Уопсай дьиэ хоһугар      Сиимэннээх Соня иккис куурус устудьуона буолар кэмнэрэ чугаһаан, үөрүүлэрэ үрдэ суоҕа: кинилэр даҕаны дьонтон хаалсыбаттар эбит, төрөөн кэлэн истибэтэх дьиссипилиинэлэригэр сочуот, эксээмэн бөҕөтүн туттаран, бастакы сылларын этэҥҥэ түмүктээн эрдэхтэрэ.     Билигин – сааскы сиэссийэ. Саамай эппиэттээх уонна долгутуулаах даҕаны. Биллэн турар, эксээмэн, буолаары буолан, үрдүк үөрэх кыһатын киэнэ онтон атын буолуон сатаммат. Оттон долгутуулааҕа бэйэлэриттэн тутулуга суоҕа чахчы. Күн уһаабыта, мутукча тыллыбыта, кэҕэ кэрээбэккэ этэрэ, сиккиэр салгын эккин-сииҥҥин уһугуннарара – барыта долгутуулааҕа, туох эрэ кистэлэҥ иэйиини үөскэтэргэ дылыта.    Сиимэн, били, кыһын Сонятын кытта аргыардаах дьиэҕэ хонон турбуттарын санаатаҕына, сүрэҕэ битиргэччи тэбэн ылара. Төһө да ийэттэн төрүү сыгынньах сытталлар, тыытыспатахтара, муҥутаан тарбахтарынан таарыйсан, сыллаһан-уураһан сөп буолбуттара. Биир бэйэтэ “тиһэҕэр диэри тиэрдиэн” олус баҕарталаан ылбыта эрээри, харыстаабыта, суобаһа көҥүллээбэтэҕэ. Оттон кыыһа, аан бастаан сыгынньах уолу кытта сыппытыттан, эбиитин хаһан да көрө, билэ да илик “кыбыс-кытаанаҕын” илэ тутан, уураһыы-сыллаһыы кэмигэр дьикти баҕайы турукка киирэн, туймаарталаан ылбыта, олус астыммыта быһыылааҕа, бэл, сэниэтэ эстибит курдук, налыйан, утуйан ылбыта.    Биир күн Соня “бүтэһик эксээмэммитигэр бэлэмнэнэ эн уопсайгар барыах, бибилэтиэкэҕэ баччаларга миэстэ олох суоҕа буолуо” диэн тыл көтөхпүтэ. Сиимэн тута сөбүлэспитэ: бииргэ олорор табаарыстара –киэһээҥҥэ диэри үлэлэригэр, онон ким да мэһэйдээбэт, хосторо сөрүүн даҕаны.    Өрүс пуордун уопсай дьиэтигэр 3-с нүөмэрдээх оптуобуһунан айаннаан тиийэн, баахтаттан күлүүс ылан, иккис этээскэ баар хосторугар киирбиттэрэ. Сиимэн тирии суумкатыттан үөрэҕин кинигэлэрин хостоон, оттон Соня сурунардыы оҥостон, уопсай тэтэрээтин таһааран остуолга олорбуттара. Ол эрээри тоҕо эрэ, били, мааҕын былааннаабыттарын курдук, эксээмэннэригэр бэлэмнэнэр санаа хайа-хайаларыгар киирбэтэҕэ. Хата, Соня устуулун Сиимэҥҥэ сыҕарытан аҕалан ыкса сыстыбыта. Итиччэлээх түгэни мүччү тутуо баара дуо, эр бэрдэ иннигэр сытар араас кэниспиэги, кинигэлэри киэр анньан баран кыыһы санныттан кууспута. Ону эрэ күүппүт курдук, Соня уураан-сыллаан барбыта. Саҥа-иҥэ суоҕа – барыта өйдөнөрө.    Сиимэн кыыс чараас бүрүүкэтин хайдах устубутун өйдөөбөккө да хаалбыта уонна тута сөрөөн кэккэлэһэ турар тимир оронугар сытыарбыта. Соня тыын быһаҕаһынан тыынара, “куоптам имиллиэ, устан кэбиһиэххэ” да диэбэккэ, уолу моонньуттан хам кууһан сытан биир кэм уураа да сыллаа буолбута. Күн-хаан кыараҕаһа, сүрэх толугуруу мөхсүүтэ, быыппастыы-тыҥааһын дьэ манна этэ. Эр бэрдэ маннык ыксаллаах түгэҥҥэ “наадата суох” таҥастарын киэр хаһыйан баран, кыыс туора харахтан кистиир-саһыарар чараас таҥаһын ньылбы тардан ылбыта...    Сонята, били, кыһын туруулаһан туран тыыттарбатах бэйэтэ “кэмим дьэ кэллэ, ыл” диэбиттии, ороҥҥо налыйан хаалбыта.    Ок-сиэ, тоҕо да судургутай, оттон “сыбаайбабыт түүнүгэр биирдэ таптаһыахпыт” дэспиппит буолбаат быгыһын. Ама, бу курдук уоруйах дуу, түөкүн дуу кэриэтэ, нөҥүө хоско олорор дьон саҥалара ньамалас кэмигэр таптаһар буоллахпыт дуу? Сиимэн бастаан утаа олус баҕаран, тыыллан-хабыллан турбут бэйэтэ аны сөҕүрүйэ быһыытыйыах курдук буолуталаата. Кыл түгэнигэр араас санаа барыта киирдэ: кини, чахчы, Соняны таптыыр дуо, оттон бэркэ тапсар Лиийэ Слепцовата оччотугар хайдах буолар?    Уол соһуйуох быатыгар, кыыс эрчимнээх илиитэ “били тугун” тутан ылла да, “барыахтаах ыллыгын” диэки “сирдии” сатаата. Тулууруттан тахсан эрэр кыыс “чэйиий” диир саҥата иһилиннэ...   Санаа кулута      Лиийэ Слепцова Соня дойдутугар сылдьар кэмигэр Сиимэни олоччу билиэн ылбыта диэххэ сөп. Кини курдук сайаҕас, аламаҕай, аһыныгас, кыраттан да үөрэр, туохтан эмэ кыыһырбыт да буоллаҕына, түргэнник аһарынар кыыс баарын Сиимэн өйдөөбөт. Хайа, бүтүннүү санаа-оноо буолан Лиийэтигэр тиийдэҕинэ, харахтан сыыһы ылбыт курдук, көрүөх бэтэрээ өттүгэр эгди гынара.    Холбоһо да илик сылдьан эрдии-ойохтуу курдук суксуруһаллара, тугу барытын сүбэнэн быһаараллара, арай куһаҕана диэн, бииргэ олорорго дьиэлэрэ-уоттара суоҕа. Биирдэ борохуолкаттан сүрдээх муодунай, халыҥ баҕайы платформалаах бачыыҥка ылбыттаахтар. Дьоппуон омук оҥоһуга. Лиийэ ону кэтэн баран, дэлэ үөрээхтээбэтэҕэ. Ону баара, хайа эрэ сордоох, таайын аах дьиэлэрин аанын алдьатан киирэн, ол хаарыаннаах бачыыҥканы, ону кытта сээкэй борохулуону, бэл, халадыынньыкка уурбут икки оҕурсуларын сойботон барбыт этэ.    Лиийэ ытамньыйбытын көрөн, Сиимэн олус да уйадыйбыта. Этэргэ дылы, туохтарын барытын тэбээн туран ылбыт бачыыҥкалара буоллаҕа. Кыыһын уоскута сатаан, кууһан туран “чэ, буолан эрдин, биһиги да кыаҕыран олоруохпут, көрөөр да истээр” диэхтээбитэ.    Биирдэ Сайсарыга “Чехов маҕаһыыныгар” халбаһы атыыланар сураҕын истэн, тиэтэйэ-саарайа онно тиийбиттэрэ – киһи да киһи! Айаҕыттан!   Лиийэ сылбырҕа баҕайытык дьон быыһынан иһирдьэ дьылыс гыммыта, оттон Сиимэн кыайан ааспакка, хаайтаран  хаалбыта. Бу турдаҕына, хантан кэлбиттэрэ эбитэ буолла – түөрт саха ыччата ханна да хамсаппат гына эркиҥҥэ ыга анньан кэбиспиттэр этэ. Дьэ, уонна харчы көрдөөн ынньаҕалатан, устунан “үөрэтэ түһүөх” буолан, саанан-куттаан барбыттара. Кыһыыта диэн, дьон толору этэ да, биир да киһи “бу туох буоллугут?” диэн тохтото, буойа сатаабатаҕа. Эмискэччи Лиийэтэ субу баар буола түспүтэ да, “сибилигин милииссийэни ыҥырыам!” диэбитигэр били көкөттөр, дьарыллыбыт курдук, туораан биэрбиттэрэ.    Сытыы киһи, Лиийэ, хайдах гынан ылбыта буолла: суон халбаһыны хайыы үйэ суумкатыгар укта сылдьара. Күлэ-оонньуу “ыксаллаах балаһыанньаҕа киирэ сырыттыҥ дуу?” диэбитэ. Онуоха Сиимэн: “Орбоҕор уостаах уолу баҕас сонно дөйүтэн түһэриэхтээх этим”, – диэн хардараахтаабыта.    Лиийэ күлэн сыһыгыраат “били, Күөх ырыынакка кырбанан кэлбиккин олус да аһыммыты-ыым” диэт, Сиимэни сүүскэ тыкпыта. Дьэ, оннук киһи – Лиийэ Слепцова.    Кэбис...    Суох, Сиимэн “туохтуо” суоҕа. Лиийэни хайдах таҥнарыай. Сонята, уутугар-хаарыгар киирэн, “били тугун” бэйэтинэн бачча “сиэтэн” киллэрэ сатыы сыттаҕына, Сиимэн бүтэһиктээх санааны ылыммыта – “туохтаабакка”!    Кыыс кэлэйиитэ диэни манна көрбүтэ, Сонята, хараҕыттан уу-хаар баһа-баһа, түргэн үлүгэрдик таҥна охсубута уонна ааны тыастаахтык халыр гына сабан, тахсан барбыта...    Соня Малышеваны кытта ити курдук хобдохтук арахсыбыта.   Күммүт өссө да киэһэрэ илик      Ол кэмтэн ыла 40 сыл аастаҕа. Ырааппыт. Дьэ уонна ол Соня Малышеватыттан сурук туттаҕа: “Сима, дорообо. Соторутааҕыта Эн дэлэгээссийэҕэ киирсэн, биһиги тэрилтэбитигэр сылдьан, мунньахтаан ааспытыҥ. Син биир уруккуҥ курдук этиҥ. Санаан көр, 40 сыллааҕы ол умнуллубат кэмнэри. Миигин билбэтэҕиҥ. Дьиҥэр, Эйиэхэ көстөөрү, Эйигиттэн чугас олорбутум. Олус долгуйбутум. Биллиҥ ини билигин?”    Аныгы үйэ биир үчүгэйэ – бассаап барахсан! Итиччэ үчүгэй ис хоһоонноох суругу тутан баран, Сиимэн хардарбыта. Кыым саҕыллыбытын кэннэ күүттэрбэтэҕэ – сыһыаннара сириэдийэн, төлөннүрэн барбыта. Сороҕор омуннуран, өргө диэри сурус да сурус үлүгэрэ этэ.    Сурукка-бичиккэ эдэр эрдэҕиттэн сыстаҕас эрэт, эгэ эрэ, мааһа табыллыбыта, лиирикэтэ киирбитэ. Сонята эмиэ бэйэтин курдук элбэх сиэн эбэтэ буолбут. Хара муораҕа сөтүөлүү сылдьан түспүт хаартыскатын ыытан соһуппута. Били, аргыардаах дьиэҕэ, онтон өрүс пуордун уопсайыгар синньигэс бэйэлээх кыыһа кута-мата көрүҥнэммит. Иэйиилээх да, дьээбэлээх да суруктары туппут барахсан, үтэн-анньан эбитэ дуу, “40 сыллааҕыта аанньа утуппатах “киһиҥ” эмиэ көстөр гына хаартыскаҕа түһэн ыыт” диэбит. Сиимэн онтон туохтан мунчаарыай, “сакааһын” толорбута. Анарааттан “баччааҥҥа диэри чөл, бөҕө туруктаах эбит” диэн хайҕал туппута.    Кэм-кэрдии киһини уларытар да буолар эбит! Оччолорго, 40 сыл анараа өттүгэр, хомсомуол лиидэрэ “онтукаҕын хаартыскаҕа түһэрэн ыыт көрүөхпүн” диэх этэ дуо?!    Сиимэн эмээхсинэ Питергэ сиэннэрин көрө, дойду киин куораттарыгар күүлэйдии, тыынын таһаара барбыта ыраатта, инньэ гынан бэйэтэ даҕаны бассааба чалыгырыырын кэтэһэн, кулгааҕа уһаабыкка дылы буолан сырыттаҕына, Сонята “бу күннэргэ Дьокуускайга тиийэбин” диэн үөрдүбүтэ.    Ыра санаа хайаан да туолар дииллэрэ кырдьык быһыылаах: биир үтүө күн Сиимэннээх Соня (Софья диир ордук быһыылаах) көрсүбүттэрэ. Сиимэн 40 сыл устата көрбөтөх киһитин кууһан туран уураабытыгар биирдэрэ тоҕо эрэ уруккутун курдук иһийэн-ньимийэн хардарбатаҕа.    Дьиэлээх хаһаайын лаарыттан тоҥ балыгы ороон таһааран, кыһан кырылаппыта, сампаан, ханньаак таһаарбыта...    ...Аһаан баран, саалаҕа баар дьыбааҥҥа олорон имик-самык уот сырдыгар өр кэпсэппиттэрэ, Туох-туох боппуруос таарыллыбатаҕай: олох-дьаһах, оччотооҕу доҕоттор, “анараа айаннаабыт” табаарыстар, кэнчээри ыччат, онтон да атын сирдээҕи кыһалҕа түөрэтэ.    Сиимэн эмээхсинин кытта сытар оронугар буолбакка, саалаҕа бэйэтигэр таҥас бэлэмнээбитэ. Оннук эрэ гыннаҕына, долгутуулаах курдуга. Софья бааннаҕа киирэн, балай эмэ буолан баран тахсыбыта. Сиимэн, күн аайы дуустаннар да, күндү хоноһотун үтүктэн даҕаны уонна баччааҥҥа диэри хаатыйаламмыт араас санааны-оноону ньиккэрийэн суох да гынар инниттэн эмиэ бааннаҕа киирбитэ.    Дуустанан, баархат халаат кэтэн тахсыбыта – Софья хайыы сахха дьыбааҥҥа кини кэлэрин кэтэһэн сытара. Таһырдьатааҕы лаампа мөлтөх сырдыгар дьахтар толуу этэ туналыйан көстөрө. Ол аайы аргыардаах дьиэ буолбатах, эбэтэр өрүс пуордун уопсай дьиэтин барыта курдары иһиллэр хоһо эмиэ буолбатах...    “Тугун сүрэй, тапталлаах сиэннэр эһэлэрэ, эбэлэрэ эрээри, бу туохха-туохха тиийэн эрэбит?” диэн ким да саҥарбатаҕа. Долгутуулаах урукку кэмнэри санаһар, өр сыллаах ахтылҕаны таһаарар кэмҥэ ким туох диэн саҥара сытыай? Мантан сылтаан кэргэннэриттэн арахсан да барбаттара чахчы. Манна диэн эттэххэ, “күннэрэ өссө да киэһэрэ илик”...    Дьикти даҕаны! Арай 40 сыл анараа өттүгэр бу курдук таптаспыт буоллуннар? Олохторун суола хайдах хайысхаланыа этэй? Ама, бу таҕылы таһаарыы үһүө? Маны имэҥ-дьалыҥ уотугар кытыаста умайыы диир эмиэ табыллыбакка дылы. Ахтыһыы, ытыктаһыы бэлиэтэ диэххэ сөбө дуу. Сааһырдаллар да, аны хаһан да эргийбэт эдэр саастарын санаатахтара, урут ситэрбэтэхтэрин дьэ ситэрдэхтэрэ...   БУТУКАЙ.
kyym.ru сайтан