Оҕо сылдьан туох улахан дьарык кэлиэй?! Сайылыкка элбэх буолан мустан лапталыы, сасыһа, иэс баайса оонньуурбут. Арай биири өйдөөн хаалбыппын. Хаптаҕас буһарын саҕана обургу саастаах кыргыттар, бу санаатахха, 9-10-с кылаас оҕолоро быһыылаах, сайылыктан чугас хаптаҕастыы тахсан баран, сүтэн хаалбыттара. Ити – 80-с сыллар саҕаланыылара.     ***    Биһиги, кыра оҕолор, санаабытыгар, букатын улахан, сиппит-хоппут дьон курдук этилэрэ. Оччотооҕу обургу оҕолор, кырдьык, төрөппүттэрин кытта тэҥҥэ сылдьан үлэлээн-хамсаан эрдэхтэрэ. Ол иһин кыргыттары улахан дьон курдук көрөрбүт.    Кыргыттарбыт сарсыарда сөпкө хомунан барбыттара уонна – мэлигир. Уһаты-туора хаампыт аҕай сирдэрэ. Онон улаханнык мунаарар буолбатахха дылы этилэрэ. Түөртүүр саҕана сылгыһыт Баһылай бытархай оҕолору барытын батыһыннаран көрдүү бардыбыт.    Аара күөмэйбит хатыар диэри үөгүлээн ыһыы-хаһыы бөҕөтүн түһэрдибит. Саатар, куйаас баҕайы күн этэ. Утаппыппыт да бэрт. Хата, сайылыкпытыттан олус ырааппакка сырыттахпытына, тыа саҕатыттан ырааһыйа сиргэ кыргыттарбыт үһүөн утары хааман кэллилэр. Хайдах эрэ улаханнык куттаммыт, туохтан эрэ өмүрэ соһуйбут курдуктара.    Баһылайбыт барыбытын батыһыннаран сайылыкпытыгар этэҥҥэ кэлбиппит. Аара кэлэн иһэн улахан кыргыттарбыт маннык кэпсээтилэр. Хаптаҕастаан бүтэн баран бараары хомуна сырыттахтарына, ырааһыйа сиргэ уончалаах кыыс оҕо тахсан кэлбит. Ыраахтан туран үөгүлээбит. Илиитинэн далбаатыыр, ыҥырар курдук туттар үһү. Кыргыттар “тыый, бу бөһүөлэктэн тахса сылдьар дьон быһыылаах. Оҕолоро дьонуттан хаалан мууна сылдьар эбит” диэн толкуйдаабыттар уонна “сайылыкпытыгар сирдээн илдьэ барыахха” диэн сүбэлэспиттэр. Батыһан көрбүттэр да, кыыстара ситтэрэр аат диэн суох үһү. Хаамара-сиимэрэ оннук түргэн да буолбатар, дьалты хааман биэрэр үһү. Сорох ардыгар салгыҥҥа уйдаран устарга дылы буолан көстөр эбит.    Кэлин кыргыттар ыксаан барбыттар. “Бу мээнэҕэ көстүбэтэх оҕо быһыылаах. Иччи дуу, абааһы дуу буолуон сөп”, – диэн, тохтуу биэрбиттэр. Төннөөрү суолларын көрбүттэрэ – букатын атын сиргэ кэлэн тураллар. Ыксаан хаалбыттар. Көрдөхтөрүнэ, кыыстара кинилэри батыһан тыа куулатынан, талахтар быыстарынан көстөрө үһү. Сорох ардыгар кыргыттар тохтоон, туох буолар эбитий диэн, кэтэһэн турдахтарына, саараан, тиит мас күлүгэр киирэн, сүтэн хаалар эбит. Онон “аны муна сылдьар оҕону бэйэбит куттаан, чугаһаабат оҥордубут быһыылаах” диэн, эмиэ төттөрү батыһаллар эбит. Оннук мэскэйдэнэн күннэрэ ырааппыт. Кэлин ыраахтан биһиги хаһыыбытын иһиттэҕэ дуу, көстүбэт буолан хаалбыт. Биһиги, оҕолор, иччилээҕи истэн, уҥуохпут халыр босхо барыар диэри куттаныы бөҕөтө буолбуппут. ***    Күһүөрү ити сайылыктан чугас сиргэ отонньуттар эмиэ кыыс оҕону батыһан муна сылдьыбыттарын кэпсээбиттэрэ. Эбэлэрэ эмээхсин кэлин өйдүү биэрэн, дьонун нэһиилэ тохтоппут үһү. Ыал аҕата киһи кыыһы ситэ баттаары, эккирэтэн көрбүт эрээри, анараа оҕо салгыҥҥа устар курдук, куотан биэрэрин туһунан улахан дьон кэпсээбиттэрин өйдүүбүн.   Николай ЗАХАРОВ.   Мэнэрик      Мэнэриктэр диэн баар буолаллар. Туох эрэ куһаҕан буоларын биттэнэн ис-истэриттэн иччилээхтик мэнэрийэллэр. Боруулаах нэһилиэгэр үс улахан мэнэрик баара – Акулина Слепцова, Пелагея Слепцова уонна Анна Юмшанова. ***    Мэнэрийдэхтэринэ, уҥуоҕум халыр босхо барыар диэри олус куттанарым. Дьиэ иһигэр абааһы киирэн олорорун курдук саныырым. Куһаҕаҥҥа мэнэрийэллэрин кыра эрдэхпиттэн билэрим.    Дьон-сэргэ, ордук ыччат сиэри-туому тутуһара хайаан да наада дии саныыбын. Оруо маһы ортотунан саҥарар, төрөөбүт дойдугун аһаппат, ытыктаабат буоллаххына, сир-дойду иччитэ куһаҕаны оҥорор. Холобура, сэрии саҕана маннык түгэн буолан турардаах. Улахан кураан буолбут. Сут кураан буолан, олохтоохтору Мэҥэттэн биэс көстөөх сиргэ, түҥ тыаҕа сүөһү көрдөрө таһаарбыттар. Отчуттар көрүөх бэтэрээ өттүгэр хотон тутан дьэндэппиттэр. Балай да элбэх сүөһү киирэр хотонун туппуттар. Кинилэри кытта түөрт ыанньыксыт барсыбыт. “Мин аҕай” диэбит дьахталлар эбит. Айылҕаны сэҥээрбэтэхтэр, аһаппатахтар, алҕаабатахтар быһыылаах. Тыл-тылларыгар киирсибэккэ, этиһэн да ылбыттар. Этиһиини, иирсээни сир-дойду иччитэ, биллэн турар, сөбүлээбэтэх.    Кинилэри кытта Анна Дмитриевна Юмшанова диэн мэнэрик дьахтар баар эбит. Бу дьахтар көһүөхтэрин биир хонук иннинэ мэнэрийэн ыһыллан турбут. Олус улаханнык мэнэрийбит. Сир-дойду этиппит буолуохтаах. Хонон тураат, сүөһүлэрин мунньан чэйдии олорбуттар. Үөрэн-көтөн, айанныыр чэйдэрин иһэ олордохторуна, сир кыыла (эһэ) кэлэн түөрт дуу, биэс дуу ынахтарын тардан кэбиспит. Сорохторун тыыппатах, тыыннаах хааллартаабыт. Тыатааҕы ынаҕы арҕаһыттан ытырар эбит. Сир-дойду хомойон итинник дьүһүлэммит буолуохтаах.   Мария СЛЕПЦОВА, Дьааҥы.   Ойуун иэстэһиитэ      Бу түбэлтэ 1962 с. Мэҥэ Хаҥалас биир кытыы дэриэбинэтигэр дьону-сэргэни аймыы, куттуу сылдьыбыттааҕа. Күһүн үс табаарыстыылар – Сиидэр, Бааска, Хабырыыс бултуу диэн баран баран, соҕотох Сиидэр эрэ тыыннаах төннөн кэлбит. Өлөрүүгэ буруйдааҕынан ааҕыллан, хаайыыга киирэн бэйэтигэр тиийиниэн  иннинэ маннык кэпсээбит. ***    Уолаттарбыныын атах тостор атастыы этибит. Туох да диэбиттэрин иһин, төһө да этистэрбит, охсустарбыт, өлөрөр-өһөрөр туһунан санаммат буолааччыбыт. Билигин миигин бары өлөрүөхсүтүнэн ааҕаллар. Төһө да дьиҥнээҕи эппитим иһин хаайыыттан куота сатаан айан кэпсиир курдук саныыллар. Бэйэбин туох эрэ түүннэри эккирэтэр, манна да сүгүн-саҕын олордумаары гынна. Иччи, абааһы диэн баарын, дьэ, эппинэн-хааммынан илэ биллим. Чэ, кэпсиим.        Ол күн үс буолан, куобахха хааман, ыраах баҕайы баран хаалан хараҥарыыта төнүннүбүт. Арай ол баран истэхпитинэ, биир улахан куобах суолбутун быһа түспүтүн көрдүбүт. Эккирэтэн ытыалыы сатаатыбыт. Куобахпыт алаас үөһээ өттүгэр баар иччитэх өтөххө киирэн хаайтаран хаалла. “Чэ, эрэ, мохсоҕоллор! Ким таба ыппыт – ылар”, – диэт, Бааска өтөх түннүгүнэн уҥа-хаҥас көрүтэлээтэ.  Хабырыыс: “Аньыыта бэрт буолаарай. Өтөҕү аймаамыахха”, – дии сатаата да, биһиги, куобахха ымсыырбыт бэтэнээскилэр, ону истиэхпит баара дуо? Мин ааны аһаат, иһирдьэ ойон киирдим. Куобахпыт орон анныгар хараҥаҕа маҥхайан көстөр. Уһуну-киэҥи толкуйдаабакка, ытан саайдым. Куобаҕым өлбөтө. Киһи ытыырын-ыһыытыырын курдук ньааҕынаабытынан, мин диэки сүүрэн истэҕинэ, өссө ыттым. Итинниккэ түбэһэ илик буоламмын, ыксаатым аҕай. Ол туран арай өйдөөн көрбүппүт, куобахпыт алта атахтаах эбит. Хабырыыс ону көрөн “түргэнник мантан тэскилии охсуох” диэбитигэр тахсан бардыбыт.    Урут-уруккуттан ойуун куобаҕын туһунан истэр этибит. Дьиэлиир суолбутун булан, өтөҕү кэннибитигэр хаалларан хаама турдубут. Халлаан хараҥарда. Суолбут нэһиилэ көстөр. Арай кэннибитигэр мас хайытар тыас иһилиннэ. Дьиктиргээн, тохтоон истибиппит – дүҥүр тыаһыгар маарынныыр. Хаамарбытын түргэтэттибит. Хараҥаҕа балыйтаран, суолбутуттан тахсыбыппытын өйдөөтүбүт. Чэ, кэбис. Хонон баран сырдаатаҕына барыахпыт диэн буолла. Мин “төннүөххэ” дии сатаабыппын истибэтилэр. Утуйаары оҥостон сыттыбыт. Сааларбыт бэлэмнэр. Мин куттанан, тугу эрэ кэтэһэ сытар курдукпун. Иһиттэхпинэ, ким да утуйбакка сытар. Арай, доҕоор, эмискэ үрдүбэр хара бэкир киһи баар буола түстэ! Уһукта биэрдим. ¤уу, түүл эбит. Хабырыыс уһугуннара сатыы турар. “Сиидэр! Туох айылаах баттаттыҥ”, – диир. Ити икки ардыгар өтөхпүт таһыгар аны туйах тыаһа иһилиннэ. Ааммытын тугунан эрэ бырахтылар. Күүскэ баҕайы кэлэн түстэ. Бааска эмискэ саатынан түннүгү туһаайан баран, ытан саайда. Өтөхпүт иһэ сырдаан ылла. Айманыы бөҕө буоллубут. Бары биир муннукка ыга симсэн, ааны, түннүктэри кыҥаан сыттыбыт. Бааска куттанан, кэлэҕэйдии-кэлэҕэйдии: “Хара бэкир киһи турар”, – диир. Аны өтөхпүт үрдүгэр тахсан, хаамсыбытынан бардылар. Бааска ойон турда. Тула эргийэ сылдьан бэйэбитин да ытыан сөп курдук, саарбах баҕайытык хамсанан барда. Эмискэ олох аттыбытыгар ким эрэ дуорааннаахтык күлэрэ иһилиннэ. Эмиэ саа тыаһа, ыһыы-хаһыы! Өтөхтөн хайдах куотан тахсыбыппын өйдөөбөппүн. Сарсыарда били алааска киирэр суолга бэлэх мас аттыгар турар эбиппин. Дэриэбинэбин булан, дьон бөҕөнү атаҕар туруоран атастарым өлүктэрин булбуппут.    “Хабырыыһы саанан ыппыт, Баасканы хабарҕатын бэйэтин быһаҕынан хайа соппут” диэн буруйдаан сууттаабыттара. Хаайыы дьылҕаланар киһи буолбутум. Ол түүн өтөххө хоно сытан саабын биирдэ даҕаны эспэтэҕим. ***    “Билигин туох эккирэтэрий?” диэн ыйыппыппар Сиидэр: “Ойууммут...” – эрэ диэбитэ.   Сөхпүт.    Талкы оҕонньор өтөҕө      Талкы оҕонньор үйэтин-сааһын тухары Сайылык өтөҕөр чороҥ соҕотох олорбута. Бултаан-алтаан аһыыра. Биир-икки сылгылааҕа. Онтуларыгар сайын оттоноро. ***    30-с сыллар саҕаланыылара. Күһүөрү. Халлаан тымныйан, күн кылгаан, барыы-кэлии тохтоон турар кэмэ. Отчуттар номнуо былааннарын толорон, Сайылык өҥ ходуһатыгар үктэммэт буолбуттара быданнаата. Арай биирдэ эмэ куобахчыттар, балыксыттар таарыйан ааһаллар. Күннээҕи сонуну-нуомаһы кэпсээн, оҕонньору сэргэхситэн бараллар.        Холкуос отчута Сэмэн Сайылык ходуһатыгар отун күрүөлүү бара сылдьан: “Талкы оҕонньор бэрт дьикти буолбут. Санаата түспүккэ дылы, хараҕын уота өһөн хаалбыт”, – диэн кэпсээннээх дьонугар кэлбит. “Хайыа-а, оҕонньор сирэйиҥ-хараҕыҥ олоруута мөлтөх. Ыарытыйаҕын дуо?” – диэн сэрэнэ-сэрбэнэ соҕус ыйыппыт. Онуоха: “Ээ суох. Этэҥҥэбин. Арай... өтөҕүм сүгүннээмээри гынна”, – диэн тыл быктарбыт. Чугас эргин олорор эмээхситтэр маҥнай утаа һуу-һаа дэһэн баран, умна быһыытыйбыттар. Арай барбыт-кэлбит дьонтон ээр-сэмээр Талкы оҕонньор хайдах олорорун, тугу этэрин-тыынарын сураһаллар эбит.    Күн-дьыл түргэнник устар. Номнуо күн уһаан, халлаан сылыйан, сааскы ылааҥы күннэр үүнэ охсубуттар. Талкы олорбутун курдук олорор, бултаабытын курдук бултуур. Били, аймана сылдьыбыт эмээхситтэр: “Оҕонньор, арааһа, өйө бааллар быһыылаах. Үйэтин-сааһын тухары олорбут Сайылыга туох куһаҕаны оҥоруой? Урут да имнээҕэ-дьимнээҕэ иһиллибэт этэ”, – диэн сапсыйан кэбиһэллэр. Ити итинэн ааһыа эбит да...    Биир сайын Сэмэн ходуһатын өртүү бара сылдьан, куолутунан, эмиэ Талкыга таарыйан ааһардыы санаммыт. “Бэйи, оҕонньор сирэйин-хараҕын көрүллүө. Ыарытыйар буоллаххына, учаастакка киирэн эмтэнэн доруобуйаҕын бөҕөргөтүнэн таҕыс” диирдии оҥостон Талкы тэлгэһэтигэр киирбит. Уот-күөс мөлтөх. Оһох оттуллубатах. “Арааһа, оҕонньор утуйан хаалаахтаабыт быһыылаах. Буолумуна, саас да ылан истэҕэ” дии саныыр.    Ааны арыйаатын кытта тымныы уунан саба ыстарбыт курдук, этэ-сиинэ бүтүннүү арылла түһэр. Көрбүтүн итэҕэйиминэ, өй ылан хараҕын аалыммыта буолар. Талкы кыстаан олорор дьиэтэ холорук ытыйбытын курдук, үрдүттэн анныгар диэри түөрэ ыһыллан хаалбыт. Бэйэтэ да дьоҕус дьиэ эрээри. Оҕонньор муостаҕа умса түһэн сытар. Илиитэ, атаҕа бүтүннүү күөх баламах буолбут. Киһи тарбаҕар маарынныырга дылы суол хаалбыт. Ыһыллыбыт маллартан сибикилээтэххэ, оҕонньор кими эрэ кытта охсуспут бадахтаах. Охтон да баран, умса түһэ да сытан түбэһиэх малларынан быраҕаттыы сыппыт. Талкыны билэр-көрөр дьоно мустан, улахан айдааны таһаарбакка кистээн кэбиһэллэр. “Оҕонньор абааһыны кытта охсуһан кыайтарбыт” диэн кэпсээн чугас эргин учаастактары тилийэ сүүрэр.   ***    Талкы оҕонньор үйэтин моҥообут Сайылыгар абааһыны кытта охсуһан суорума суолланнаҕа. Дьикти! Кэлин оҕонньор малын хомуйа сылдьан сыттыгын анныгар хас да быһаҕы укта сытарын булбут сурахтаахтара. Оҕонньор өлөөтүн кытта Сайылык өтөҕүн “Талкы өтөҕө” диэн ааттаабыттара. Талкы Өтөҕө билигин да баар. Киһи-сүөһү тохтообот буолбут дойдута. Арай өтөх илин өттүгэр оҕонньор олорбутун туоһута эргэ сэргэ самнайан тураахтыыр.   Петр Слепцов, Томтор.
kyym.ru сайтан