Бу түбэлтэ 2012 сыллаахха, оскуоланы саҥа бүтэрэн сырыттахпына, буолбута. Сайын от ыйын итии күннэрин баттаһа, дэриэбинэттэн балтараа көс ыраах сытар Наҕааны диэн ааттаах сиргэ оттуу кэлбиппит. Наҕааны көмүс хатырыктааҕынан, көтөр кынаттааҕынан биллэр. Көнө хонуулаах, алаастыҥы улахан сир.     ***    Аҕабыныын иккиэйэҕин кэлэммит уруккута ЛТО лааҕырын дьиэтэ баарыгар онно түспүппүт. Былыр-былыргыттан киһи аймах олорон ааспыт сирэ. Ону туоһулуур былыргы дьон уҥуохтара барыһан тураллара. Кэлээт, сээкэйбитин бэриннибит, күөс өрүннүбүт. Аҕам, саастаах киһи быһыытынан, уотун аһатта, урут олоро сылдьыбыт буолан “оҕолоргун баалаама” диэн көрдөстө. Ол кэннэ дьиэҕэ киирэн сытта. Мин огдоон тула ону-маны бэрийэ сырыттым. Тулам иһиллээбит курдук уу чуумпу. Эбэбит барахсан долгунун да оонньоппот, оту-маһы сиэркилэ курдук түһэрэн көрдөрөр. Ити чуумпуну аймаан, эмискэ үлүгэр аһаҕас турбут дьиэбит аана ким эрэ хайа бырахпытын курдук, сабыллан хаалла. Аҕам дьиэттэн ойон тахсаат, “аанынан тоҕо оонньуугун” диэтэ. Ону мин: “Бэйэтэ сабылынна...” – диэтим. Аҕам: “Баҕайылар арыгыга сөп буолбакка, дьээбэлииллэр эбит”, – диэн мөҕүтүннэ, уокка арыгы кээстэ. “Салгыы хайыыллар эбитий?..” диэн дух-дах туттан сырыттыбыт да, туох да биллибэтэ.    Дьиэбит тулатын охсон баран, утуйардыы оҥостон сыттыбыт. Арай эмискэ дьиэ иһигэр, аан хоско киһи бөҕө киирбитин курдук, атах тыаһа өрө оргуйа түстэ. Саҥа-иҥэ бөҕөлөр. Мин куттанан этим сааһа аһылынна, сап-салыбырас буолан хааллым. Номнуо утуйан буккуруу сытар аҕабын уһугуннардым. Аҕам уһуктаат, “сүгүн буолуҥ” диэтэ да, салгыы утуйан муннун тыаһа хаһыҥыраабытынан барда. Ол көстүбэт баҕайылар аан хоско түүн хойукка диэри ньамаласпыттара. Саҥалара букатын чуолкайа суох этэ.    Ити сайын Наҕааныга икки күрүө оту оттообуппут. Биирдэ аһаҕас эттээх оҕо кэлэ сылдьан киирбэтэҕэ. “Дьиэ иһигэр тобус-толору киһи баар” диэбитэ. ЛТО дьиэтигэр төһө киһи, оҕо аймах олорон ааспыта, олортон ким хайдах-туох дьылҕаламмыта биллибэт буоллаҕа. Ол дьон куттара-сүрдэрэ төрөөбүт алаастарыгар сүппэттии иҥэн хааллаҕа.   Удэгэ, нанай омуктар ойууннара      Сулууспалыы сылдьан устар күнү ыыта, бириэмэни түргэтэтэ сатааһын буолааччы. Бойобуой дьуһуурустуба, нэрээт кэнниттэн булгуччу үлэлиигин. Үлэлээн да диэн, ыскылаат сааһылааһын, мас лабаатын хомуйуу, пааркаҕа турар, хаһан да сүүрбэт массыыналары сууйуу. Ити – аармыйаҕа эрэдэбиэй састаап сүрүн дьарыга. Сатабыллаах киһи хайдах баҕарар күрүөн сөп. “Баҕалаах дьон үлэлээтиннэр” дии саныыр этибит. Билигин кэлэн санаатахха, киһи да күлүөх. Үлэттэн саһан олорон ону-маны кэпсэтэрбит. Ол быыһыгар утуйан да ыларбыт.     ***    Биирдэ Абрам (араспаанньата Абраменко диэн) дойдутугар – Приморье кыраайыгар, Лучегорскай бөһүөлэккэ – буолбут түбэлтэни кэпсээбитэ. Абрам доҕотторунуун бөһүөлэктэн балай эмэ тэйиччи баар сиргэ баран “аһаабыттар”, көрүлээбиттэр. Тугу “аһаабыттарын” өйдөөтүгүт ини. Ол сылдьан биир дьиэҕэ кэлбиттэр. Иһирдьэ киирэн, ыллаан-туойан, хаһыытаан өссө эбии көрүлээбиттэр. Иирбит киһиттэн уратыта суох кэбилэммиттэр. Чугас былыргы кылабыыһа баар эбит.    Арай түүн утуйа сыттахтарына, эмискэ дүҥүр тыаһа иһиллибит. Дьиэ тула ким эрэ сүүрэ сылдьан силлиир-хаахтыыр үһү. Онтун быыһыгар хабарҕа ырыатын ыллаан эҥин ылар эбит. Уолаттар куттанан, тахсан көрбөтөхтөр. Сарсыардааҥҥа диэри биир сиргэ чөкөллөн олорбуттар. Түүннэрин оннук атаарбыттар. Бу эргин удэгэ, нанай омуктар олороллорун билэллэр эбит. Кинилэр ойууннара кэлэн барда быһыылаах дии санаабыттар. Улахан ойууннардааҕын, удаҕаннардааҕын истэллэрэ үһү.    Сарсыарда сырдаабытын кэннэ, таһырдьа тахсыбыттара, дьиэ тула көтөр түүтэ бөҕө ыһылла сытара үһү. Соһуйан турдахтарына, били, кылабыыһа диэкиттэн киһи уйулҕата көтүөх курдук хатаннык хаһыытаабыттар. Уолаттар куттанан, түргэнник тыас хомуммуттар. “Ол кэмҥэ олус кутталлаах этэ ээ...” – диэн Абрам эппитэ. Мантан ыла айылҕаҕа “бырааһынньыктыы” тахсыбат буолбуттар.    Удэгэй, нанай омуктар биһиги эбээннэрбит, эбэҥкилэрбит хаан уруу аймахтара буолаллар. Онон кинилэр ойууннара, удаҕаннара айдааны сөбүлээбэтэх буоллахтара.   Бугул саҕа уот    Бу түбэлтэ Үөһээ Бүлүү Хоротугар буолан ааспыта. Ити быһа холоон 2006 сыл этэ. Оччолорго мин 6-с кылааска үөрэнэр бэдикпин.    ***    Күһүн сир харатыгар биир күн турунан куобахтыы бардыбыт. Аҕам уонна саас ортолоох ыалбыт киһи баара. Кэлээскэлээх матасыыкылынан Үрэн сайылыгар лэглэритэн кэллибит. Тыа сиригэр куобах сылдьарын ыттыбыт. Кус быһый киһини – миигин – “баран аҕал” диэтилэр. Сүүрэн тиийэн куобахпын ыллым уонна дьоммор төннөн иһэн сайылык уҥуоргу өттүн көрө түстүм. Доҕоор, тыа үрдүнэн бугул саҕа түөрт төгүрүк уот устан иһэр эбит. Дьоммор сүүрэн тиийдим. Аҕылыырым быыһыгар: “Ол диэки көрүҥ”, – диэтим. Түөрт төгүрүк бугул саҕа уоппут, тыаһа-ууһа суох, араас уотунан оонньуу-оонньуу, аа-дьуо устан бара турда. Биһиги, оччолооҕу көрөн баран туруохпут дуо, матасыыкылбытын эһээт, дьиэбит диэки көтүтэ турдубут.    Кэлин истибиппит, биир кырдьаҕас оҕонньор эмиэ ити түөрт уоту көрбүт этэ. “Дьон итэҕэйиэ суоҕа, күлүү-элэк оҥостуоҕа диэн, кимиэхэ да кэпсээн оҥостубатахпыт”, – диэн билэр уолум кэпсээбитэ.    Ааҕааччы туох санааҕа кэлэрэ – бэйэтин көҥүлэ.
kyym.ru сайтан