууһан ылаат, ымсыырбыт-баҕарбыт сирдэригэр күрүөһүлээн киирбит курдук, инчэҕэй уостарынан сабыта уурталаан, имигэс тылларынан уол киэнин силэйтэлээн бардахтарына, иэнэ кытта кэдэҥнииргэ дылыта. Лиийэтэ эмиэ биир оннук “дьаһайан” киирэн бардаҕына, хамсыыр да кыаҕыттан тахсан, туймаарталыах курдук буолара.    Оттон бу хомсомуол лиидэрэ Соня Малышева аан бастаан уураһар быһыылаах: сэрэнэн уоһун уоһугар даҕайар, бэркэлээтэр, үөһээ дуу, аллараа дуу уоһун куустаран ылар уонна уостан хаалар. Итинник да таарыйан ыларыттан олус долгуйара биллэр: титирэстээн ыларга дылы.    Сиимэн, “сырыылаах” дьахталлар аан бастаан өйүн сүтэрэ сыһыар диэри өрө мөҕүһүннэрбит киһилэрэ, маҥнай утаа “бу эрэ дуо?” диэн санаталаан ылбыта. Ол эрээри Сонята саҥа түспүт кыраһа хаар сырдыгын, ырааһын, нарынын-намчытын санаппыта. Сэрэниин-сэрэнэн кыыһын үөһээ уоһун тылынан таарыйбытыгар “һык” диэн саҥа таһаарбыта уонна сыстыаҕынан сыстыбыта. Остуолба лаампатын сырдыгар кыыһын тырымнас хараҕа көстөн ылбыта уонна онтуттан кыбыстыбыттыы, умса туттан Сиимэн түөһүгэр төбөтүн уурбута...    “Көр эрэ, мин да сатаан ууруур буолбуппун. Соня хайдах курдук уларыйда, арааһа, усулуобуйа баара буоллар, бииргэ да утуйуох эбит” дии санаабыта дьиэлээн иһэн.   Тымныы эрээри... сылаас      Сиимэннээх Соня лиэксийэҕэ наар бииргэ олорор буолбуттара. Уопсайынан, барытыгар даҕаны иннэлээх сап курдук суксуруһа сылдьаллара. Инньэ гынан уолаттарыттан тэйэ быһыытыйбыта. Сочуот, эксээмэн “бэлиэтээһинэ” умнуллубута. Кыыһыныын киинэҕэ уруккуларын курдук сылдьа тураллара. Соня аймаҕа эмээхсин дьиэтэ “Лена” киинэ тыйаатырыттан чугас буолан, хайа-хайаларыгар тоҕоостооҕо. Кыыһын атааран баран, Сиимэн тыйаатыр таһынааҕы тохтобултан 4-с эбэтэр 1-кы нүөмэрдээх оптуобуска олорон Главпочтамҥа диэри айанныыра. Онтон өрүс пуордун уопсай дьиэтэ бу турдаҕа дии – уонча мүнүүтэлээх хаамыы.    Биирдэ, субуота күн, лиэксийэ кэнниттэн Аппа Уҥуор Соня олорор дьиэтигэр тиийбиттэрэ. Таһыттан көрдөххө, киһи дьиэҕэ да майгыннатыа суох, этэргэ дылы, дьиҥнээх ыыспа ыыспанан этэ. Ол эрээри киирдэххэ – дьиэ дьиэнэн. Кыра уҥуохтаах аймаҕа эмээхсин Сиимэни атыҥыраабатаҕа, хата, “эдэр дьон, чэйдэ иһэн итиитэ киллэриҥ” диэбитэ. Кырдьаҕаһыҥ өссө алаадьылаах, сип-сибиэһэй сүөгэйдээх. Бу аһыы олорон Сиимэн “тоҕо бэрдэй, маннык быыкаа балаҕаҥҥа даҕаны дьоллоохтук олоруохха сөп эбит, Соням минньигэс баҕайытык алаадьылыа, өссө сөбүлүүр бэрэскитин астыа, хаарыаны” дии санаабыта.    Аһаан баран ыкса киэһэ “Айхал” киинэ тыйаатырыгар ииндийэлэр икки сиэрийэлээх аатырбыт киинэлэригэр барбыттара.    Ааһар ааспытын кэннэ эттэххэ, Сиимэн бу эрдэттэн былааннаабыт тэрээһинэ этэ. Каландаришвили аатынан уулуссаҕа “Бетонная” диэн тохтобултан чуп-чугас табаарыһа Дьэкириэмэп Сиэнньэ олороро. Уруккута милииссийэ иниспиэктэрэ, билигин хайа эрэ кистэлэҥ тэрилтэҕэ үлэлиир буолан, үс хостоох мас дьиэтигэр сорох күн хоммот да этэ. Арай куһаҕана диэн, олоччу үөл маһы түһэртэрбит буолан, оһоҕун оттубат идэлээҕэ. Дьэ, амырыын тымныы дьиэ диэн ол баара!    Холостуой табаарыһыгар – Сиэнньэҕэ – “хаһан эрэ биир эмэ кыыһы аҕалан билиһиннэриэм” диэн, “мэҥиэ” быраҕара. Ол эрээри биирдэ да оннук түгэн көстүбэтэҕэ. Кырдьык, сорох субуотаҕа устудьуоннар уопсайдарыгар тиийэн үҥкүүлүүллэрэ, ол кэнниттэн хас эмэ камины холбоон баран, били тымныы дьиэлэригэр утуйан хаалаллара.    Ииндийэ дьүрүһүтэр ырыалаах, омуннаах үҥкүүлээх-битиилээх киинэтин кэнниттэн тахсыбыттара – туох оптуобуһа кэлиэй. Түүн үөһэ буоллаҕа. Онон Соняны “иттэн баран дьиэбитигэр сатыы барыахпыт” диэн, табаарыһын дьиэтигэр илпитэ. Күлүүс тыла ханна кистэнэрин билэр буолан, сонно аһан киирбиттэрэ. Сиэнньэ оһоҕун оттуох буолан баран, кыайан оттубатах этэ, онон тоҥ хаһааттан туох да атына суоҕа.    Соня манна хонумаары өр да көрдөһүннэрбитэ, ааттаһыннарбыта. Кини дьиэ тымныытыттан буолбакка, аймаҕа эмээхсини “атын сиргэ хонуом” диэн сэрэппэтэҕиттэн ордук айманара. Хата, Сиимэн “иккиэн бииргэ сылдьарбытын кырдьаҕас сөбүлүү көрбүтэ, чэйдэппитэ, онон сэрэйиэҕэ, сүтүктүө суоҕа” диэн нэһиилэ тылыгар киллэрбитэ.    Кыараҕас, онон арыый да тымныыта суох буолуо диэн, биир кыра хоско киирбиттэрэ. Эр бэрдэ сыгынньахтана охсон ороҥҥо сыппыта, оттон Сонята сол курдук таҥныбытынан аттыгар олорбута. Онтон элбэх ааттаһыы кэнниттэн “антах хайыс, көрүмэ” диэн баран, тас таҥаһын устаат, кэккэлэһэ сыппыта. Кырдьык, дьагдьайа тоҥмут буолан, уолга ыга сыстыбыта. Ол курдук ириэхтэригэр диэри хам куустуһан, эбиитин уураһан-сыллаһан сыппыттара.    Икки баата суорҕанынан саптыбыттара кэмниэ кэнэҕэс биллэн барбыта, ону кытта “уопуттаах” Сиимэн этэ-сиинэ тыҥыаҕынан тыҥаан, уураһары саҥардыы билбит кыыһы чахчы куттаабыта быһыылааҕа – кэннин диэки сыҕарыйыан миэстэтэ да суоҕа, оттон аллараа диэкинэн туох эрэ кытаанаҕа кэйиэлиирэ буолуо эбээт. Бу сытан “таптал акулалара” Таисалаах Ньургууна, Лиийэ кини кэһиллэ илик ыраас хаарын таптаабыттарынан оймообуттарын санаан, абатыйан ылбыта. Оннук буолбатаҕа буоллар, билигин Сонятын кытта тэбис-тэҥҥэ ол таптал диэн ыраас хаарга хайдах курдук долгуйа үктэниэх этилэрий?!     Баччааҥҥа диэри кыыһы сыгынньахтыыр диэн төһөлөөх долгутуулааҕын билбэтэҕэ, “учууталлара” наар тутуу былдьаһар курдуктара, оннук түгэни үөскэппэтэхтэрэ даҕаны – барытын бэйэлэрэ сүр үөрүйэхтик оҥороллоро. Ол аата ыҥырыа саҥардыы тыллыбыт сибэкки мүөтүн супту оборорун курдук, астына-дуоһуйа көччүйбүттэр эбит. Кини Соняны эмиэ оннук гыныа дуо?    Бу уураһа-сыллаһа сытан, кыыһа хайдах эрэ түллэх гыммыта, ис хоһооно биллибэт саҥа таһаарбыта уонна устунан налыйан хаалбыта. Итиититтэн даҕаны уонна туох эрэ мэһэйдиир курдугуттан Сиимэн туох баар таҥаһын ньылбы туттубутугар кыыһа “уо-аай, хайдах буоллуҥ?” эрэ диэн хаалбыта. Уол суорҕан иһигэр аллара түһэн, кыыс ыга тута сылдьар чараас таҥаһын сыыһын устан ылбыта, илиитигэр туох эрэ инчэҕэйэ биллибитэ.    “Утарыласпата, ол аата сөбүлэстэ” дии санаан, үрдүгэр сытан, сыллаан-уураан, имэрийэн-томоруйан барбытыгар били туга, “киириэхтээх сирим ханна баар этэй?” диэбиттии, көрдүүр түбүккэ түспүтэ. Ол эрээри имэҥҥэ-дьалыҥҥа такайбыт уһуйааччыларын киэнигэр курдук олус холкутук дьылыс гынан хаалбатаҕа, сылдьа үөрүйэх ыллыгынан сулбуччу киирэн иһэн, туох эрэ кытаанахха кэтиллэн, мэктиэтигэр, онто нүөлүйтэлээн ылыталаабыта.    Бу үлүгэр итиигэ-буһууга хайыан да булумуна мөхсө сытар Сонята ыксаабыт куолаһынан:    – Сима-аа, хайдах билбэккиний, кыыспын дии... – диэн нэһииччэ саҥа таһаарбыта.    Сиимэн ону онто да суох билэрэ эрээри, баччааҥҥа диэри итиччэ “көҥүл” ылан баран, дьыалатын ситэрэ илигиттэн кыбыста сыппыт бэйэтэ, эмискэ тэһэ кэйдэрбиттии, уостан хаалбыта.    – Сима-аа, сыбаайбабыт түүнүгэр диэри маны тохтото түспэппит дуо? – диэбитэ уонна, чахчы, дьулайбыт, толлубут киэбинэн уол тыҥаабыт тугун хамсаппат гына уҥа илиитинэн бобо тута сытан сибигинэйбитэ. – Кырдьыгынан эттэхпинэ, бу үлүгэрдээххиттэн куттанабын ээ.    Сиимэн, кырдьыга баара, бу мучумаан быыһыгар сыбаайба эҥин туһунан төрүт да төбөтүгэр оҕустара илигэ. Наар “ылбыт киһи!” диэнтэн атын санаа суоҕа. Ол бэйэтэ үөһэттэн ким эрэ кытаанахтык “тохтоо, сүүлэ киирбит сүөһүгүн дуо?!” диэн дьарыйбытын истибиттии, ньим барбыта, кэх түһэргэ дылы буолбута. Уоскуйа быһыытыйбыта, кыыһын хам кууһан сытан уоһуттан уураабыта уонна “бу түүн аны тыытыам суоҕа” диэн уоскутар кэриэтэ, хаҥас ытыһын, били, таласханнаах сылаас, сымнаҕас сиригэр уурбутугар биирдэрэ дьик гына түспүтэ, ол эрээри дьыала мантан дириҥээбэт буолбутун билэн буолуо, хараҕын симмитэ, налыйан хаалбыта.     Им балайга тугу көрүөхтэрэ баарай, хайа-хайалара тапталлаах киһим маннык эттээҕэ-сииннээҕэ буолуо диэн таайбатаҕа. Ол эрээри эр бэрдэ Сонятын киэнэ “уһуйааччыларын” киэннэриттэн чахчы уратылааҕын, нарынын-намчытын бүтэйдии сэрэйбитэ. Уонна туох кистэлэ кэлиэй, төһө да сыбаайбалыыр санаата суох буоллар, эр киһиэхэ дэҥҥэ көстөр бу күндүнү – таптал тыллыбыт сибэккитин – харыстыах, бүөбэйдиэх санаата киирбитэ... Аргыардаах дьиэ тымныыта бэрдиттэн ыга куустуһан утуйбуттара олус да бэрдэ, бэл, орон ойоҕоһунан муостаҕа түспүт ис таҥастара кытта хам сыстыһа тоҥмут этилэр.    Оттон салгыы туох буолбутай? Ама, итинэн бүппүттэрэ дуо? Ону – кэлин.   БУТУКАЙ.
kyym.ru сайтан