Биир бөһүөлэккэ Уһун Кууһума диэн бэтэринээр олорбута. Билэр киһим. Арыгыны эҥин дьонтон итэҕэһэ суох иһэрэ. Тыа сирэ аата тыа сирэ. Дьон ынахтарын төрөтөр, оҕустарын-сылгыларын аттыыр, сүөһү аһааҕырда да ыҥырар киһилэригэр, биллэн турар, тоҕоостоох да, тоҕооһо да суох кэмҥэ “кутан” биэрэр үгэстээхтэрэ. Бэтэринээрдии сылдьан арыгыга убаммыт киһи элбэх. Ол эрээри, дьон кэпсииринэн, Кууһумаҥ бэтэринээр быһыытынан айылҕаттан айдарыылаах киһи. Суһал ыҥырыкка оттон-мастан өйөнөр тар итирик да тиийдэр, син дэмин билэн, сүөһүнү хайаан да үтүөрдэн тэйэр.        Ити курдук, сэбиэскэй кэмҥэ олус табыллан үлэлии олордоҕуна, былаас уларыйан хаалар. Сопхуостар ыһыллаллар, олох уларыйар, хамнас кэлэр-кэлбэт кэмнэрэ саҕаланаллар. Биллэн турар, арыгы кутааччы эмиэ аҕыйыыр. Урукку сопхуостаах дьон хоһуун, кыайыгас өттө бааһынай хаһаайыстыба буолбута буолаллар да, харчылара эмиэ суох. Бары сүөһүлэрин “иэскэ” диэн эмтэтиигэ көһөллөр. Ол иэстэрин ким биэрэр, кимиэнэ умнуллар... Онуоха эбии, урукку сэбиэскэй, өҥ кэмнээҕи курдук сүөһүнү эмтэтэ сатааччы аҕыйыыр. Сүөһү моһуогурда да дьон эмтэтэ-хайыы барбакка, тыынын салгыы охсон атыылыыр эрэ айдааннаналлар.    Ол эрээри... Ол эрээри урукку сопхуос сылгытын-сүөһүтүн эмэ-томо барыта Кууһумаҥ ампаарыгар хараллан сытар. Онон, ити чааһыгар, Кууһума улахан “монополист” буола түһэр. Эбиитин, ити кэмҥэ кыанар, туругас-олоругас эдэр дьон бары “кэмэрсээн” буолан хаалаллар. Дьон Арассыыйа атын эрэгийиэннэринэн, Кытайынан, Турциянан сылдьан араас бытархай бөҕү-саҕы, таҥаһы-сабы таһаллар. Онон, Кууһума үлэтэ үксэ ол кытай холтуура таҥаһынан-сабынан, “бартерынан” төлөнүллэн барар. Оттон дьиэ кэргэнин хайдах эрэ иитиэн наада. Биэнсийэҕэ тахсар сааһа илик.    Чахчы, ыарахан кэм этэ. Нэһилиэнньэ харчыны ыйы ыйдаан харахтаабат. Биэнсийэ, бүддьүөт үлэһиттэрин хамнаһа сыл баһыгар-атаҕар эрэ кэлэр. Кууһума кыпчыттаран барар... Ол эрээри, этиллибитин курдук, ампаарга эргэ, болдьоҕо тахсыбыт эмп эрэ баһаам. Өйдүүр дьон өйдүүллэрэ буолуо, ол кэмҥэ аптекаларга эмп-томп эмиэ букатын да кэриэтэ быстан хаала сылдьыбыта. Инньэ гынан, Кууһума муунтуйбут-тууйуллубут олоҕор биир саҥа сырдык хайаҕас көстүбүтэ... Бөһүөлэккэ ким эмэ ыарыйдаҕына, дьон эмп ыла Кууһумаҕа кэлэр буолбуттара. Киһи сүөһүттэн туох улахан уратылаах буолуой? Ким эмэ ыалдьан көрдөстөҕүнэ, үөрүйэх бэтэринээр ампаарыгар тахсан эргэ дьааһыктары түрбэйэн, түбэһиэх быраҕылла сытар эми-тому холбоон, булкуйан, дьону эмтиир адьынаттаммыта.    Сыыйа, амтаһыйан, Кууһума адьас быраас бырааһынан буолан барбыта. Бөһүөлэк балыыһатын килийиэннэрэ бары киниэхэ көспүттэрэ. Чахчыта да, учаастактааҕы балыыһа бырааһа ханна да суох эмп аата бөҕөтүн суруйан биэрбит ырысыабын көрбүккүттэн үтүөрбэт буоллаҕыҥ. Аптекаҕа эмп суоҕа. Онно холоотоххо, Кууһума сүөһүнү эмтиир эмтээҕин таһынан, араас эмтээх да, эмэ да суох оту-маһы, отону-талаҕы хомуйан, ону эбэн-сабан, булкуйан-талкыйан, мэлийэн-мэһийэн, оргутан-көөнньөрөн, кырдьык-хордьук инструкция, ыйыы-кэрдии бөҕө биэрэн абыраллаах быраас буолбута.     Ити курдук Кууһума нэһилиэгин дьонун биир сыл курдук эмтээбитэ. Дьон кини диагноһы туруорара түргэнин, ханнык да түбэлтэҕэ барытыгар сөп түбэһэр эмтээҕин биһирииллэрэ. Аны туран, ханнык да уустук ыарыыттан толлон турбат, ойоҕостотууттан, үлүйүүттэн-буһууттан, дьахтар оҕолонон баран моһуогуруутуттан саҕалаан, бэл, “искэн ыарыытын эмиэ бохсуруйар” аатырар. Дьон киниэхэ эрэ сылдьар. Ол тухары ким да “сыыһа эмтээбит”, “ыарыым өссө бэргээтэ” диэбэт. Бары үтүөрэн иһэллэр. Ол аайы, Кууһума били “төрөөбүт аһын” амсайара эмиэ элбээн иһэр.    Сааһырбыт дьон өйдүүллэр: ол кэмҥэ Сахабыт сирин барытын ойууннар-удаҕаннар “ыһан кэбиспиттэрэ”. Биирдэ Кууһумалаах бөһүөлэктэригэр бэйэтин “улахан ойууммун” дэнэр киһи кэлэн арыгыны эмтээтэ. Дьиҥинэн, тас дьүһүнүнэн киһи ойууҥҥа соччо биэрбэт, ыал аайы баар дьүһүннээх эдэрси киһи эбит. Кууһума “арыгыбын эмтэтиэм” дии санаан дуу, интэриэһиргээн ойууну көрөөрү дуу, тиийэн баран, сөрү диэн сөхтө. Аһара боростуойдук эмтиир эбит. Ойуун оһох иннигэр бэрт “иччилээхтик”, нүһэрдик тутта сатыы-сатыы олорон, тылын чиҥэтэ-чиҥэтэ лаппыйан, суп-судургу, киһи барыта билэр суолларын саҥартыыр, ол кэннэ арыгыһыт уолаттар айахтарын атытан баран бэлэстэригэр силлиир. Кууһума ону көрөн олорон бу “ойуун” силэ элбэҕин уонна бүтэн быстыбатын сөҕө санаата. Ойуун силлээн баран, эмтээбит дьонугар барыларыгар биир суулаах оту биэрэр. Дьон төһө да Кууһумаҕа “харчыбыт суох” диэтэллэр, син харчылаахтар эбит. Эмтэммит дьон бары ойууҥҥа ботуччу сууманы туттаран иһэллэр.    “Ойууну” көрбүтэ Кууһумаҕа улахан саҥа саҕахтары арыйда. Саҕалааһын быһыытынан, кини бастаан күн аайы дьон мустар сиригэр, маҕаһыын иннигэр эбэтэр кулуупка тиийэн тугу түһээбитин, хайдах күн-дьыл буоларын билгэлиир идэлэннэ. Табыллыан быатыгар, онто барыта сөп түбэһэн истэ. Устунан, дьон кинини итэҕэйэрэ улаатан барда. Кууһума дьон эмтэнэ кэллэҕинэ сүөһүгэ анаммыт эми, киһиэхэ сөптөөх гына быһа холуйан, онно эбии араас оту булкуйан биэрэрин таһынан, “аптаах тыллары” этитэлиир, улаханнык баалаппыт ыарыһахха бэлэһигэр силлиир идэлэннэ. Этиллибитин курдук, онто барыта туолан, ыарыһах  үтүөрэн, сыппыт туран, куурбут тыллан истэ. Дьон эмтэммитин иһин биэрэр харчытын кээмэйэ эмиэ улаатан барда. Ким тарҕаппыт сураҕа эбитэ буолла, “Кууһума аан дойдуга баар 7 саамай күүстээх тылтан 4-дүн билэр үһү, 5-с тылын билии таһымыгар чугаһаан сылдьар” диэн кэпсээн-ипсээн баар буолла.       Сыыйа арыгыларын, ыарыыларын эмтэтэ улуустан кэлитэлиир буолан бардылар. Кууһума Кырдьаҕас ол дьонун, күүдэпчилэнэ турар оһоҕун иннигэр бэрт ыараханнык иҥиэттэн, дьоһуннанан олорон, эмтиир, силлиир-хаахтыыр, ол быыһыгар сыыҥтыыр... Уруккута райком I сэкирэтээрин уола ойоҕун кытта «оҕо уйатын оҥорторо, оҕо кутун тартара» кэлэн барбыттарын кэннэ, улуус кииниттэн кэлээччи дьон ахсаана туох да суокка-учуокка кыайтарбат буола элбээбитэ. Кууһума ол дьоҥҥо саһылы-кырсаны “көҕүтэр” эми кытта, бөрө сиир отун булкуйан биэрбитэ. Ол дьоно, уонча сылы быһа оҕоломмокко олорбут дьон, улуус киинигэр тиийэн баран, ситэ биир сыл буолбакка оҕолонон үөрүү-көтүү бөҕө буолбуттар этэ. Даҕатан эттэххэ, Кууһума аһара улахан дозаны биэрэн кэбиһээхтээбитэ дуу, алгыһа оннук тобуллубута дуу, райком сэкирэтээрин уола ойоҕун “уҥуордаан”, өссө хас да дьахтарга оҕо оҥорон айдааны таһаарбыта эмиэ баара...    Кууһума кыайыыта онон эрэ бүппэт, биир дьахтартан бүөрүн тааһын түһэрэн эмиэ улаханнык аатырда...    “Аата ааттаммат улахан кырдьаҕаһы” – Кууһуманы – кэлин ыаллаһа улуустартан кытта кэлэн илдьэ барар, улахан тэрээһиннэри алҕатар, нэһилиэк арыгыһыттарын эмтэтэр, дьиэлэрин ыраастатар идэлэммиттэрэ.    Туох барыта бүтэр уһуктаах, кээмэйдээх-миэрэлээх дииллэр... Кууһума ойууннаабыта үһүс-төрдүс сылыгар карьерата бэрт соһуччутук уонна дьиктитик тохтоон хаалбыта... Биир үтүө күн Дьокуускайтан бэйэлэрин туох эрэ хараҥа дьыалаларыгар кэлэ сылдьар “братвалар”, бөһүөлэккэ улахан ойуун олорор сураҕын истэн, саҥа атыыласпыт “джиптэрин” алҕата кэлбиттэрэ. Кууһума ол ханнык эрэ массыына сыыһын сатаан алҕаабаттаах буола сылдьыа дуо? Эҥин араас аптаах уу, дыргыл сыттаах арчы буруо, быа-туһах, сиэл-тайма, дүҥүр-кыаһаан, дэйбиир-дьалбыыр бөҕө буолан даххаһыйан тахсан, арчылаан ыыппыта. Манньатын ботуччу харчыны кытта икки дьааһык “Арайаал” испиири ылбыта. Кини табыллыбат быатыгар, ол бандьыыт дууһалар бөһүөлэги да тахсыбакка, ыал олбуорун тоҕо көтөн киирэн ампаарга анньыллан, икки киһилэрэ улаханнык дэҥнэнэн, массыыналара оҥоһуллубат гына алдьанан баран, Кууһуманы кэлэн адьас улаханнык кырбаан барбыттара. “Алгыан оннугар, соруйан, кыраабыт эбит” диэн, этэргэ дылы, аҕыс уҥуоҕун алдьаппыттара, тоҕус уҥуоҕун тоһуппуттара. Ол кэнниттэн Кууһума ойууннаан бүппүтэ. Ким эмэ эмтэтэ, алҕата, арчылата-ыраастата кэллэҕинэ, “били дьиккэрдэр кэлэ сылдьан муннум-иэдэһим уҥуоҕун барытын тостурута сынньан кэбиһэннэр, суолум хаан буолан, иччилэрим, илин-кэлин бэригилдьиһээччилэрим мунар-тэнэр буолан хааллылар” диир сураҕа иһиллэр. Быһата, иккистээн кырбаныан баҕарбат.
kyym.ru сайтан