Бу – ааспыт үйэ 80-с сылларыгар олоххо дьиҥнээхтик буолбут түбэлтэ. Ол саҕана биһиги сопхуоспут таба иитиитигэр бастыҥнар ахсааннарыгар сылдьара. Таба төрүөҕэ үчүгэй буоллаҕына, бырыһыан, ол эбэтэр табаһыкка эбии төлөбүр, көрүллэрэ.     ***    Кэпсиир киһим – үйэтин тухары табаҕа үлэлээбит кырдьаҕас киһи. Икки сүүстэн тахса кэтэх табалааҕа. Ол саҕана олус баай киһи курдук көрөрбүт. Ыстаадатын үс уола, кэргэнэ уонна кыргыттара көрөллөрө-истэллэрэ. Тыһыынча тоҕус сүүс төбө табалаахтара иһиллэрэ.    Кинилэр ол күһүн ыстаадаларын таба сайылыыр сириттэн кыстыыр сирдэригэр көһөрөн испиттэр. Хас да хайаны, үрэҕи туораан, икки хайа икки ардыгар баар дьукчаҕа (хонор сирдэригэр) чугаһаабыттар. Киэһэ буолуута арай ыстаадалара биир сиргэ кэлэн тохтуу биэрбит уонна өрө холоруктаан тула сүүр да сүүр буолбут. Табаларын иннилэрин диэки үүрэ сатыыллар да, букатын барбаттар үһү. Оннук балай эмэ өр булумахтаммыттар.    Уолаттар уучахтарыттан түһэн, ыстаада ортотугар киирбиттэр. Көрдөхтөрүнэ, биир тугут ортолоругар туран эрэ тугу эрэ ньааҕыныыр үһү. Маҥан да буолбатах, хайдах эрэ халлаан күөхтүҥү толбоннооҕо дииллэр. Үчүгэйдик сыныйан көрбүттэрэ, сүүһүгэр чороҥ соҕотох биир харахтаах эбит уонна киһини бэйэтиттэн тэйитэр туох эрэ аптаах үһү. Оннугу хаһан да көрбөтөх дьон, соһуйан-уолуйан хаалан, оҕонньортон “хайыыбыт?” диэн ыйыппыттар. Бары көхсүлэригэр саалаахтар эбит. Оҕонньор: “Киэһэрдэ. Айанныахха”, – диэбит. Ол курдук эрэй бөҕөнөн айаннаабыттар.    Кыһын, бөһүөлэккэ киирэн баран, кыра уоллара алҕас массыынаҕа киирэн өлбүт. Сыл аҥаара буолан баран, иккис уол көмүс сууйааччылартан кырбанан суорума суолламмыт. Үһүс уол ыстаадаҕа сылдьан, тымныйан, сэбиргэхтэтэн тыына быстыбыт. Оҕонньор кэргэнэ, олус кырдьаҕаһа суох дьахтар, ыалдьан, балыыһаҕа сытан өлбүт. Ити кэнниттэн табаларын ыстаадата ыһыллан-тоҕуллан, сүтэн, ыалдьан, бөрө аймаан, бэрт аҕыйах ахсааннаах хаалан, оччотооҕу сопхуос салалтата ыксаан атын дьоҥҥо туттарбыт. Аҕалара оҕонньор, ааспыт олох аһыытын, санаа баттыгын ыар таһаҕас оҥостон, хараҕыттан уу баһа-баһа, олус кэмсинэр быһыылааҕа. “Ол тугуту бостуой сонно миэстэтигэр ытан өлөрбөккөбүт. Дьоммун, оҕолорбун, кэргэммин, ыстаадабын сии кэлбит соҕотох харахтаах абааһы тугут эбит буолбаат” диэн өлүөн иннинэ муҥатыйар сурахтааҕа.   Дьулустаан СЛЕПЦОВ. Сааһыыр, Муома.   Чөчүөккэ      Дьиҥ чахчы олоххо буолбут түбэлтэ. Чөчүөккэни хайдах көрбүтүн биир билэр киһим кэпсээбитэ, ону бэйэтин тылыттан суруйуум.   ***    – Ааспыт үйэ 80-с сылларыгар чөчүөккэни көрбүппүн кэпсээн эрэбин. Оччолорго саҥа аармыйаттан кэлбит кэмим этэ. Күһүөрү Майаттан Томторго куобах күрэҕэр барыстым. Кырдьаҕас ыалга түстүм. Кинилэр урукку туруорбах саха балаҕаныгар олороллоро. "Дьиэбит таракаана олустаата" диэн олорбут дьиэлэрин кыһын тоҥороору оҥосто сылдьаллара. Киэһэ аһаан-сиэн, ону-маны сэһэргэһэ түһэн баран, утуйардыы оҥостон сыттыбыт. Миэхэ, кэлбит ыалдьыкка, аан таһыгар наара орон баарыгар таҥас бэлэмнээн биэрдилэр. Былыргы көмүлүөк оһохтоохтор. Оһох умайан сырдьыгыныырын көрө сытан, күнүскү сылаам таайан, утуйан бардым. Арай түүн ортото туох эрэ тыаһыырыттан уһукта биэрдим. Биир кыра оҕо аттыбар кэлэн, ачыкыбын тутан турар эбит. Наарам хаачырҕаабытыгар эргиллэ биэрбитэ, доҕоор, кип-кирдээх сирэйдээх, тырыттыбыт таҥастаах, киһи диэҕи киһи буолбатахха дылы, кыыл диэҕи кыылга маарыннаабат, оҕоҕо майгынныыр быһыылаах-таһаалаах, дьүһүннээх-бодолоох, түүлээх харамай турар эбит.    Мин, оччолооҕу көрөөт, часкыйан баран таһырдьа ыстанным. Ол харамайым, эмиэ куһаҕан баҕайытык часкыйаат, оһох диэки сүүрдэ. Таһырдьа тахсан, өлө куттанан турдахпына, дьиэлээх эмээхсин ыҥыран ылла. Балаҕаҥҥа киирэн, уоскуйан син бэттэх кэллим. Эмээхсин, оһоҕун уотун күөдьүтээт, эбии мас бырахта уонна кыһыл арыгы ылан иһигэр тугу эрэ ботугуруу-ботугуруу уокка ыста. Аттыбар кэлэн: “Оһоххун аһаппатаххын. Ол иһин чөчүөккэ дьээбэлээбит. Куттаныма”, – диэтэ. Инньэ гынан чөчүөккэ илэ-чахчы баарын онно көрөммүн итэҕэйбитим. Урут да араас түбэлтэни истэр этим эрээри, улахаҥҥа уурбат этим.    Биирдэ эмиэ манна маарынныыр түбэлтэҕэ түбэспитим. Биир сайын Майа гимназиятын интэринээтин өрөмүөннээбиппит. Былыргы тутуу эбит этэ. Интэринээт муостатын көтүрэ сырыттыбыт. Биир хос муостатын олуйан туурдубут. Ол сылдьан тырыттыбыт таҥаһынан чөкө баҕайытык оҥоһуллубут уйаҕа маарынныыры буллубут. “Уйабыт” иһэ тобус-толору мал-сал. Пионер значогуттан саҕалаан чуупус тутааҕар тиийэ баара. Онно биир кырдьаҕас үлэһиппит: “Ити – чөчүөккэ уйата. Тыытымаҥ”, – диэбитэ. Тыыппатахпыт. Оннук хаалбыта, – диэн кэпсээнин түмүктээбитэ.   Окко олорсубут абааһы    Бу түбэлтэ сүүрбэччэ сыллааҕыта буолбута. Биирдэ икки тырахтарыыс дэриэбинэ аттыгар от тиэйэ барбыттар. Саас буолан, хаар намтаан, остокобуоһунан от тиэйэргэ бүтэһик күннэр тураллар эбит.        Ол курдук, сирдэригэр кэлэн, күрүөлэрин көтүрэн, отторун астарбыттар. От хаарын түһэрэн, хоҥноору гыммыттара – арай отторо ыбыс-ыарахан буолан хаалбыт. Отторо, дьиҥэ, олус оннук улахан от буолбатах эбит. Туонна аҥаара эрэ кэриҥэ ыйааһыннааҕа үһү. Тырахтарыыс отун эҥин араастаан состоро сатаабыт даҕаны, ото күрүө оннуттан тахсыбатах. Ыксаан, көмөҕө диэн кэлсибит уолу атын тырахтарыыска ыыппыт. Иккис тырахтарыыс тыраахтарынан начаас элээрдэн кэлэн, били отторун икки өттүттэн көмөлөөн состорбуттар. Улахан эрэйинэн суолу булан айаннаабыттар. Бэрт өр айаннаан дэриэбинэлэрин нэһиилэ булбуттар. Отторо, киһи итэҕэйиэ суоҕун курдук, ыарахан ыйааһыннаах буолан биэрбит.    Ити түбэлтэ итинэн ааһыа эбит да, сарсыныгар, били, “от тиэйсибит уоллара ыйаммыт үһү” диэн куһаҕан сурах дэриэбинэни тилийэ көппүт. Онно дьэ биирдэ отторо тоҕо ыараабытын өйдөөбүттэр. Абааһы баҕайы ол эдэр уолу сиэри окко олорсон айаннаан кэлбит эбит. Дьиҥинэн, оту хаалларыахха баар эбит да, ол саҕана үлэҕэр оннук сыһыаннастаххына, үүрүллүөххүн сөбө. Уонна ким билиэй окко абааһы олорсон иһэрин.   Айсен ЛЭҤКЭ.
kyym.ru сайтан