Боотулуу нэһилиэгэ Үөһээ Бүлүү улууһун хоту өттүгэр, олох түгэххэ, улуус кииниттэн 120 килэмиэтирдээх сиргэ тэйиччи сытар. Арҕаа өттүнэн, Түүкээн үрэҕинэн, Ньурба улууһун кытта быысаһар. Илин өттө Түҥүнэн Бүлүүнү кытта ыксалаһар. Оттон хоту диэки бардахха, Өлөөн улууһун Ээйик нэһилиэгэ кэлэр.        Өлөөн Эйиигэ Боотулууттан 300-тэн тахса килэмиэтирдээх сиргэ баар. Ол икки арда киһитэ-сүөһүтэ суох аар тайҕа. Ити үлүгэрдээх киэҥ сиргэ араас кыыл-сүөл үөскүүр-төрүүр, уутуйан олохсуйар.    Биллэрин курдук, бөрөнү бөртөлүөтүнэн бултаабат буолбуттарын кэннэ бөрө бу аар тайҕаҕа төрөөн-ууһаан, тэнийэн нэһилиэктэргэ киирэн дьиэ сүөһүтүн тардар буолла. Кини, чуолаан, айылҕаҕа сылдьар сылгы барахсаҥҥа суоһуур.    Мин бөрөнү бултаспытым үйэ чиэппэрэ буолла. Ол тухары 20-тэн тахса бөрөнү аҥаардас туһаҕынан уонна хапхаанынан өлөрдүм. Тоҕо диэтэххэ, биһиги ойуурдарбытыгар киһи “бураанынан” сылдьан бултаһара хайдах да сатаммат. Биһиэхэ киэҥ күөллэр, толооннор, сыһыылар суохтар. Барыта үрэх, кута-маар, кыараҕас сир буолан, “бураан” хаампат. Онно эбии кэлиҥҥи сылларга улахан ойуур баһаардара тураннар, тыаҕа сатыы да киһи сылдьыбат лааҥкыта буолла. Сахабыт сирин бырабыыталыстыбата дойдутун, сирин-уотун билэрэ дуу, суоҕа дуу? Салалтабыт биирдиилээн бөрөһүттэри букатын өйөөбөккө дылы. Көмө барыта биригээдэнэн эрэ бултааччыларга барар. Ону хайдах өйдүөххэ сөбүй?    Эппитим курдук, биһиги эҥээр хайдах даҕаны биригээдэнэн, “бураанынан” сылдьан күрэтэн бултуур кыаллыбат. Онон аҥаардас туһаҕынан-хапхаанынан эрэ сылдьан сонордоһорго күһэллэҕин. Киһиргэммэппин, түөспүн тоҥсуммаппын эрээри, оннук бултаһан нэһилиэгим сирин син баччаҕа диэри көрөн-истэн, бөрө кутталыгар киллэрэ иликпин дии саныыбын.    Элбэх киһилээх биригээдэ тэринэн бултаһар, төттөрүтүн, табыгаһа суох. Кыыллаан, тыаһырҕатан атын нэһилиэк сиригэр кыйдыахха сөп. Холобур быһыытынан манныгы кэпсиэхпин сөп. 4-5 сыллааҕыта Бүлүү өрүс уҥа өттүнээҕи нэһилиэктэр бөрөлөрү  бултаспыттара. Бастаан Давыдов нэһилиэгэ сонордоһо сатаабыта да, кыайбатахтара. Кыыллара кыйданан Нам сиригэр (Үөһээ Бүлүү Нама) көспүттэрэ. Намнар эмиэ биригээдэ тэринэн бултаһа сатаан баран кыайбатахтара, бөрөлөр салгыы Өргүөккэ күрэммиттэрэ. Дьэ, сааһыары онно тиийбиттэригэр уонча киһилээх биригээдэ тэринэн, “бураанынан” сылдьан тоҕустан аҕыһын ылбыттара. Бу үс биригээдэ тухары бырабыыталыстыба хас да туонна уматыгы биэрбитэ. Оттон мин ол сыл соҕотоҕун биэс бөрөнү өлөрбүтүм эрээри, соҕотоххун диэн биэс да лиитэрэни биэрбэтэхтэрэ. Эгэ, улуус, нэһилиэк өйүө дуо? Барыта бэйэм күүспүнэн, соҕотоҕун бултаабытым.    Дьиҥэр, нэһилиэк аайыттан уончалыы киһини тэрийэн ороскуотуруох кэриэтэ, ночоото суох соҕотох киһини өйүөххэ сөп этэ. Ити туһунан сыл аайы бырабыыталыстыба бөлөҕө отчуоттуу кэллэҕинэ этэн көрөбүн да, кэлбит биригээдэ барыта соһуйар, “хайдах оннук буолуой? Чэ, сөп, иһиттибит, өйүөхпүт” эрэ диир. Кэлэр салайааччылар, бэл, бөрө бултанар болдьоҕун да билбэттэр. Суруналлар, бэлиэтэнэллэр эрээри, өйөбүл суоҕун курдук суох. Саатар отчуоттуур мунньахха булт департаменыттан хаһан да киһи кэлсибэт.    Таарыйа эттэххэ, көҥүллээх буоллаххына, бөрөнү олунньу 28 диэри бултуоххун сөп. Аны туран, лиссиэнсийэҕэ бөрөнү таһынан куобаҕы, саһылы “состорон” биэрэллэр. Ону булчуттар хайыахпытый, атыылаһан ылабыт.    Бөрөнү сылы эргиччи бултуурга анал биригээдэлэр эрэ көҥүллээхтэр. Биирдиилээн булчукка тоҕо оннук кыаллыбатый? Оччоҕуна хайдах бултуубут? Бу усулуобуйаны уонна быраабыланы саҥаттан көрөр, көннөрөр уолдьаспыт быһыылаах.    Билигин дьиҥнээх бөрөһүт аҕыйах. Онон олорго, биирдиилээн бөрөһүттэргэ, сылы эргиччи бултуурга көҥүл биэриэххэ наада. Билигин саас төрүү сытар бөрөнү көрө-көрө ааһа турарга күһэллэбит. Өлөрүөххүн ыстараабын оҕото баар эбээт! Сыана! Уопсайынан, бу боппуруоска Ил Дархан Айсен Сергеевич Николаев бэйэтэ ылсара буоллар үчүгэй буолуо этэ. Бөрө элбэх хоромньуну оҥорор.    Быйыл Боотулууга бөрөлөр күһүҥҥүттэн бааллара эрээри, илиибин эчэтэн кыайан бултаспатаҕым. Бөрө биһиэхэ Түүкээни бата хотуттан, Ээйик диэкиттэн, киирэр. Ол иһин туһахпын бөһүөлэктэн 5-6 көстөөх сиргэ, Түүкээни бата уонна онно түһэр үрэхтэргэ тоһуйа, иитээччибин. Бөһүөлэккэ чугаһаппат курдук.    Иллэрээ сыл оннук үһү өлөрбүтүм. Оттон быйыл илиибин эчэтэн бултаспатаҕым түмүгэр, быгыахтаһан бардылар. Ол эрээри бу аҕыйах хонуктааҕыта улуус киинигэр барар суол таһыттан, Укукуут үрэх үрдүттэн, дьаһалта суоппара Николай Иванов массыынатынан бырахтаран, биир кыылы чааркааннаан ыллым.    Урут миэхэ ким да көмөлөспөт этэ. Соһуйуом иһин, быйыл Бүлүү өрүс хоту өттүнээҕи нэһилиэктэр сылгылаах дьоно бэйэлэрин баҕаларынан 500-түү солкуобайы хомуйан туттаран, өйөөн, үйэбэр үөрбэтэхпин үөртүлэр. Аны, Үөһээ Бүлүү пищекомбинатын салайааччыта Герман Егорович Отов арыы биэриэх буолан үөрүүбүн өссө үрдэттэ. Онон бар дьоммор махталбын тиэрдэбин.    Бөрөлүүрбэр саамай элбэхтик куоракка олорор быраатым Николай Христофорович Захаров көмөлөһөр. Кинини сэргэ Боотулуу дьаһалтатын суоппара Николай Иванович Иванов Үөһээ Бүлүүттэн чэпчэки сыаналаах бэнсиин булуннахпына аҕалан биэрэн мэлдьи абырыыр. Манан туһанан, кинилэргэ эмиэ махталбын этэбин. ***    Кэлиҥҥи кэмҥэ сорох дьон, ол быыһыгар айылҕаттан идэлээхтэр, бөрөһүттэр тустарынан үтүөтэ суохтук суруйаллара киһини хомотор. Ол курдук, аҕыйах сыллааҕыта Хара Таала “бөрөнү тыыннаахтыы тутан баран атахтарыгар, көхсүгэр, моонньугар бэйэ-бэйэтигэр охсуллан тыаһыы сылдьарын, түспэтин курдук хаптаһыннары баайан ыытыҥ” диэн суруйбут этэ.   Дьэ бу саха киһитэ истибэтэх, сүөргү тыла-өһө, кыылы эрэйдээһин. Бөрө муҥнаах эрэйдэнэн, моруу буолан син биир өлөр. Оттон сахалар, мин билэрбинэн, булду моруу гынан өлөрөрү урут да, билигин да улаханнык айыыргыыллар.    Аны туран, быйыл кыһын Саҥа дьыл иннинэ биир хотуттан сылдьар, “улуу” диир киһибит: “Тойоттору туох да диэбэппин, бэйэлэрэ билиэхтэрэ. Оттон анаан бөрөлүүр дьоҥҥо бөрө кырыыһа тиийэн уһун үйэлэниэхтэрэ суоҕа... Сыл аайы бөрөлөргө бэрик курдук сылгыта, сүөһүтэ биэриҥ, оччоҕо атыттары тыытыахтара суоҕа”, – диэбит этэ уонна өссө да элбэҕи кырыыр аҥаардаах суруйбута баара.    Мин сылгыһыттыы сырыттахпына, 90-с сс. саҥаларыгар, икки бөрө ааһан иһэн оонньуу таарыйа уонча сылгыбытын биир түүн тардан ааспыттааҕа. Букатын сиэбэтэхтэр этэ. Ол кыыллар “маны сиэн баран бүтэбит” диэн дуогабардаһыа суох курдуктар быһыылааҕа. Онон бэрик биэрэн туһамматыҥ чахчы.    Биһигини, боотулуулары, элбэхтик араҥаччылаабыт, билигин да араҥаччылыы сытар, тыһыынчанан киһини эмтээн олоххо төнүннэрбит Ньыыкан кырдьаҕас аҕабар кэлэн булт туһунан арааһы кэпсээччи да, бөрө булда кырыыстаах диэччитэ суоҕа. Саха сирин араас түөлбэтигэр хайдах бултаабытын кэпсиирин билигин да өйдүүбүн. Кэлин кини туһунан ахтыы да сурук элбээтэ. Ол гынан баран, бөрө кырыыһын туһунан этиллибэт. Бөрө диэн – булт. Булду эрэйдээбэккэ өлөрдөххө, кыраабат. Сиэри-туому эрэ тутуһуохха наада.    Хата, ол оннугар кэлин сиэр-туом тутуһуллубат буолла. Ыччат билбэт. Сэпкэ иҥнэн сытар түүлээҕи илдьэ барыы, сиргэ соҕотоҕун сытар сылгыһыкка, булчукка сылдьыбакка, тумнан ааһыы, хаһыа да буолан бултаан баран, сатаан үллэстибэккэ бурайсыы – суох буолбатах, баар. Онон ыччаты сиэргэ уонна туомҥа үөрэтиэххэ наада, кыраабакка-куттаабакка, хаалары тылласпакка.      Мин билигин биир биэлээхпин уонна аттаахпын бөрөлөргө бэрик биэрэр баҕам суох. Бөрөнү бултаһар санаалаахпын.    Идэлээхтэрим, бөрөһүттэр, санааҕыт хайдаҕый?   Никита Захаров, булчут, Үөһээ Бүлүү, Боотулуу.
kyym.ru сайтан