Төрүччүнү оҥорууга – араспаанньаны уларытыы чахчыларын чинчийии быһаарар суолталаах        Улууспутугар кэлиҥҥи кэмҥэ аҕа уустарынан, урууларынан-аймахтарынан, дьиэ кэргэнинэн араас кинигэлэри таһаарар буолан иһэллэрэ олус кэрэхсэбиллээх.    Онно инники таһаартаабыт  архыып докумуоннара, ааспыт үйэлэр биэрэпистэрэ бэчээттэммит «Былыргы атамайдар», «Былыргы одунулар», «Былыргы мытаахтар», «Былыргы солоҕооттор», «Бүлүү солоҕоотторо» брошюралар, «Солоҕоон», «Горнайдар» кинигэлэрим көмөлөөхтөрүн үгүстэр махтанан этэллэр. Ол гынан баран сорохтор, ордук «Горнайдар» кинигэҕэ, кинилэр аймахтара олох суохтарын, киллэрбэтэхпин, көтүппүппүн сэмэлээччилэр. Буолуон да сөп.    Туох да диэбит иһин, итиннэ биир көмүскэнэр чахчылаахпын. Урукку Мытаах, билиҥҥи Солоҕон  нэһилиэгин Силээнин эргин Дьяконовтар түөлбэлээн олорбуттара. Кинилэртэн сорохторо Сиинэ күөллэрин хорууга кыттыһан баран,  билиҥҥи Маалтааны сиригэр көһөн олохсуйа барбыттара.    Учуонай-географ С.П. Варламов суруйарынан, 1816 с. ыытыллыбыт 7-с Ревизскэй сказкаҕа Эксянь Элэнчинь диэн сахалыы ааттаах киһи Иван Дьяконов диэн сүрэхтэммит.    Иван Дьяконов ити кэмҥэ 68 саастаах. Оҕолоро Дьаакып, Федор, Михайло «Былыргы мытаахтар» брошюраҕа бааллар, бары Ивановичтар. Онон аҕалара Уйбаан буолара чуолкай. Манна Иван Дьяконов Григорий Дьяконов-Мучулка, Лазарь Дьяконов-Кисинян Олюнчүн уонна Кирило Харарбахов-Быластаах диэн бырааттардааҕа суруллар.      Бу 9-с ревизскэй сказкаҕа Михаил Дьяконов Захар диэн уола Гаврил, Анна диэн оҕолордоох. Дьэ онтон «Горнайдар» кинигэҕэ киирбит 1895 (1897)  с. Бүтүн Арассыыйатааҕы биэрэпискэ, ити Гаврил Дьяконов буолбакка, эһэтин Михаил аатынан Михайлов Гаврил Захарович диэн буолбут.    Өрдөөҕүтэ Бэрдьигэстээх олохтооҕо М.К. Пахомова-Арамаан Маайата улуус архыыбыгар Мясоедов аҕабыыт ыыппыт биэрэпиһин уура сылдьыбытын, улуус архыыбыгар туттарбыта. Ону архыып сэбиэдиссэйэ Н.П. Варламов уһуннук сыралаһан бэлэмнээн, ураты суолталаах, барыбытыгар наадалаах «Подворная книга наслегов Западно-Кангаласского улуса. 1911, 1913, 1915 гг.» диэн кинигэ гынан таһаарбыта. Онно Гаврил оҕолоро, аны туран, эмиэ эһэлэрин аатын ылынан араспаанньалара Захаров буолбуттар: Михаил-Амма Мэхээлэтэ, Николай-Хаччаһын, Григорий-Куруубай, Петр-Чумпуруус.    Араспаанньа уларыйыытын өссө чиҥэтээри, Григорий Дьяконов-Мучулка 1778 с. төрөөбүт Андрей Дьяконов диэн уолун ырытыаҕыҥ. Кини Петр, Николай, Яков, Феодосия диэн оҕолордоох. Ол  Дьаакып диэн уола «Горнайдар» кинигэҕэ эмиэ эһэтин араспаанньатынан Андреев Яков Михайлович диэн сурулла сылдьар, Бүөтүр эмиэ Андреев эбит. Дьаакып – Иван Гаврильевич Андреев хос эһэтэ. Бүөтүр – уопсастыбаннай кэрэспэдьиэммит Дмитрий Дмитриевич Михайлов хос эһэтэ. Миитэрэй: «Ол иһин да, аҕабыт Андреевтары аймахпыт диир буолара, ханан, хайдах аймахтыы буоларбыт туһунан билбэт этим» диэн маны барытын быһаарбыппар эппиттээҕэ.    Ити Дьаакыбы кытта бииргэ төрөөбүт Николай уола Сөгдьөс Ньукулай эмиэ эһэтин Михаил Дьяконов аатын ылынан, Михайлов Николай Николаевич дэнэн, Мясоедов аҕабыт суруйуутугар киирбит. Сөгдьөс чуолкайдык өйдөнөрүн наадатыгар эттэххэ, урукку райсовеппыт бэрэссэдээтэлэ Евстратий Михайлов эһэтэ буолар.    Андрей Дьяконов иккис уола, Михаил быраата Платон 1820 с. төрөөбүт. Кини Николай диэн уолуттан оҕолоро: Матвей, Иннокентий, Митрофан. Николай 1895 с. биэрэпискэ  эһэлэрин араспаанньатын ылынан, Андреев Николай Платонович диэнинэн киирбит, уолаттар эмиэ Андреев буолбуттар.    Оттон Мясоедовпыт кинигэтигэр бары Дьяконовтарыгар төннөн хаалбыттар. Тоҕо, туохтан оннуга биллибэт. Ити кэмҥэ Ньукулай улахан уола Матвей сааһа 32-тэ. Гаврил, Иван, Анна диэн оҕолордоох. Балар онон өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн эһэлэрин аатынан Платонов буолбуттар.  Иван – Солоҕон баһылыгынан үлэлээбит Петр Семенович Платонов эһэтэ, Анна – Татьяна Березина, Юрий Романов эбэлэрэ, оттон Митрофан – Бэрдьигэстээххэ олорор Андрей, Алеша Платоновтар хос эһэлэрэ.    Онон билиҥҥи Солоҕонтон төрүттээх манна ахтыллыбыт Захаровтар, Андреевтар, Михайловтар, Платоновтар хайдах да гыммыт иһин, былыргы Дьаакынаптартан төрүттээхтэрин билинэллэригэр тиийэллэр.    Маалтааны уонна Солоҕон Дьаакынаптара бастаан ахтыллыбыт  Иван Дьяконов Дьаакып диэн уолуттан тарҕанан барбыттар.    Күндү ааҕааччыларбыт, инники тахсыбыт кинигэлэргэ эһиги аймах суох эбит буоллаҕына, эһэлэргит ааттарынан көрдүү сатыыргытыгар сүбэлээри, бу бэлиэтээһини суруйдум.    Саха сиригэр сахалыы ааттана сылдьыбыт дьоҥҥо, нууччалыы араспаанньаны, ааты биэрии христианныы итэҕэли соҥнооһунунан барбыта. “1820-с сыллар диэки түмүктэммитэ” диэн билэбит. Оннук итэҕэллэннэххинэ эрэ сир ылар, быһата, сүөһү-ас ииттэн тыыннаах хаалар кыахтааҕыҥ. Өссө кытай табааҕын, ырбаахы, ыстаан, суппуун сон, саппыкы, тараах, оҕуруо кытта биэрэллэр эбит. Оччотооҕу кэмҥэ саха ыалыгар саамай туһалааҕа, ымсыырдара, олоҕун арыый чэпчэтэ түһэрэ үс сыл кэриҥэ, түһээнтэн босхолооһуннара этэ. Кииһинэн дьаһааҕы кыайан төлөөбөтөххүнэ, оҕоҕун, кэргэҥҥин да аманаат гынан тутан Дьокуускайга илдьэ бараллара, хамначчыт оҥостоллоро. Онтон күһэллэн, өбүгэлэрбит “нуучча буолбуттара” билиҥҥэ диэри тиийэн кэллэҕэ.    Араспаанньаны уларытыы холобура элбэх. Биһиэхэ “биир түөлбэҕэ биир араспаанньалаах дьон наһаа элбээри гыннахтарына, уларыталлар эбит” диэн быһаарыахха сөп быһыылаах.    Нууччалар араас кэмҥэ сэнэбиллээхтик, табыла суох бэриллибит араспаанньаны эмиэ уларыталлара: Дурновтары, Дураковтары, Дебиловтары, Сукиннары, Кобелевтары, Задовтары, Сиськиннэри, Стрижополары уо.д.а.   Василий Алексеев.
kyym.ru сайтан