Саха номохторугар абааһы (эбэтэр ханнык эрэ киһи хараҕар көстүбэт харамай, иччи уо.д.а.) утуйа сытар киһини атаҕыттан соһорун туһунан бэрт элбэхтик кэпсэнэр. Холобур, тус бэйэм оннук соһуллубуттарын кэпсиир хас да киһини билэбин. Өскөтүн биир-икки түгэн эрэ эбитэ буоллар, киһи саарбахтыан да сөп этэ. Итириксит, төбөтүнэн бырахтарар, уутугар аҥаарыйбыт дьон эҥин элбэх буоллаҕа. Онон ити кэпсээннэр, муҥ саатар, аҥаардара кырдьык буолуо дии саныыбын. “Тыала суохха мас хамсаабат” диэн мээнэҕэ эппэттэр.     * * *    Биэс сыллааҕыта табаарыһым эмиэ оннук быһылааҥҥа түбэспитин кэпсээбитэ. Аҕыйах саҥалаах, баччааҥҥа диэри “албын” аатырбатах бэрт сэмэй киһи.    Кини биир күһүн кустаан баран, дьиэтигэр төннөн испит. Хас эмэ күнү быһа тохтообокко, сэллээбэккэ түһэр ардахтаах, силбиктээх баҕайы күһүн этэ. Уол ибили сытыйан, сылайан, бөһүөлэктэн балтараа көс ыраах Кураҕаччылаах диэн сиргэ баар үүтээҥҥэ хонон, сынньанан ааһарга быһаарыммыт. Аны туран, ол үүтээн саха номохторугар кэпсэнэрин курдук, былыргы үйэтээҕи абааһылаах өтөх дьиэтэ эҥин буолбакка, аҕыйах сыллааҕыта сабыс-саҥа биэстээх “обрезной” хаптаһынынан тутуллубут, ким да өлбөтөх-сүппэтэх тутуута эбит. Табаарыһым урут тырахтарыыстыы сылдьан, бу үүтээн маһын тиэйэн биэрбит буолан, букатын бэйэтин дьиэтин кэриэтэ саныыр, уруккуттан элбэхтик хонон-сынньанан ааспыт сирэ үһү.    Уол, үүтээн тимир оһоҕун оттон, чэй оргутан иһэн, ыһыгын хабыалаан баран, мас наараҕа баар таба тэллэҕэр сытан, утуйан хаалбыт. Бу сытан, сиргэ сууллан, бэркэ соһуйан-өмүрэн уһуктубут. Туох да биттэҕэ суох мас наараттан киһи сиргэ сууллара баа буолбатах. Уол үөхсэ-үөхсэ, оронугар ыттан саҥа нуктаан эрдэҕинэ, ким эрэ илэ-бодо кэлэн атаҕыттан харбаан ылан, сиргэ соһон түһэрэ сатаабыт. Ол иннинэ эмиэ кини суулларбыт буолуон сөп эбит. Киһи харахтааҕа да, хараҕа суоҕа да биир. Адьас ытыс таһынар ыас хараҥа эбитэ үһү. Ардах түһэн куугунууруттан атын туох да тыас-уус иһиллибэт. Табаарыһым сиргэ охтумаары, кыратык дьирээлэһэн көрөн баран, оронун баһыгар өйөнөн турар аптамаат саатын харбаан ылаат, сомуогун туруораат, көстүбэт күтүр турар туһаайыытынан ытан хабылыннарбыт. Доруоп охсуутуттан ааннара биирдэ тэлэс гына түспүт. Ону кытта “тардыалаһааччы” сүтэн хаалбыт.    Уол түүннэри дьиэлээбит. Кэлин “түүн дьиэбэр кэлэн баран, хараҥаҕа ким эрэ дьээбэлэммитин билбэккэ, абааһыга балыйан дэҥнээбитим буолуо диэн олус куттаммытым” диэн кэпсиирэ.    Ол үүтээҥҥэ биһиги кэлин даҕаны мэлдьи сылдьарбыт. Туох да куһаҕан сибикини билбэтэхпит.   Яков ГРИГОРЬЕВ-Дьаранаас.   Малынан быраҕаттаабыт      Арай биирдэ Мэҥэ Хаҥалас улууһугар маннык түбэлтэ буолбуттаах. Мин кыра этим, арааһа, алтам-сэттэм буолуо. Былыргы сыбахтаах балаҕан дьиэҕэ көмүлүөк оһох имик-самык умайа турара. Биһиги биир дьиэ кэргэн: сорохтор ороннорун оҥостон утуйбут этилэр, сорохтор утуйаары төттөрү-таары хаамса сылдьыбыттара. * * *    Күһүн этэ. Халлааны сибикилээтэххэ, хараҥа былыттаах түүн буолуох чинчилээҕэ. Биһиги, үс ыал, дьукаахтаһан, “эн-мин” дэсиһэн, ыал сиэринэн эйэ дэмнээхтик буруо таһаарынан үчүгэй баҕайытык олорбуппут. Эмискэ ыалбыт ийэтэ эмээхсин ытыы-ытыы киирэн кэллэ. Мин эһэбин кытта хоонньоһон утуйа сытар этим. Эмээхсин бөтө-бөтө эһэбиттэн: “Мэхээчэ, элбэх тымтыкта аҕал эрэ. Биһиэхэ тахсыах. Манна кэпсээбэппин. Оҕолор куттаныахтара”, – диэн көрдөстө. Онно көрдөхпүнэ, эмээхсин улаханнык уолуйбут, куттаммыт көрүҥнээҕэ. “Тоойуом, мин билигин киириэм. Утуй”, – диэн баран эһэм икки сүгэ кыбыныылаах эмээхсини кытта тахсыста. Улахан дьоммут тугу эрэ ботур-ботур кэпсэтэллэр. Мин, оҕо киһи, утуйан хантайан хааллым. Сарсыарда турбутум, дьиэм дьоно түүнү быһа утуйбатахтар. Онтон кэлин истибитим, маннык быһылаан буолбут.    Ити сэрии кэмэ, сут дьыллар этэ. Онон эр киһи диэн ыалга сэдэх, биир эмэ оҕонньор уонна оҕолор эрэ бааллара. Ыалбыт эмээхсин биир обургу уоллаах кыыһыныын уокка оттор мас көрдүү куоһаахтары кэрийбиттэр. Уола оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан өрөбүлгэ дьиэтигэр кэлбитин ийэтэ эмээхсин көмө оҥостоору мас булунар санаалаах барбыт. Аччык оҕолор уонна күнүскү үлэттэн сылайан нэһиилэ сылдьар эмээхсин ханна ыраатыахтара баарай? Олорор дьиэлэрин арҕаа өттүгэр ырааһыйа баарыгар, былыргы өтөхтөр оннуларыгар, аҕыйах баҕана ордон хаалбытын таһыгар кыра оҥхой сиргэ мас сытар эбит. Ону биһиги дьоммут улаханнык көрө, толкуйдуу барбакка, эрбээн киирэн бараахтаабыттар. Уол көрдөҕүнэ, бэрэбинэтэ сороҕор мутуктанан кэлэр үһү. Ийэтэ тугу да уорбалаабатах. Онон бэрэбинэни бүтүннүү эрбээн кэбиспиттэр.    Дьэ, доҕоор, киэһэ хараҥа буолаатын кытта, хантан да кэлбитэ биллибэт, ким эрэ оһох кэнниттэн дьиэ иһигэр баар малларынан дьону быраҕаттаан барбыт. Туох быраҕаттыырын билээри, эһэбиттэн тымтык көрдөөбүттэр уонна доҕор оҥостоору илдьэ барбыттар. Тымтыктана сылдьан көрдөөбүттэр. Ким да суох үһү. Көрдөөччүлэр оһох кэнниттэн таҕыстахтарын аайы, били, мааҕын быраҕыллыбыт маллара, иһиттэрэ иккиһин күөрэйтэлиир үһү. Ыксаан, кыптыыйдарын, быһахтарын, биилкэлэрин, ньуоскаларын дьааһыкка уган хатыыллар да, син биир оһох кэнниттэн били биилкэлэр, ньуоскалар, быһахтар хат кыырайан кэлэ турбуттар. Мин эһэм, доҕор буола тахсыбыт киһилэрэ, икки сүгэтин икки өттүгэр уктан баран, сылайан, муостаҕа сытынан кэбиһэр уонна маннык саҥалаах буолбут: “Ол-бу буолумаҥ. Бараммын сүгэнэн кэрдиэм”. Ону истиэхтэрэ диэтэҕиҥ дуу? Син биир бырахпыттарын курдук быраҕа турбуттар. Били, мас эрбээн аҕалбыт кыыстарын табаллара үһү. Уоннааҕылары сыыһа-халты быраҕаллар эбит.   Онтон ыксаан, түүн ый быыһа хараҥаҕа дьиэлээхтэр оҕолуун-эмээхсинниин бары биһиги балаҕаммыт хоту өттүгэр, холкуос тиэхиньикэтин уурар улахан баҕайы сарайга, ат сэбин уурар үчүгэй баҕайы муосталаах хос баарыгар туох-баар утуйар таҥастарын илдьэн утуйардыы оҥостубуттар. Сыппыттарын кэннэ арай эмискэ аны бурдук астыыр массыыналарынан, саппаас чаастарынан быраҕаттаан барбыттар. Кыра оҕолор куттанан өй-мэйдээх айдаанын тардыбыттар. Улахан дьон оҕолорун илдьэ сылгылары тутар улахан баҕайы сэнэх ампаар көньүүһүнэ баарыгар баран, дьэ уоскуйан, үчүгэйдик утуйаллар. Ити, арааһа, халлаан сырдыыта буолуо.    Сарсыарда туран истибиппит, били таппыт кыыстара эмискэ төбөтүнэн ыалдьан, иирэн хаалбыт. Оҕону иччитэх ампаар дьиэҕэ хаайан кэбиспиттэр. Ол эрэйдээх иирэн, дьиэ истиэнэтин устун хаама сылдьара үһү. Ону оҕолор түннүгүнэн көрбүттэр. Кыыс улахан быраата, били, бэрэбинэни эрбэспит уол, ас илдьэн биэрдэҕинэ, өлөрө сыһан таһаарар эбит. Оттон кыра быраатыгар кыһаммат үһү. Баҕар, улахан өрүһү туораатаҕына, үтүөрүө диэннэр, кыыһы кэлгийэн баран куоракка (Дьокуускайга) илдьэллэр уонна иирээки бараагар туттараллар. Кыыстара ол дьиэттэн эргиллибэтэҕэ. Арааһа, өллөҕө. Быһылаан мин алталаах эрдэхпинэ, дьиҥ-чахчы буолбут түбэлтэ. Билигин сылыктаатахха, ол эрбээбит бэрэбинэлэрэ ойуун сэргэтэ буолуо. Дьэ, онон кэрэх мастар, ойуун сэргэлэрэ абааһылаах буоллахтара... Эһиги туох дии саныыгыт?   Петр ПОПОВ.   Сир-дойду сайыспыт      Халтаһыга Неустроевтар диэн аҕа ууһа олус аатыран олорбуттара. Онно Хабдьы Сэмэн диэн оҕонньор баара. Сүрдээх көнө майгылаах, аһыныгас сүрэхтээх бүгүрү оҕонньор үһү.    Хабдьы Сэмэннээххэ биирдэ абааһы оҕо төрөөбүт. Ол оҕо хайдах дьүһүннээҕин-бодолооҕун, быһыылааҕын-таһаалааҕын билбэппин. Миэхэ хантан кэпсиэхтэрэй? Оччолорго оҕо буоллаҕым. Абааһы оҕо биһигэ таһырдьа, дьиэлэрин таһыгар ыйанан турар буолара. Миэхэ кырдьаҕастар: “Абааһы оҕо биһигин тыыппат буол. Куһаҕан тыын иҥиэ...” – диэн сэрэтэллэрэ. Ол дойдуга икки атахтаах үктэммэтэҕэ ыраатта. Билигин ибис-иччитэх. Сир-дойду дьонун-сэргэтин сайыһан, абааһы оҕону төрөппүт буолуохтаах.   Өлөн баран тиллибит      Таайым хам туттаран улаханнык ыалдьыбыт. Өлөр-тиллэр икки ардынан балай да уһуннук сыппыт. Киһини да билбэт буолуталаабыт. Ол сытан, сырдык тыына быстан, анараа дойдуга аттаммыт. * * *    Дьукаахтаһа олорор ыала сууйаары-харайаары, тиһэх суолга атаараары уруутун-аймаҕын, ыкса атастарын ыраахтан-чугастан мунньубут. Үөлээннээхтэрин, убайдарын-бырааттарын аһыйан ытаспыттар, кинилиин бииргэ сылдьыбыт үтүө кэмнэрин ахтан-санаан ылбыттар.    Түөртээх-биэстээх уола аттыгар ытыы олорбут. Этин-сиинин сууйаары таҥаһын усталларыгар илиитин-атаҕын хамсаппыттарыгар таайым утуйа сытар киһи уһуктубутун курдук, бэрт чэпчэкитик уһукта биэрбит. Субу көмөөрү, тиһэх суолга атаараары олорор киһилэрэ тиллэн кэлбитигэр бары олус соһуйбуттар, куттара көтүөр диэри куттаммыттар. Сорох-сорохтор туох эрэ бөрүкүтэ суох быһыы буолаары гынна диэн, таһырдьаны былдьаспыттар.    “Мин туох буолбуппунуй? Тоҕо маннык сытыардыгыт?” – диэн тугу эмэ өйдөөбөккө сытар таайым ыйыппыт. Онуоха атастара: “Өллө диэммит киэргэтээри, бырастыылаһаары кэлэн олоробут”, – диэбиттэр. “Мин өлө иликпин. Утуйбутум эрэ, хайаабытым эрэ... Тугу да билбэккэ сытан баран эһиги хамсаппыккытыгар өйдөннүм быһыылаах”, – диэн кэпсээбит.    Чочумча саҥата суох сыта түспүт. Ол кэннэ маннык кэпсээбит: “Тииҥнии сылдьар курдукпун. Хааман-хааман иинэҕэс оттоох-мастаах дойдуга кэллим. Холлороон курдук хайаҕас баарынан аллара сурулаан түстүм. Аллара түһээт, дьиэ баарын бэлиэтии көрдүм. Букатын куттаммаппын, бултуу сылдьабын дии саныыбын. Ол дьиэҕэ киирдим. Билэр өлбүт дьонум бары бааллар эбит. Ийэм, аҕам, эбэм, эһэм... – бары мустубуттар. Ийэм аттыбар чугаһаан баран эттэ: “Эн тоҕо биһиэхэ кэллиҥ? Манна кэлэриҥ туһунан ханнык да сурукка суруллубатаххын, аатыҥ-суолуҥ испииһэккэ киирбэтэх. Хойут кэлиэхтээххин. Бар, таҕыс!” – диэн баран, уот тардар ураҕаһы ылан, кырбаан ыытта. Мин, били, холлороон курдук хайаҕаһынан төттөрү таҕыстым. Тахсаат, дойдубар баар буола түстүм. Онтон уһуктан кэлбитим, “өллө” диэҥҥит сууйаары сылдьар эбиккит”. Ити курдук таайым киһи үөйбэтэх дьикти быһылааныгар түбэһэн турардаах.   Мария СЛЕПЦОВА, Дьааҥы.
kyym.ru сайтан