Эдьигээн. ХХ үйэ 80-с сылларын ортото. Сэбиэскэй кэм. Мин улуустааҕы Ис дьыала отделыгар үлэлии сылдьабын.        Биир күһүн балаҕан ыйын бүтэһик күннэригэр отделбытыгар тэрийэр үлэ уопсай туругун бэрэбиэркэлии диэн ИДьМ-тан “проверяющай” кэллэ. Мойуор сыбаанньалаах тоҥ нуучча. Ыраах соҕурууттан сылдьар, Саха сиригэр кэлбитэ икки эрэ сыл буолбут эбит. Дьэ бу киһи үөһэттэн бэриллибит былаанын-сорудаҕын толорон, кэллэ-кэлээт, биһигини үөһээ-аллараа тутаттаан киирэн барда. Араас былааны, ыспыраапканы көрө-көрө, “бу итэҕэс”, “ити сыыһа” дии-дии быраҕаттанна. Аны туран, кэлбит күнүн түүнүгэр үөрэтэр түрүбүөгэ оҥорон ууга-уокка түһэртээтэ. Биһиги түүҥҥү түлүрбэхтэр курдук сүүрэн-көтөн тилигирэстибит. Били, хам бааччы олорбут дьон, чуумпу бэйэлээх олохпутугар эмискэ уу киирбитинии күөрэ-лаҥкы ытыйан, уустук балаһыанньа үөскээтэ.    Арай, биир сарсыарда ыһытыыр эрдэ тойонум миигин ыҥыртаран ылла. Аанньа утуйбатах, саппаҕырбыт көрүҥнээх. “Ити илэһиэй сатанымаары гынна. Дьон аатыттан аһартыырыгар тиийдэ. Ханна эрэ ыраах илдьэн, ыраас салгыҥҥа өйүн-санаатын чэпдигирдэн аҕаллахха сатаныыһы быһыылаах. Кытаатыҥ эрэ”, – диэн улахан санааҕа түспүттүү сөҥөдүйдэ.    Утары олорон, кырдьык, тойоммун Анатуолуй Уйбаанабыһы аһына санаатым. Онон күнүс аһылыкка эрдэттэн бэлэмнэнэн, остолобуой дьиэ кэтэх хоһугар остуол тартаран киһибитин тойоммунуун иккиэн маанылаатыбыт. Остуолу хотойорунан мааны аһы көрөн, киһибит арыый сэргэхсийбит курдук буолла. Ол биһиги обургулар харахпытыттан мүччү көтүө баара дуо, эр ылбычча, харса суохпутугар киирэн, араас сымыйа-кырдьык туостары көтөхтөрө-көтөхтөрө, ханньаахтаах үрүмкэлэри антах анньан истибит. Ол быыһыгар ыалдьыппыт мин хоту дойду кэрэ айылҕатын, өрүскэ киирдэххэ балык арааһа баарын, хатыыһы кыһыл илиигинэн харбаан ылыахха сөбүн, тыаҕа таҕыстахха тайах, таба, эһэ-бөрө бэйэтэ сырса сылдьалларын туһунан кырдьык-сымыйа аҥаардаах дойҕохпун истэ-истэ, сөҕүү-махтайыы, соһуйуу-өмүрүү бөҕө буолла. Ордук хатыыс туһунан сэҥээрэ иһиттэ. Оттон биһиги ону эрэ күүтэ олорбуттуу, тойон арыгы сыттаах отделга көстөрө аны сатамматын тоһоҕолоон туран, сибилигин ол хатыыһы илиибитинэн туттара, өрүскэ салгын сиэтэ илдьэ барар буоллубут.    Киһибитин көстүүнэйигэр илдьэн кыратык сынньатарга быһаардыбыт. Ол бириэмэҕэ тойонум буҕаалтыр Оруоһаҕа садаанньалаан, олох арахсыспат, булка бииргэ сылдьар доҕотторум Сүөдэрэптээх Лааһарапка бириэмийэ суруйтара оҕуста. Оттон биһиги ботуччу үбү халлаантан харбатан, ханньааҕы дьааһыгынан кыбынан, отдел босхо уматыгын бүтүн буочуканан тиэнэн, били киһибитин аралдьытаары айаҥҥа туруннубут.   Үлэгир үрдүгэр      Тиийиэхтээх сирбит бөһүөлэктэн икки көс тэйиччи – Үлэгир үрэх төрдө. Сүүрүгү өксөйө барыллар. Онно оруобуна доҕотторбут Бүөтүр Ыстапаанап, Туола Көстөкүүнэп, Кирииһэ Ньукулаайап уонна Өлөксөй Баабылап балаакканан күһүү сыталлар.    Хоҥнуохпут иннинэ сопхуос арадьыыһыгар сорудахтаан, “иһэллэр” диэн илдьит ыыппыппыт. Онон “бойобуой” садаанньаны туппут дьон биһиги тиийиибитигэр бэлэмнэнэн, үөрэ-көтө көрүстүлэр. “Улахан тойону”, ыраахтан сылдьар ыалдьыты бастыҥ миэстэҕэ эһэ тириитэ олбоххо олортулар. Биһиги эмиэ ыалдьыттар аатыран, киһибит икки өттүгэр дархаһыйдыбыт. Уолаттар сибиэһэй, эмис тайах этин, сыалаах мыысаһы, тууһаммыт хатыыһы остуолга тардан кэбистилэр. Сиэри-туому тутуһан, Баай Байанайы уонна ыалдьыппытын айхаллаан баран, аһаабытынан бардыбыт.    Аара, кэһиллибэт үгэһинэн, эбэккэни аһатаары ханньааҕы балай да хантаппыт дьон, биһиги, настарыанньа бөҕөтөбүт. Нууччабыт эмиэ ытыс үрдүгэр түһэн, бастыҥ-мааны, хаһан да үйэтигэр билбэтэх аһын амсайан астынан, күлүү-салыы бөҕө буолла. Биир кэм “как хорошо” дии-дии, ханньааҕы тэбис-тэҥҥэ хантатан истэ. Устунан олох даҕаны бэйэ киһитэ буолан, Үлэгир үрэх үрдүнэн улуу нуучча норуотун ырыалара түүн өргө диэри дьиэрэйдилэр. Биһиги сарсыарда күн үөһээ ойбутун кэннэ туран, ол күн чугас эргин, дьиэ таһыгар, сырыттыбыт. Оттон киһибит олох да турбата, уу иһэ-иһэ сытан таҕыста.   Умсаахтар      Нөҥүө күнүгэр эрдэттэн оҥостон, үрэхтэн тэйиччи сытар Доной диэн обургу күөл уҥуордааҕы сискэ, уолаттар алталаах атыыр лөкөйү охторон лаабыстаабыттарын сүгэ барардыы тэриннибит. Сүбэлэһэн баран күөлү сатыы эргийэ сатаабакка, күөлгэ “Обь” диэн мотуордаах эрээри арыый кыра, чэпчэки ыйааһыннаах оҥочону соһон киллэрэн, онон атах тардыстар буоллубут.    Ити эттэххэ эрэ дөбөҥ дьыала. Төһө да кыратын иһин тимир оҥочону киһи бэйэтэ арыычча хаамар дулҕатын быыһынан үс биэрэстэни соһон илдьиэм диэтэххэ, ыарахан. Кими да арыынан-сыанан аҕаабат үлэ. Ол гынан баран, күөлү эргийэ бардаххына хаамарыҥ уһуурун таһынан, дулҕата өссө хойуу уонна үрдүк буолар. Букатын киһини самаҕынан. Аны туран, күөлгэ киирэр өссө биир төрүөт баар. Ол – уҥуор туораан иһэн хойутаабыт умсаах үөрдэрин ыттаран, киһибитин саататыахтаахпыт. Киһибитин эрэ саататыахпыт дуо, биир бэйэм ол тайаҕы сүксэргэ сүрэҕим отой тэппэт, онон мотуорунан эккирэтэ сылдьан умсаахтары ытыалаары мин эмиэ турунан иһэбин.    Барыыга кураанах оҥочону улахан таһаҕас оҥостубакка, элбэх киһи соһон тирилэтэн күөлгэ түһэрдибит. Киирбиппит, күөл уҥуор умсаах үөрдэрэ уста аҕай сылдьаллар эбит.    Оҥочобутун ууга түһэрэн баран сэттэ киһи киирэн олорбуппутугар, куорпуспут үөһээҥҥи бүүрүгэ ууттан харыс эрэ буолан хаалла. Онон маалай гааһынан кустарбыт диэки устан бардыбыт.    Ыалдьыты кытта мин эрэ саалаахпыт. Оҥочо иннигэр олорон онтуларбытын бэлэм тутан иһэбит. Аймамматах кустар бастаан утаа балачча чугаһаттылар. Ону биһиги уолаттар “чээй!” диэттэрин кытта икки “аптамаатынан” ытан түптэлэппитинэн бардыбыт. Кустарбыт сорохторо дайан бардылар, сорохторо умсаталаатылар. Уу үрдүгэр биэс-алта кус хаалла. Дьээ, ити кэннэ уолаттар биһигини нууччалыы-сахалыы хайҕаан аймалҕан бөҕө буоллулар. Ол быыһыгар эргийэ сылдьар кустарбытын күөрэтэлээтибит, умсан баран быкпыттары сэриилээтибит. Өтөр ботуруоммут бүттэ. Инньэ гынан уонна биир үксүн омуммутугар оҥочобутун түҥнэриэх курдук буолан, кустарбытын хомуйан баран уҥуор таҕыстыбыт. Умсаахтарбыт уу тымныйан уойбуттара, ыарахаттара сүрдээх, олох лис курдуктар эбит.    Биэрэктэн дулҕалаах, куоһаах сири кэһэн туораан, үөһээ сискэ тахсан,  күһүҥҥү халлаан борук-сорук буолуута лаабыспытын буллубут. Онно сынньана таарыйа өйүөбүтүн таһааран чэйдээтибит. Чэйдии олорон киһибитин “абырахтаары” ханньаах кутан биэрбиппитин олох батан кэбистэ. “Суох-суох” диэри төбөтө букатын туллан түһэн сыста. Хотуолуох да курдук. Ол биһиэхэ эгэ эрэ буоллаҕа.    Аһаан, итии чэй иһэн, сэниэ киллэринэн баран биһиги эмиэ өрө тиргиллэ түстүбүт.   Оҥочоҕо соһон       Эппитин үллэстэн сүгэн баран, Бүөтүрбүт кэнниттэн субуруһан, ыарахан айаҥҥа туруннубут. Халлаан да хараҥарда. Күөлбүтүн буларбыт саҕана букатын ытыс таһынар хараҥа бүрүүкээтэ. Мин ыксаан бардым. Бачча элбэх киһи туонна аҥаара эти тиэнэн баран хайдах ууга киирэн устуохпутун өйүм хоппокко иһэр. Ол гынан баран, сылайан нэһиилэ сыһыллан иһэр ыалдьыппыт миигиннээҕэр ордук куттанар быһыылаах. Буолумуна даҕаны, соҕуруу дойду киһитэ маннык ыарахан усулуобуйаҕа хаһан сылдьыбыта баарай? Саатар сотору-сотору түүҥҥү түлүрбэх уһуутаан күһүҥҥү хараҥаны аймыыр. Дьэ, ол аайы киһибит эбии иэдэйэр. Эбиитин эмэһэҕэ тэп диэбиккэ дылы, аны, халлааммыт ардаан барда. Хайыыр да кыах суох курдук. Онон сүгэн аҕалбыт эппитин оҥочоҕо сааһылаан, бэйэбит биир-биир киирэн ол үрдүгэр симиллэн олорон баран, Бүөтүрбүт мотуорун собуоттаан, устан киирэн бардыбыт.    Хабыс хараҥа, туох да көстүбэт. Оҥочобут олох тимирэн ууну кытары тэҥнэһэн иһэр. Кыратык хамсаатыҥ даҕаны ууну баһан түҥнэстиэх кэриҥнээх. Онон бары тыыммакка да, хамсаабакка да бүк түһэн, тыыммытын Бүөтүрбүт сатабыллаах илиитигэр туттаран, киниэхэ эрэ эрэнэн иһэбит.    Ол курдук, олох маалай гааһынан бөтүгүрэтэн, кутуйах хаамыытынан да буоллар, тоҥ күөс быстыҥа айаннаан, бэтэрээ биэрэги нэһиилэ буллубут. Ити икки ардыгар хамсаабакка олорбут дьон көһүйэн хаалан, нэһиилэ оҥочоттон түһэн, атахпыт сири булан, ууга былдьамматахпытыгар Бүөтүрбүтүгэр уонна үрдүк таҥараҕа махтанан, кириэстэнэн сапсыммыппыт.    Итинтэн салгыы ардах аргыстаах, үөһээттэн түһэр, алларааттан тахсар ууга ибили сытыйан, тайахпыт этин сүгэн, оҥочобутун соһон ыарахан ыраах айаҥҥа туруннубут. Барарбытыгар сулумах дьон сууххай соҕустук айаннаабыт буоллахпытына, дьэ, төннөрбүтүгэр кэлбит суолбут сор хааммытын сордоото. Бадарааҥҥа батылла-батылла, самахпытыгар диэри дулҕаҕа кыбыллан хаала-хаала, нэһиилэ сыҕарыйабыт. Муҥ саатар ардахпыт тохтуохтааҕар өссө эбии күүһүрэн иһэр, тулабыт – ыас хараҥа.    Аны туран, куораттан кэлбит ыалдьыппыт кэлин олох эстэн, буорайан, сотору-сотору сытынан кэбиһэр буолла. Сөп даҕаны, оннооҕор биһиги, маннааҕар буолуох араас мүччүргэннээх сырыыларга сылдьыбыт дьон, сыккырыыр тыыммыт эрэ ордон иһээхтиир. Тиһэҕэр олох ыксаан, хайыыр да кыахпыт суох буолан, киһибитин көтөҕөн ылан оҥочо иһигэр сытыаран баран, соһон сордоннубут. Ол курдук сордонон халлаан суһуктуйуута үрэхпит үрдүгэр кэлэн, дьэ “һуу” диэн, арыый тыын ыла түстүбүт. Балааккабытын халлаан лаппа сырдаабытын кэннэ буллубут уонна тимир оһоҕу тигинэччи оттон, таҥастарбытын куурда ыйаан баран суорҕан анныгар киирэн утуйан хааллыбыт.   Барыта үчүгэй      Дьэ, санаан көрүҥ, бу олус ыарахан уонна харса-хабыра суох айан буолбатах дуо? Арай ити дириҥ, киһи тургуйбат күөлүгэр мотуорбут умуллан хааллын эбэтэр ким эмэ алҕас хамсаан, оҥочо ууну баһан, түҥнэстэн хааллын? Оччотугар ити үлүгэрдээх хараҥа түүн сытыйбыт, ыарахан таҥастаах дьон тымныы ууга харбаан биэрэги буларбыт саарбах этэ дии саныыбын. Ол саҕана эдэр дьон өлөр-тиллэр диэни санаан көрбөккө, аҥаар кырыытыттан харса суох сылдьар эбиппит. Билигин ааспытын кэннэ санаатахха, кырдьык, ыарахан сырыы, бэлэмэ суох көннөрү киһи кыайан сылдьыа суох эбит.    Даҕатан эттэххэ, ити кылгас кэм иһигэр бэйэ киһитэ буола охсубут бэрэбиэркэһит нууччабыт бөһүөлэккэ кэлэн сынньанан баран, олох да салгыы бэрэбиэркэлии барбакка, “барыта үчүгэй” диэн чахчы үчүгэй ыспыраапканы суруйа охсон баран, кэһии бөҕөнү кыбынан “Эдьигээҥҥэ быһыы-майгы этэҥҥэ. Отдел туруоруллубут сыалы-соругу лаппа толорор кыахтаах” диэн ИДьМ үрдүк сололоохторугар дакылааттыы Дьокуускайыгар көппүтэ. Саҥа доҕорбутун өлүүгэ сылдьыбыт дьон, Клим биһикки, уйадыйан туран атаарбыппыт. Ити кэннэ улахан дьыаланы быһаарбыт дьон быһыытынан тойоммутуттан саҥата суох көҥүл ылан, аҕыйах күн устата дьон тэҥэ суох санана сылдьыбыттаахпыт. Кырдьык, Анатуолуй Уйбаанабыс барахсан үчүгэй түмүктээх ыспыраапканы ааҕан, илии баттаан баран, биһиэхэ улахан махталын биллэрбитэ.   Захар Федоров, Эдьигээн-Бэрдьигэстээх.
kyym.ru сайтан