Чэ, олус аралдьыйаары гынным. Охсон куһуйан иһиэххэ. Өр үлэлээн, арҕаспынан көлөһүнүм тахсарын саҕана, киэһэрдэ. Төһө сири охсубуппун быһа холуйа саныы-саныы, отуум диэки хаамтым. Бүгүҥҥү үлэ сөп буолуо.        Тыыбар олорон, илимнэрбин көрө устабын. Чугастар. Үрэх самаҕар бааллар. Икки илим. Хайа, бу быйыт туппут. Үһүөлэр. Бэрт аһылык буолсу. Иккис илимим тоҕо эрэ кураанах. Баҕар, күнүс буолан, ити диэкинэн балык сырыырҕаабатаҕа буолуо.    Икки быйыты бысталаан мииннэнним. Биири сарсыардааҥҥы аһылыкпар диэн туустаатым.    Балааккам иннигэр аргынньахтаан олорон, өрүс урсунун көрө-көрө, тото-хана аһаатым, илимнэрим маннык аһатталлар ханнык. Эбинэрим диэн, өссө тыаҕа сугун баар буолуохтаах. Хайа эмэ диэки тахсан көрүөм. Билигин, утуйуох иннинэ, кытылы кэрийэн, төһө бэрэбинэ мас баарын көрүөххэ. Олору сосуһар үлэ ыарахан буолуо. Ууга төкүнүтэн киллэрэн, үрэх төрдүгэр аҕалан мунньуом этэ.    Үрэх икки дьайыҥынан кэрийэн көрбүтүм, уһаарба даркы элбэҕинэн элбэх эбит да, бэрэбинэтэ аҕыйах. Ыраата хаамтахха, баҕар, көстүөҕэ. Сороҕо сылбах анныгар сытар. Дьэ, үлэлээх буолсу, доҕор. Хайыамый, болуот оҥостуохха наада. Оппун хайдах илдьиэмий?    Тыыраахылар тоҕо эрэ уу кырсынан тэлимнэһэллэр. Ардах буолуох чинчитин биллэхтэрэ дуу? Хайдах эмэ гынан, ардаабатар ханнык.    Балааккам үрдүнэн ачаахха сиэрдийэ сис быраҕан, ойоҕоһунан хаппыт талахтары кэккэлэтэ уурдум. Ол үрдүнэн от отуу курдук отунан бүрүйэ саптым. Түүн-күнүс сөрүүн буолуоҕа. Дьэ, бастакы үлэ күнэ бүтэн, сылайан, утуйан хааллым.    Сарсыарданан туох эрэ ырдьыгыныыр курдук саҥатыттан уһуктан кэллим. Түһээтэҕим дуу дии санаабытым – туох эрэ ырдьыгыныыр-үлүгүнэйэр ыккардынан саҥарара күүһүрэн барда. Сэмээр балааккам аанын сэгэтэн көрбүтүм, доҕоор! Үрэх төрдүнээҕи илиммэр тыатааҕы иҥнибит!!! Балыгы араараары буолуо, дэгиэлэриттэн иҥнэн, кумахха өрө булумахтана сылдьар эбит. Чочумча оннук мучумааннанан, илимин хайыта тыытан буолуо, арыый уоскуйан, кумахха өрө мөхсө сытар балык (сордоҥ быһыылаах) үрдүгэр түстэ. Ортотуттан туора уобан баран, эмпэрэни өрө дабайан, “туох-туох быһылааныгар түбэстим?” диэбиттии, кэннин эргийэн көрөөт, кытылга сытынан кэбистэ. Мин балааккам-ураһам барыйан турарын дьэ көрдө быһыылаах – олоро түстэ. Дьиктиргээбиттии, балыгын туора уоппутунан, тонолуччу одуулаата. Бу иэдээни! Аны миэхэ ыстанан кэлиэ! Хайдах буолабын?! Быһыччам, саам! Иитиим! Бэйи, хайдах буолабын?! Ытабын дуо?!    Тугу да дьүүллээн быһаарбат гына куттанан, уҥуоҕум халыр босхо барбытын дьэ өйдөөтүм. Ыстанан кэллэр эрэ бүтэбин! Бу иэдээни! Суох. Тонолуччу одуулаабытынан, аны балыгын хадьырыйталаан, аһаан киирэн барда. Хараҕын миигиттэн, балааккабыттан араарбыт. Сордоҥун сыа-сым курдук сиэн, арыый астыммыттыы баппаҕайдарын саламмахтаата уонна “бу туох абааһыта мин дойдубун буулаата?” диэбиттии, хаста да мин диэки, охсубут ходуһабын сирийэ көрбөхтөөтө. Мин арыый холкутуйдум уонна хайдах гынан өлбөт албаспын саныы турдум. Маннык саһан, токуйан туруом дуо! Хайа уонна оппун оттообокко. Оттон тыатааҕы миигин харабыллыырдыы, аны утары сытынан кэбистэ. Өтөрүнэн дьаадьыйбаттыы оҥостор курдук. Баҕар, миигин сиирин дуу, сиэбэтин дуу дуумайдыыра буолуо. Туох билиэ баарай, кини мэйиитигэр ханнык санаа ыаллаһарын?!   * * *    Мин буоллаҕына, аны хаарыан илиммин алдьаппытыгар өстүйэ быһыытыйдым. Өссө сордоҥмун сиэбитэ бүрүчүөм, илиммин алдьаппыта абалаах! Миигиттэн 70-ча хаамыылаахха “мантан ханна да барбаппын, бу – мин сирим” диэбиттии туттан сытара суостаах да, кыһыылаах да. Дьэ, хайыахха? Саанан тыас таһаардахха, аны, баҕар, “ороспуой, өссө ыппыттааххын-баҕастааххын” диэт, өрө барчалаан кэллэҕинэ, тугу гыныамый?! Арай хаһыытаабытынан сулбу ыстанан тахсыым? Куттанан дуу, соһуйан дуу дьаадьыйыа дуо? Дьаадьыйдаҕына даҕаны, иккиһин кэлбэт үһү дуо? Кэллэҕинэ, мин хайыыбыный? Эрдэттэн тэскилээн биэрэбин дуу, тыыбар олороот? Санаа баламах элбэх буолла. Бу түгэн тыыннаах буолары-буолбаты быһаарар! Чэ, хаһыытаан көрүөххэ диэн эр санааны ылынным.    – Һуу-һаа! ¤өх-оох! Тойон кырдьаҕас, мантан дьалты бар! Мин манна оттуубун! Ону мэһэйдээмэ! Куттаама! – диэбитинэн сулбу ойон тахсыбыппар “һук” диэн соһуйан, тура эккирээтэ. Куотуох курдук туттан ылла эрээри, тохтоон: "Ээ, икки атахтаах адьарай! Мин эйигин да сиэн тотуом суох. Хата, ити илиммин үтэн кэбис, киэһэ кэлэн балык үссэниэм этэ" диэбиттии, көрөн кэбистэ. Түөрт атах буолан, аргыый аҕай мөлбөрдөөн, тыа диэки хаама турда.    Һуу! Дьэ барда дии, хата! “Сайыҥҥы тот тыатааҕы киһини тыытааччыта суох” дииллэрин истибиттээхпин санаан, бу быһылаан итинник судургутук түмүктэммититтэн өссө хайдах эрэ астымматах курдук буоллум. Тыатааҕы барбыт сирин диэки өр хайыһан турдум.    Субу туран өйдөөн-дьүүллээн көрбүтүм, күн саҥа тахсан эрэр эбит. Хотугулуу-арҕааттан тыаллаах. Халлаан соҕуруу Арыппыана Хайатын диэки өттө кэлимсэ былытынан бүрүллэн турар. Хадьымалга сиик түспүтүттэн сылыктаатахха, бүгүн ардыа суох чинчилээх.    Санаабар, тыатааҕы кырдьаҕас төннөн кэлиэх курдук. Наар кини барбыт сирин диэки көрөбүн. Кэнникинэн хайыспыппын өйдөөбөккө да хаалабын.    Бачча турбучча, уоскуйа таарыйа уоппун оттунан, чэйдиирдии былааннанным. Чэйдээн баран, дьэ толкуйдуохха. Ити “ыалдьыппыныын” манна хайдах олоробутуй? Ити барарын барда эрээри, “илиммин үтээр” диэбитин мүччүрүппэт тойон (хотун дуу) буолуо ээ. Кэлэ туруо буоллаҕа. Кырдьык, илимин эрэ көрөр буоллаҕына, туох буолуой. Миигин тыыппакка, балыгын үссэнэ түһээт, барар буоллаҕына.    Оттон киниттэн куттанан, тыыммын тэскилэттэхпинэ? Оннуга судургу буолуо эрээри, ийэм ынаҕар отун хантан булар? Бачча тэринэн кэлэн баран, дьаадьыйан биэрии хотторбукка тэҥнээх дии. Ээ, бэйи-бэйи.    Өһөс санаа диэн эмиэ баар. Мин манна оттуубун да сабаас! Барбаппын, куоппаппын! Үлэлии сылдьар киһиэхэ саба түһэрэ сүрэ да бэрт ини. Сааппакка. Атын тугу да гынара суохха дылы, миигин бултаһа сырыттаҕай?! Хата, ити сөп санаа быһыылаах. Куттанымыахха буоллаҕа дии.    Кырдьык, ити хайыта тыыппыт илимин үтэн кэбиһиэм. Балык иҥиннэҕинэ, кэлэн тото-хана аһаатын ээ. Бэтэрээ илиммин эрэ тыыппатар. Иккиэннэригэр “хаһаайыннаатаҕына”, мин аччыктыам дии.    Быһаарыныы биир: куотумуохха, куттанымыахха! * * *    Аһаан-сиэн, уоскуйан, сөптөөх быһаарыныыны “бигэргэтэн”, хотуурбун ыллым. Бэҕэһээҥҥи таптайыым бүгүн күн аҥаарыгар диэри сөп буолсу быһыылаах. Сытыылааһынын таптахха.    От охсуута – бэйэтэ ураты умсулҕан. Хайдах далайаргыттан саҕалаан, оту хайдах хотутарыҥ, “өрө баһан таһаарыы”, “ойоҕоско тэлгэтэ быраҕыы” эбэтэр “чөмөхтүү түһэрии” диэн араас албас баар.    Күн-дьыл хайдаҕыттан, үүнүү төһө өлгөмүттэн көрөн охсуу бэйэтэ итинник туспалаах. Ити үөрүйэхтэри оҕо эрдэхпиттэн сатыыбын. Өр үөрэммит буоллаҕым. Дойдубар – Кыбыгыдьааҥҥа – эрдэхпинэ охсооччулар кэпсэтэр буолаллара: “Бүгүн оту тэлгэтэ түһэриэххэ”, эбэтэр “бүгүн чөмөхтүү быраҕыахха” диэн. Оччоҕо охсуллубут сири анааран көрдөххө, ардыгар субуу курдук түүрэ быраҕыллыбыта, ардыгар далайыы ахсын охсуллубут от хаптаччы тэлгэнэ сытара, күөх таҥаска ойуу-дьарҕаа түһэриллибитинии буолара. Ити албастар оту хатарыыга сыһыаннаахтар. Уот куйааска – күҥкүтэ хатарыы, оттон тыаллаахха – оту чараччы хатарыы. Оту мунньарга да, кэбиһэргэ да ол суолталаах. Күөхтүү хаппыт от арыт үлтүркэй буолар, оччоҕо от бытарыйар. Хоромньулаахтык оттуур туһата суох. Ходуһаҕа киирдиҥ да, күөх быйаҥы сомсон ылар мөккүөр баар сахаҕа.    Күнүс хотуурбун таптайан, сэрэххэ, тыас таһааран, уҥа-хаҥас көрүнэ сырыттым. Тыатааҕы “тугун эрэ умнубукка дылы” төннөн кэлиэ диэн сэрэхэдийэн. Хата, биллибэт. Бэйи, “илиммин үтээр” диэх курдук көрбүтэ ээ. Киирэн, кырдьык, үтэн да кэбиспэккэ.    Тыыбынан үрэх төрдүгэр тиийэн “ыалдьытым” быһыта-хайыта тыыппыт илимин булан, иилистибитин арааран, сааһылаан, бэҕэһээҥҥи сиригэр үтэн кэбистим. Таарыччы бэйэм илиммин көрбүтүм, соҕотох алыһар туппут. Син миин буолууһу. Түргэн-тарҕан соҕустук отуубар кэлэн, алыһарбын буһарынным. Ити “тойон” тыаһыттан-ууһуттан балык да күрэниэн сөп.    Балык туппатаҕына, иккиэн да настарыанньабыт мөлтүүрэ буолуо ээ. Оччоҕо кыыһырсыы тахсан хаалыа дии. Онтон сылтаан “сэриилэһэн” киирэн барбаппыт үһү дуо?! Суох, оннук эрэ буолбатын! Балык илимҥэ туттун! Эбэ хотунум, хайа-хайабытыгар ирээттээн, балыкта бэрис! Бука, оттоон бүтүөхпэр диэри арахсыспат “ыалдьыттанным” быһыылаах. Эбэ хотун, ааттаһабын-көрдөһөбүн! Көмүс хатырыктааххыттан өлүүлээ дуу!    “Иһиттим, иһиттим” диэбиттии, Эбэ диэкиттэн сиккиэр охсуллан ылла. Мин ону сүрэхпинэн сэрэйдим, быһыыта, көрдөһүүбүн сир-дойду иччитэ ылынна!  Хайдах эрэ тулам барыта иһийэ, уоскуйа түспүккэ дылы! “Ыалдьыккыттан куттаныма ээ” диэбиттии, сиккиэр сипсийэр, чугас эргиннээҕи талахтар, үөттэр далбаатаһа түһэн ылаллар.    Баары сарсыардааҥҥы мучумааҥҥа холоотоххо, арыый холкутуйан, от охсон куһуйа сылдьабын. Быһа холуйдахха, өссө сарсын күн аҥаара охсуохха сөп курдук сир баар. Ол эрээри санаам да, хараҕым да “ыалдьытым” суолугар салалла турар.    Дьэ, “Тойон Кырдьаҕас” араспысаанньата хайдах буолара буолла? Бу сарсыарда кэлбит кэмигэр эбитэ дуу, хаһан эбитэ дуу? “Баччаҕа тиийиэм” диэн биллэрбэт “киһи” буоллаҕа. Санаа да дьикти ээ. Хайдах оннук буолуон баран! Илимигэр туох иҥнибитэ буолла? Биир эмэ балык баар буоллаҕына табыллар. Суох буоллаҕына, киҥэ-наара холлуо буоллаҕа.    “Таҥара сэрэҕи таптыыр” диэни эмиэ санаатым. Утуйуом иннинэ илимнэри көрбүтүм, миэнигэр биир сордоҥ иҥнибит. Ону арааран, “ыалдьытым” илимигэр илдьэн иҥиннэрдим. ¤э-һэ, мэҥиэ баар! “Тойон Кырдьаҕас, кэллэххинэ, маны үссэнээр” диэн ботугураатым. Бу албаһым төһө сөптөөҕүн билбэппин эрээри, бэйэбин көмүскэнэр курдук санаа баар.    Аны “ыалдьытым” түүн кэлэн саба түһүө диэн санаа көтөн түстэ. Туох алдьархайай! Кэлбэт ини. Бу Үндүлүҥ Эбэ Хотун кыраныысса буолан, бу эҥээр – мин өттүм, анарааҥҥыта – киниэнэ диэн быысаһан, хайа-хайабыт холкутук олордорбут ханнык! Ити “уурааҕы” мин эрэ таһаарарым киниэхэ өйдөнүө дуо?! Бэйэтэ сууттаах-сокуоннаах “ыраахтааҕы” сырыттаҕа ээ. Дьэ, моһуок түбэлтэ дии, сылдьа-сылдьыбычча. Уйгууран, уум көтөн хаалла. Санаа арааһа быыстала суох төбөбөр симилин да симилин. Аралдьыйа сатыыбын да, син биир “ыалдьытым” тонолуччу көрбүт хараҕа көстөн кэлэ турар...   Геннадий ГУРЬЕВ  (Хомус Уйбаан «Олох далайыгар» диэн кинигэтиттэн).
kyym.ru сайтан