Биһиэхэ, саха дьонугар, былыр-былыргаттан аар тайҕа сүдү, ытык кырдьаҕаһа Баай Байанай оҕонньор туһунан араас номох, үһүйээн уонна олоххо буолан ааспыт сэдэх кэпсээн элбэх. Ол барыта көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэн күн бүгүнүгэр диэри тиийэн кэллэҕэ. Дьон-сэргэ Байанай туһунан кэпсээни уоһуттан түһэрбэт, кинини ытыктыыр, булчут дьон үҥэр таҥара оҥостор.        Булт сындалҕаннаах сырыытын кыайар-хотор хоһуун булчуттар аар тайҕа маанылаах оҕотун – сүдү атыыр тайаҕы эбэтэр арҕахтаах улуу кырдьаҕаһы – охтордохторуна, “баай байанайбыт биэрдэ, мүчүк гынна” дэһэллэр. Бэл, биһиги курдук кыра сааһыттар, дьиэ таһынааҕы булчуттар, биир эмэ чыркымайы дэҥнээтэхпитинэ, Байанайга махтанан үөрэн өрө көтөбүт.    Байанай кырдьаҕас төһө да баай дэттэрдэр, булдун-алдын түбэһиэх киһиэхэ ыһа-тоҕо, уҥа-хаҥас түҥэтэ сылдьыбат оҕонньор. Киһититтэн уонна түгэниттэн көрөн маанылыыр дииллэр. Син ол тэҥэ, “байанайдаах булчут” диэн ытыктабыллаах аат түбэһиэх киһиэхэ иҥмэт, оттон иҥмит да киһитэ “мин байанайдаахпын” диэн хаһан да түөһүн охсуна сылдьыбат. Дьиҥнээх булчут оннук сэмэй буолар.   Байанайдаах Бычаар Бааска      Бүгүн мин дьон кэпсээнин буолбакка, бэйэм илэ харахпынан көрбүт уонна сылдьыспыт “байанайдаах” түгэннэрбиттэн уонна дьон-сэргэ ытыктабылын ылан, “байанайдаах булчут” дэттэрбит Бычаар Бааска туһунан кэпсиэхпин баҕарабын.    Доҕорум Бычаар Бааска сурукка киирбит аата Сэмэкиэп Баһылай Баһылайабыс диэн. Кини Эдьигээн улууһун төрүт олохтооҕо, аҕыйах ахсааннаах эбэҥки норуотун хоһуун уола. Оттон кэпсээним маннык.    Мин бэйэм хоту Эдьигээҥҥэ тиийэн милииссийэҕэ үлэлии сылдьабын. Аҕыс уонус сыллар ортолоро. Арай биир күһүн уоппускабын ыламмын Бааскабын кытта “бураанынан” Лииндэ сиригэр-уотугар, Амыдай үрэх баһыгар, түүлээхтэнэ диэн таҕыстыбыт.    Амыдай баһыгар тиийэн бастаан олохпутун оҥоһуннубут. Онтон киһим “бураанынан” сылдьан чааркааннарын быраҕаттаата. Мин дьиэ ис-тас үлэтигэр сырыттым, ол быыһыгар чугас эргин тахсан ону-маны бултаммыта буоллум.    Кэлбит күммүт сарсыныгар сирбитин-уоппутун көрө-истэ, таарыйа “идэһэ” көрдөнө диэн ааттаан айаҥҥа туруннубут. Мин “бураан” сыарҕатыгар олорсон иһэбин. Ол курдук, үүтээммититтэн саҥардыы айаннаан иһэн кыра эниэ сири өрө сүүрдэн тахсыбыппыт, сүүсчэкэ миэтэрэлээх сиргэ дьоҕус алыы баарыгар, уун-утары үс тайах биһигини көрөн хороһон аҕай тураллар эбит.    Киһим тохтуу биэрээт, түргэн үлэгирдик саатын харбаан ылла да, ытыалаан куһуйан барда. Биир тайах тута турбут сиригэр оҕунна. Онтон иккис сүүрэн истэҕинэ хаста да ытан, эмиэ умса хорутта. Ол кэмҥэ үһүстэрэ – аарыма атыыр – тыаҕа түһэрдии атаралаата. Мин тоҕо эбитэ буолла, саа диэн тэриллээхпин букатын умнан, сыарҕабар саспыта буолан, бүк түһэн тыыммакка да олоробун. Киһим сэрии, тыас-уус бөҕө.    Ол олорон биирдэ кулгааҕым уһугунан “сыарҕаны араар” диэн хаһыыны иһиттим. Онтон дьэ өй булбуттуу “уһуктан”, иһиттиэм-истибэтиэм диэт ойон түстүм да, аны, “бураантан” сыарҕаны арааран мучумааннастым. Ол икки ардыгар киһим көлөтүгэр хара улар курдук хап гына хатана түһээт, сулумах сэбинэн атыыр кэнниттэн ойутта. Өр гыммата, талах быыһыгар киирэн эмиэ ытыалаан тиҥийдэ, ону кытта тулабыт барыта им-ньим баран чуумпуран хаалла. Уу чуумпу сатыылаата. Бэл, “бураан” орулаабат буолла. Онтон сылыктаатахха, арааһа, үчүгэйдэттибит быһыылаах.    Мин “Байанай барахсан мүчүк гынан, барҕа баайыттан өлгөм соҕустук өлүүлээтэ ээ” диэн испэр саныы-саныы дьэ уоскуйан сыарҕабар табахтыы олордохпуна, киһим сүүрдэн кэллэ. Сирэйиттэн-хараҕыттан көрдөххө, чахчы, үчүгэйдэппит. Атыыры эмиэ охторбут. Онон дьиэбитигэр төннөн аһаан баран киэһэ кэлэн астыыр буоллубут.    Бастакы охтооччу тайах улахан баайтаһын тыһы эбит. Сыа да сыа. Кырдьаҕаспыт бэртээхэй идэһэни бэрсибит диэн күлүкпүтүгэр имнэнсэн кэбистибит. Дьэ, ити курдук Байанай кырдьаҕас дьиэбит таһыгар булдун аҕалан “баайан” биэрбитин туох да эрэйэ суох бултаан турабыт. Арай ити түгэҥҥэ ыксаан сыыһа-халты туттан дуу, эбэтэр куоттаран кэбиһэн бааллан кэриэтэ турар кыыллары мүччү туппуппут буоллар, кэлин хайдах буолуо биллибэт этэ. Арыт кырдьаҕас биэрбитин мүччү тутуннахха хомойор, булт кэхтэр диэччилэр.   ***    Бааскам чааркааннарын быраҕан бүттэ. Аны, күн аайы ырааҕынан эргийэн, онтуларын көрөн киэһэ, ол эрээри сөпкө кэлэр. Мин кинини дьиэни оттон, эмис, сыалаах эти ыргыччы буһаран көрсөбүн.    Биир сарсыарда киһим куолутунан эрдэ туран чааркааннарын көрө барда. Ол күн тоҕо эрэ кэлиэхтээх кэмигэр биллибэтэ. Халлаан да боруҥуйан, онтон устунан хараҥаран барда. Мин тахсан субу-субу “бураан” тыаһын иһиллии сатыыбын да, туох да биллибэт. Ыксыахча курдук буоллум, арааһы санаатым. Хата, кэмниэ-кэнэҕэс ыраах ханна эрэ тиэхиньикэ дуугунуур тыаһа иһилиннэ, онтон балай да буолан баран, киһим бу тиийэн кэллэ.    Тахсан көрбүтүм, биир кыыл табаны состорон аҕалбыт. Онтун сып курдук тырыта тыытан, астаан кэбистибит. Аһыы олорон хайдах бултуйбутун кэпсээтэ.    Чааркааннарыгар айаннаан иһэн бэҕэһээҥҥи суолун түүн сэттэ кыыл таба быһан ааспытыгар түбэспит. Оччону көрөн баран Бааска ааһа туруо баара дуо? Булчут хаана оонньоон, суолу хайан барбыт.    Ол курдук, кэннилэриттэн эккирэтэн, хас да үрүйэни быһа көтөн, тохтообут сирдэригэр ситэн кэлбит уонна эккирэтэ сылдьан биир-биир охтортообут. Ол кэннэ бүтэһик охтор кыылтан саҕалаан алта кыылы барытын миэстэтигэр астаан кэбиспит, оттон сэттиһин дьиэтин таһыгар состорон аҕалбыт. Дьэ, бу Байанай бэлэҕэ буолбатах дуо? Аны туран, бу тымныы, хойут күһүҥҥү кылгас күҥҥэ ытыалаабыта диэн. Астаабыта баар ээ өссө. Оттон биһиги манна биир эмэ кыылы охтордохпутуна хас эмэ буолан мачайданабыт.    Ол күһүн байанайбыт биһигини өссө көтөр кынаттааҕынан күндүлээн турар. Маннык этэ.    Биир күн Бааскам өрөөн, миигин сыарҕатыгар олордон, мас көтөрдүү бардыбыт. От үрүйэлэри, үрэхтэри бата мас көтөрө бэркэ “олорбут” диэн өссө эрдэ кэпсээбитэ. Онон ол күн үрүйэлэри бата сылдьан, сүүрбэ биир хара улары ытан турардаахпыт.    Улардар хахыйах төбөтүгэр аһыы олордохторуна киһим аргыый, үөмтэрэн чугаһаан баран, тохтуур. Мин сыарҕаҕа хамнаабакка олорон ытыалыыбын. Сыыһарым элбэҕэ бэрт. Үчүгэйдик ытарым эбэтэр киһим кыттыһара буоллар, элбэҕи кыайыа эбиппит. Ону баара киһим миигин аралдьытаары кыттыспат. Хата, “бурааныгар” олорон “дьэ, кытаат, тыыҥҥын таһаара түс, сэрииһит да киһигин” диэн миигин күлэр.    Дьэ, ити курдук ол күһүн өлгөмнүк күндү түүлээҕи бултаабыппыт. Бэл, мин дьиэ таһыттан үс саарбаны, биир куобаҕы ылан турардаахпын. Уонна тайахпыт, табабыт, улардарбыт! Ити барыта Бааскам байанайа буолара туох да саарбаҕа суох дии саныыбын.
kyym.ru сайтан