Таптал... Таайыллыбат таптал... Дьикти да иэйии. Арыт муҥура суох дьоллуур, арыт соҕотохто ытатар-соҥотор. Таптал мээнэ дууһа иэйиитэ эрэ буолбатах, тапталтан олоххун салгыыр кэнчээри ыччаттанаҕын,  үйэ-саас тухары холбоһон олоххун оҥостоҕун, арыт тапталтан оспот сүрэх бааһа хаалар. Дьылҕабыт тугу бэлэмнээн сытара биллибэт. Барыта кистэлэҥ, таайтарыы.  Арыт сыыһа хардыылыахха эмиэ сөп.       Мишалаах Лена үөрэх кэнниттэн киинэҕэ барыах буолан болдьостулар. Хаһан эрэ киэһэ буолар диэн Миша тапталлааҕын көрө охсоору тэһийиминэ буолла. Ленаны көрсүөҕүттэн урукку чуумпу олоҕо таптал нарын иэйиитинэн кутуллан, үөрэнэр үөрэҕэ да үөрэх буолбата, аһыыр аһа да ас буолбата, утуйар уута да айманна.  Быһатын эттэххэ, көтүөн кыната  эрэ суоҕуттан тутулла сырытта. Ороҥҥо тиэрэ түһэ сытан тапталлааҕын санаан манньыйа, үөһэ-аллара тыына сытта. Вадим аан бастаан Ленаны күһүн Вадим төрөөбүт күнүгэр билсибитэ. Көрөөт да курдаттыы тардыһан барбыта. Тоҕотун бэйэтэ да билбэт. Кинилиин эрэ  кэпсэтиэн, кинилиин эрэ үҥкүүлүөн баҕарбыта. Лена куба курдук маҥана, сибэкки курдук нарына, этиэхтэн кэрэ сэбэрэтэ, кыталык курдук лыҥкынас куолаһа  барыта Мишаны абылаабыта.  Ол бырааһынньыкка үҥкүүлүү сылдьан аргыый аҕай кыыс кулгааҕар сибигинэйэн: «Мин эйигин көрдө-көрөөт таптаатым. Хайдах эрэ уруккуттан билэр курдукпун, дууһам курдаттыы тардыһар», – диэбитэ. Онтон ыла арахсыбатахтара, бэйэ-бэйэлэригэр ылларыылара улам күүһүрэн, ыал буолар туһунан кэпсэтэр буолбуттара.    Киэһэ киинэ кэнниттэн куорат устун хаамса сылдьан Миша: «Лена, дьоммутугар холбоһорбут туһунан хаһан  этэбитий? Мин эйигинэ суох биир да күн олоруохпун баҕарбаппын. Устудьуоннуу сылдьан холбоспут элбэх оҕону билэбин. Уопсайтан хос ылыахпыт, уруокпутун бииргэ ааҕыахпыт, ыал ыал курдук ньир-бааччы олоруохпут», – диэн инники олоҕун ыраҥалыы истэ.    – Арай оҕолоннубут, оччоҕо хайдах үөрэнэбит?    – Ол туһунан куттаныма, туох иһин дьонноохпутуй. Сиэннэрин көрүөхтэрэ буоллаҕа дии. Мин үөрэҕим таһынан үлэлиэм. Бакаа биир оҕолонуохпут. Онтон иккиэн үлэһит буолан, бэйэбит дьиэлэнэн «бур-бур» буруо таһаарыныахпыт, оҕо бөҕөнү төрөтүөхпүт, толору дьоллоох ыал буолан ааппытын ааттатыахпыт, – диэн баран кыыһын кууһан ылла.    – Эн хайдах эрэ мин аҕам курдук саҥараҕын дии. Ол иһин мин эйигин таптыыбын. Кыыс аҕатыгар майгынныыр уолга кэргэн тахсар дииллэрэ чахчы быһыылаах. Дьонум эйигин сөбүлүөхтэрэ. Ийэм аҕаҥ курдук үлэһит, өйдөөх, дуоспуруннаах киһиэхэ тахсаар диэбитэ, – диэн баран кыыс Мишатын халыҥ санныгар сыста түстэ уонна толору дьоллоох дьоннор ыга куустуһан паарка диэки бара турдулар.    Ити курдук хонуктар бииртэн биир ааһан истилэр. Кыыстаах уол экзаменнарын «ыллыы-ыллыы» туттартаан, дьиэлэригэр барар кэмнэрэ кэллэ. Лена дойдутугар бэйэтэ барда. Онтон сотору сыбаайбаны эҥин быһаарса, аймахтар көрсүһэ, билсиһэ диэн Миша ийэтинээн кыыс дойдутугар барыах буоллулар, онон сотору көрсүөх буолан үөрэ-көтө араҕыстылар. * * *    Лена дьоно кыыстара кэлэн  ахтылҕаннарын таһааран хайдах да аһатыахтарын, олордуохтарын, сытыарыахтарын билбэтилэр. Үүттээх чэй иһэ-иһэ киэһэ хойукка диэри кэпсэтэллэр. Аҕата, Василий Петрович: “Биһиги ийэҕинээн эмиэ устудьуоннуу сылдьан холбоспуппут. Онтон иккиэн тутуспутунан үлэлии барбыппыт. Талан ылбыт аналыҥ буоллаҕына, туох да диэн бопсубаппыт. Биһиэхэ кыыспыт эрэ дьоллоох буоллун. Үөрэххитин бүтэрдэххитинэ манна кэлиэххит. Күтүөппүтүгэр үлэ булан биэриэхпит”, – диэн тэрилтэ тойоно буолан күтүөтүн бэйэтин тэрилтэтигэр үүннэрээри эдэрдэр инникилэрин былаанныы олордо.    – Аҕаа, Миша туттара-хаптара, саҥата-иҥэтэ, толкуйа эҥин үүт-үкчү эн курдук. Ол иһин көрөөт таптаабытым. Арааһа эйиэхэ майгынната санаабыппын быһыылаах.    – Оччоҕо аҕаҥ курдук үчүгэй үлэһит, инникилээх уол эбит. Биһиги дьолбутугар, биһиги кыыспыт дьолугар көстүбүт уол буолуо. Эн этэргинэн, аҕаҥ курдук, ыпсарыылаах тыллаах-өстөөх буоллаҕына, кэлин эмиэ тэрилтэ салайааччыта буола үүнүө. Хаһан эрэ кэлэ охсоллор, күтүөппүн көрүөхпүн баҕардым. Күтүөт туох дьоннооҕун ымпыгар-чымпыгар тиийэ ырыппатылар. Соҕотох ийэлээҕин эрэ билэллэр. Кылаабынайа, кыыстара эрэ дьоллоох буоллун. Онтон атына кэлин көстөн иһиэ буоллаҕа. Бэлэмнэнии, сүпсүргэн бөҕө буолан айманаллар. Бастакы кыыстара ыал буолар эбээт, аан бастаан күтүөт көрсөллөр. Ол иһин эбитэ дуу, Василий Петрович холку бэйэтэ долгуйа быһыытыйар. Кэлиэхтээх күннэрэ чугаһаан истэр долгуйара өссө эбиллэргэ дылы. Бэйэтиттэн бэйэтэ сөҕөн эрэр. Оннооҕор буолуох арааһынай тойоттору көрсүбүтүм, туох айылаах буоллахпыный диэн бэккиһии саныыр.    Күтүөт көрсөр күннэрэ дьэ тиийэн кэллэ. Миша ийэтэ – Светлана Михайловна – сөмөлүөккэ олорон эрэ сүрэҕэ мөхсөн киирэн барда, долгуйарыттан эбитэ дуу, ис-иһиттэн аймаһыйан ылла. Күҥҥэ көрбүт соҕотох оҕото атын дойду кыыһыныын холбоһон эрэриттэн, үлэһит буолан ханна олохсуйуохтарай диэн санааҕа-онооҕо ылларан, устунан бэйэтэ хаһан да сыбаайбалаабатах,  дьылҕатын, ыал буолар дьолун билбэтэх хомолтотун, бастакы соҕотох тапталын санаан ылла.    Ол сайын этэ... Кинилэр дэриэбинэлэригэр устудьуон уолаттар кэлэн биир сайын практикаламмыттара. Эдэр саас барахсан, эчи, ааһара түргэниэн. Хайдах эрэ соторутааҕыта буолан ааспыт курдук. Кыргыттар, уолаттар киэһэ аайы мустан мээчиктииллэрэ, оонньууллара. Хап-хара чоҕулуччу көрбүт харахтаах, уп-уһун хойуу суһуохтаах  кыысчааны Вася тута сөбүлүү көрбүтэ.   Олоҥхо кыыһа Туйаарыма куо диэн таптаан ааттыыра. Оо, дьоллоох да кэмнэр этилэр. Хайдахтаах курдук таптастылар, хаһан да арахсыа суох буолан тылларын биэрдилэр этэй, бастакы уураһыы, умнуллубат түүннэр. Кинилэр саҕа дьоллоох дьон суоҕа. Күһүн Вася практиката бүтэн барарыгар кыыс хат буолбутун туһунан эппитэ. Онуоха уол, ону эрэ истиэм диэбэтэх киһи, соһуйан тугу да хардарбатаҕа. Арахсалларыгар харахтарын уутунан суунан, уол хайаан да кэлиэх буолан барбыта. Ол тапталын билиҥҥэ диэри көрө илигэ, ханна баарын да туһунан билбэт. * * *    Өр-өтөр буолбата, сөмөлүөт авиапорка түстэ. Василий Петрович мунньахтаах буолан Лена ийэтинээн көрсө киирдилэр. Уоллаах кыыс иккиэн ахтыспыт дьон быһыытынан куустуһа түстүлэр, онтон өйдөнөн ийэлэрин икки өттүттэн билиһиннэрдилэр. Дойдулаах хаһаайка тута хайдах айаннаан кэлбиттэрин ыйыталаһан, кэпсэтэн барда. Светлана Михайловна кийиитин тута сөбүлүү көрдө, уолум үчүгэйкээн кыыһы таптаабыт эбит, эчи кэрэтин, нарынын диэн астына санаата.  Клавдия Степановна күтүөтүн көрөн, кыыспыт кырдьык үкчү аҕатыгар дылы уолу булбут эбит  дии саныы истэ.    Дьиэлэригэр кэлэн кырдьаҕас дьиэлээхтэри кытары үөрэ-көтө билсэн баран чэйдээн эрдэхтэринэ, дьиэлээх хаһаайын киирэн кэллэ. Светлана Михайловна киирбит ки´ини көрөөт сүрэҕэ хайда сыста, хайдах да буолуон билбэтэ, дөйбүт курдук буолла, ханна эрэ ыраах саҥалар иһиллэллэр.  Василий Петрович эмиэ кинини, бастакы тапталбын көрүөм дии санаабатах киһи соһуйан, талбааран туран хаалла. Өр чочумча утары көрсөн турдулар. Дьахтар хараҕын уута таммалаан түстэ. Кини... кини таптала илэ бэйэтинэн турар дии. Сүүрбэ сыл кэтэспит киһитэ, уолун аҕата. Ким да тугу да саҥарбата. Хайдах буолбуттарын өйдөөбөтүлэр быһыылаах, бэйэ-бэйэлэрин көрсөн кэбистилэр. Арай Василий ийэтэ эрэ сэрэйдэ быһыылаах, хараҕын уутун сотунна, көхсүн этиттэ. Урут уола кэпсээбитин санаан кэллэ.     Василий хаһан да умнубатах бастакы таптала, олоҥхотун кыыһа уолун кытары кэлэн турар. Онтон бүтэһик арахсар күннэригэр Светата тугу эрэ этээри гына-гына са²арбатаҕын санаан кэллэ. Ол күн эппэтэх кистэлэ²э сүүрбэ сыл буолан баран күтү³ттүү кэллэ. Бастаан утаа суруйа сатаабыта да хоруй туппатаҕа. Соннук сүтэрсэн кэбиспиттэрэ. Э´иилигэр бииргэ үлэлиир дьахтарын кэргэн ылбыта. Бу сыллар усталарыгар Светатын саатар биирдэ даҕаны  ирдэспэтэҕиттэн билигин кэлэн кэмсиннэ. Дьиҥинэн, ыйытала´ыан, к³рдү³н баҕарбыта ээ... Тапталын таҥнарбытыттан суобаһа оонньоон, “билигин атын олохтоммутун кэннэ аймыам дуо?” диэн ирдэспэтэҕэ. Күтүөтэ – кини уола, үүт-үкчү бэйэтин курдук эбит. Оттон Клавдия: “Ол иһин даҕаны, аһара майгынныыр эбит”, – дии санаата. Бары истэригэр: “Алдьархай да буолар эбит, оҕолорбут барахсаттар хайдах буолаллар?!” – дии саныы олордулар. Миша тута сэрэйдэ, ып-ыраас халлааҥҥа хара былыт бүрүүкээбитин курдук, тула бүтүннүү хараҥара түстэ. Эмискэ тыына хаайтаран таһырдьаны былдьаста. Кэнниттэн ийэтэ сүрэҕин туттубутунан сүүрэн таҕыста. Уолун кууһан олорон: «Миша, оҕом сыыһа, бырастыы гын даа...” – ытыы-ытыы уолун куу´ан ылла.    – Ийээ, Лена аҕата мин аҕам дуо? Этиий, ийээ... – диэн уол уйа-хайа суох ытаан барда.    – Аҕаҥ, тукаам... Тоҕо Дьылҕа көрөн туран эһигини көрүһүннэртиирий? Тоҕо эрдэ эппэтэхпиний? Ханна баарын хантан билиэхпиний? Саатар хаартыската суоҕа.     – Ийээ, ол аата, Лена бииргэ т³р³³бүт балтым буолар буоллаҕа...    – Бырастыы гын... Оо, оҕом олоҕун сиэтэхпиэн... Аай-айыбыын даа... та²ара туох хара аньыым и´ин атаҕастыыгын даа?!» – диэт Светлана Михайловна уйа-хайа суох ытаан барда.    – Ийээ, мин кинини таптыыбын ээ, кинитэ суох олоҕум олох буолбат. Ийээ, хайыыбыный? Этиий, хайыыбыный? Хайдах буолабыный?» – диэн ханна да барыах-кэлиэх сирин булбакка, олоҕор туох буолбутун өйдөөмүнэ, соһуйан, үрүт-үөһэ хатылыы олордо.    Ол икки ардыгар дьиэттэн дьиэлээх хаһаайын тахсан, ытыы олорор уолун санныттан ылан: «Света, эн биһикки көрсүспэтэхпитин оҕолорбут көрсүспүттэр. Миша, эн мин оҕом эбиккин. Бырастыы гын миигин, Миша, эһигини булбатахпар. Санаарҕаама, Лена – биһиги ииппит кыыспыт. Онон холбоһуоххутун сөп», – диэн этэн баран хаһан да көрбөтөх уолун, оҕотун, күтүөтүн кууһан ылла.    Соһуччу көрсүһүү, соһуччу үөрүү, соһуччу хомолто, барыта соһуччу... Соһуччу таптал.   СИККИЭР.
kyym.ru сайтан