Кыһын. Мас көтөрүгэр хаама сылдьабын. Хаар түһэ турар буолан, лаппа бытааран, уҥуох-уҥуохтарым халыр босхо барыахтарыгар диэри тириттим. Сыбыдахтана түһээрибин, үрдэл сири кэрийэ көрдөөтүм.       ***    Арай көрбүтүм, хаар анныгар туох эрэ үллэн сытар. Онно оймоон тиийэн, үрдүн хаарын барбах анньан түһэрэн баран, таҥаспын ол мас үрдүгэр аргылыы быраҕан кэбистим. Сонум иһинэн кэтэ сылдьар халыҥ өрүү таҥаспын суулуу тутан, үрүсээкпэр уктан кэбистим. Сынньаммычча диэн, укта сылдьар ыһыгым дуомуттан хостоон ылан, сирбэр-уоппар өрүү уурарым курдук, ууран кэбистим.    Кыһыҥҥы булчут өр олоруо баар дуо?. Уобалыы түһээт, хаама сылдьан да хабыллааччы диэн санаалаах ойон турдум. Сэппин-сэбиргэлбин хомуйа тутаат, хаар анныгар сытар маһы ыллым. Арай инньэ гынааппын кытта, кэннибэр киһи сөтөллөр саҥата букатын төбөм оройунан ньиргийэн киирдэ. «Ким кэллэҕэй?» диэн, кэтэ сылдьар кулгаахтаах бэргэһэбин уста биэрэн иһиллээтим. Кулгаах мөлтөһүөр буолан, ким эрэ үөгүлүүрүн истибэккэ хаалан, аны улахамсык дуу, балай дуу аатырыам диэммин, кэриччи эргим-ургум балай эмэ көрүтэлээтим. Ким да баара биллибэт. Арай тыал мастар төбөлөрүн хамсатар. Дьэ, ол туран өй киирэн, били, сылгы тымныы ууну иһэн баран илгистэрин курдук, илгистэ түстүм. Өйдөөн көрбүтүм, ойуур быыһыгар ырааһыйа курдук томторго киһи уҥуоҕун үрдүгэр олорор эбиппин! Күһүн бу диэкинэн отоннуу сылдьан, “тыа быыһыгар киһи уҥуоҕа баар эбит дуу” дии санаабыт сирбэр кэлэн турар эбиппин. Манна хайдах халыйан кэлбиппин билигин да таайа сатыыбын. Дьиҥэ, хаардаахха былыттаах күн мунаарыахха сөп этэ да, урукку суолум олох даҕаны атын сиринэн барар эбээт. Туох эрэ сааттаах дьыаланы оҥорбуппун тута сэрэйэ охсон, ыһыгым баарын-суоҕун ууран кэбистим. Бу эрэ кэнниттэн хайдах эрэ уоскуйбут курдук сананным. Санаам син намыраан арахтым.   ***    Киһи соһуйуох, ол күн хас да улардаах уонна куобахтаах төнүннүм. Онтон ыла ол билбэт киһим уҥуоҕар наар таарыйан, баарбыттан-суохпуттан бэрсэн ааһар буолбутум. Хайдах эрэ аччыктаабыта буолан эҥиннээн, сороҕор таарыйбакка атын сиринэн халыйан хааллахпына, табыллыбакка төннөр курдук буолан хааларым. Дьэ, дьикти!   Чөчүөккэлиин оонньообута      Былыр кыһыҥҥы уһун киэһэлэргэ көмүлүөк оһох иннигэр олорон ким тугу көрбүтүн-истибитин туһунан үгүстүк кэпсэтэллэрэ. Биһиги, кыра оҕолор, кулгаах-харах иччитэ буолан, ону сыыс түһэрбэккэ истэрбит. Кэпсээн уутугар-хаарыгар киирэн истэҕин аайы, улахан дьоҥҥо ыга сыстарбыт күүһүрэн иһэрэ. Аны көстүбэт бииһин ууһа атахпытыттан тардыаҕа диэн, олоппос үөһэ кумунан олорорбут.     ***    Бу киэһэ кэпсээммит Чөчүөккэ туһунан буолла. Миитэрэй Баһылайа: «Олох кыра эрдэхпинэ, Эбэ куулатынааҕы хааччах арҕаа баһыгар киһи уҥуохтаах сыыр анныгар Эһиэйэлэр өтөхтөрүгэр кыстаан олордохпутуна...», – диэн кэпсээнин саҕалаабыта. Салгыы кини тылынан суруйуум. Эбэм Даарыйа эмээхсин уонна ийэм силбэһэ хотоҥҥо сарсыардааҥҥы аһылык кэнниттэн сүөһүлэрин көрө, үлэлии киирэллэрэ. Аҕам, эһэм таһырдьа үлэлэнэ тахсаллара. Оттон мин соҕотоҕун дьиэбэр оонньуу хааларым. Соҕотох хаалларбын эрэ көмүлүөк оһох кэннигэр баар хараҥа үгэххэ киирэрбин кытта, бурдук тардар даарда анныттан Чөчүөккэ тахсан кэлэрэ. Кини элбэх оонньуурдааҕа, астааҕа. Мэлдьи кирдээх таҥастааҕа уонна кугас чачархай сэрбэллибит баттахтааҕа, кубархай сирэйдээҕэ, миигиннээҕэр кыра эрээри, мэлдьи кини дьаһайара, оонньоторо. Билигин санаатахпына, саһарчы буспут төгүрүк халаачыктааҕа уонна чохооҥҥо маарынныыр үрүҥ астааҕа. Миигин аһатара да, аһыттан тоторбун, хайдах амтаннааҕын өйдөөбөппүн. Оччолорго таҥас-сап бэрт кэмчи кэмэ этэ.    Биирдэ дьонум сарсыарда саҥа ырбаахы кэтэрпиттэрэ. Мин, саҥа ырбаахыламмыт киһи, олус үөрбүтүм. Ити киһини билэр буолуохпуттан ыла саҥа таҥаһы маҥнайгыбын кэппит түгэним этэ. Үөрүүбүттэн хамсаабат да буола көрсүөрбүтүм. Эбэм баттахпыттан имэрийэ-имэрийэ: «Оҕом, дьэ, мааны киһи буоллуҥ. Киртитимэ, харыстаа», – диэмэхтээбитэ. Онуоха мин киэмсийэн, бэрт симиктик төбөбүн тоҥхох гыннарар быһыылааҕым.   Дьонум, куолуларынан, эмиэ үлэлэригэр тарҕастылар. Мин оһох кэннигэр үгэххэ оонньуу киирдим. Чөчүөккэм хайдах эрэ сөбүлээбэтэх көрүҥнэммит. Сүгүн-саҕын оонньоон испэт. Онтон ырбаахыбын уһултарда. «Олус куһаҕан ырбаахыны кэтэрдибиттэр», – диэн аргыый ботугураата уонна ылан, ытыспар сөп гына олус үчүгэйдик, дьоҕустук суулаан биэрдэ. Эргэ ырбаахыбын көрдөөтө. Ороммор сытар, илдьирийбит, эбиитин лаҕыыр курдук кирдээх ырбаахыбын аҕалбыппын кэтэрдэн баран, тойон эрбэҕин чочос гыннаран көрдөрдө. «Билигин дьонуҥ үлэлэриттэн кэлэн оһохторун оттуохтара. Оһох үчүгэйдик умайбытын кэннэ, ырбаахыгын кистии туппутунан, үгэхтэн тахсан, оһох чанчыгар туран дьонуҥ көрбөттөрүгэр уокка анньаар, оччоҕо үчүгэй оҕо буолуоҥ. Ырбаахыгын уокка бырахпыккын көрөн мөҕүөхтэрэ, таһыйаары гыныахтара, «тоҕо уокка уктуҥ?» диэхтэрэ. Онно миигин уокка биэр диэтэ диэйэҕин. Аҕаҥ миигин быһаҕын кыынынан таһыйыаҕа», – диэтэ. Бэйэтэ даарда анныгар киирэн сүтэн хаалла.    Мэлдьи буоларын курдук, дьонум үлэлээн киирэн, оһохторун оттон чаанньыктарын өрдүлэр. Оонньуу сырыттым. Оһох үчүгэйдик умайда дии санаатым да, Чөчүөккэм эппитин курдук, үгэхтэн тахсан, умайан тигинии турар хардаҕастар улаҕаларын диэки саҥа ырбаахыбын анньан кэбистим. Ийэм өрө хаһыыра түстэ: «Бу уол иирдэ дуу?! Ырбаахытын уокка биэрдэ!» Ырбаахым үрдүгэр түһэн хостоон ылла да, онтум хайыы үйэҕэ туһата суох буолбут. Ийэм, миигин илгиэлии-илгиэлии, ыстааным дуомун сулбу баттаан, төрүкү да «ыалдьыттыыр» чыпчаххайынан иэммин сабырҕатта. Эбэм эрэйдээх көмүскүүр саҥата иһилиннэ: «Оҕоҕун таһыйыма. Тохтоо. Мээнэҕэ укпатаҕа буолуо. Ким эрэ уктардаҕа. Оҕобут эрэ этэҥҥэ буоллун», – диэтэ.   ***    Дьонум саҥата суох олорон өр чэйдээтилэр. Мин оһох чанчыгар хараҕым уутун туора-маары сотто, муннубун өрө сыҥа турдум. Итинтэн да кэлин Чөчүөккэбин кытта оонньообутум.    Миитэрэй Баһылайа кэпсээнин ити курдук түмүктээбитэ. ИСТИБИТ.   Күһүҥҥү түүн      Бу түбэлтэни чугас доҕорум кэпсээбитэ. Урут, өрүү буоларын курдук, үөрэххэ саҥа киирбит устудьуоннар үөрэх саҕаланыан иннинэ производственнай быраактыкаҕа диэн, тыаҕа тахсан үлэлииллэрэ. Ол курдук, ким окко, бурдукка, хортуоскаҕа уонна тыа хаһаайыстыбатын атын да үлэлэригэр бараллара.     ***    Доҕорум аах сибээс техникумугар үөрэххэ киирэн баран, бурдук үлэтигэр быраактыкалана Үрүҥ Баска хас да буолан тахсыбыттар. Бары эдэр дьон быһыытынан олус көхтөөхтүк үлэлээбиттэр. Хас да кыыстаахтара минньигэс ас астаан аһаппыттар. Киэһэ аайы оонньуу, ырыа-тойук ырааҕынан буолара үһү. Кутаа аттыгар олорон ону-маны, араас түбэлтэни кэпсэтэллэр эбит.    Арай туран, биир киэһэ арааһы кэпсэтэ олордохторуна, куораттан сылдьар нуучча уолаттара: «Эһиги абааһы туһунан ону-маны арааһы кэпсиигит да, биһиги итэҕэйбэппит. Илэ харахпытынан көрдөхпүтүнэ эрэ итэҕэйиэхпит», – диэбиттэр. Онуоха олохтоох сылгыһыт уол: «Итэҕэйбэт буоллаххытына, мантан арыый тэйиччи абааһытынан аатырбыт балаҕаннаах өтөх баар. Онно баран хонон кэлиҥ», – диэбит. Анараа уолаттар сөбүлэспиттэр. Салайааччылара, техникум үлэһитэ, чааһынай массыынатынан илдьэн биэриэх, эбиитин балаҕаҥҥа хонсуох буолбут. Сылгыһыт уол өтөх ханна баарын кумааҕыга уруһуйдаан биэрбит. Бэйэтэ ат да манньаҕа онно хоммоппун диэн аккаастаммыт.    Сарсыныгар былааннаммыт үлэлэрин эрдэ бүтэрэн, өтөххө ким барсарын, тугу илдьэ баралларын быһаарсыбыттар. Сорох утуйар таҥас эҥин тэриммит. «Запорожец» массыыналарыгар олорон үс уол, биир кыыс уонна салайааччылара буолан хонуохтаах сирдэригэр айаннаабыттар. Күһүн буолан, киэһэ эрдэ хараҥарар эбит. Ол иһин сырдыгы баттаһа эрдэ соҕус көтүппүттэр.    Хаалааччылар, «дьоммут сотору тигинээн кэлиэхтэрэ», «баҕар, олох даҕаны тиийбэккэ, атын сиргэ хонон кэлиэхтэрэ» диэн кэпсэтэ-кэпсэтэ, туох буоларын кэтэһэ хаалбыттар. Онуоха сылгыһыт уол «өтөххө сонум хаалбыта, ону илдьэ кэлээриҥ» диэбитин өйдүү биэрбиттэр.  Халлаан хараҥарбыт. Өтөххө хоно сытааччылар кэпсэтэ түһэн баран эрдэ утуйбуттар.    Арай түүн үөһүн ааһыыта, били, «Запорожец» массыыналара пааратын сырдатан, гаастаан бааҕынатан, олус түргэнник элээрдэн кэлбит. Тахсан көрбүттэрэ сирэйдэрэ-харахтара турбута сүрдээх үһү. Барбыт оҕолор, «һуу-һаа» буола айманан, бары кутуллан кэлбиттэр эбит. Оччо аймаммыт дьону уоскутан, уу иһэрдибиттэр, уот оттубуттар. Ол кэннэ туох буолбутун истээри, кулгаах-харах бөҕө буолбуттар. Дьонноро, ууну омурдубут курдук, тугу да саҥарбакка хосторугар киирэн сыппыттар. Арай салайааччылара, табахтаан, уоскуйан баран дьэ биирдэ кэпсээбит.    Сылгыһыт уол уруһуйдаабыт хаартатынан сирдэтэн өтөхтөрүн син түргэнник булбуттар. Тиийбиттэрэ – былыргы баҕайы ампаар дьиэ баар эбит. Ол дьиэҕэ киирбиттэр. Уҥа уонна хаҥас өттүгэр наара ороннор бааллар үһү. Биир ороҥҥо, били, сылгыһыт уол соно сытарын көрбүттэр. Урут син дьон хонон ааһар сирэ быһыылаах үһү. Онно-манна кур от, чүмэчи тобоҕо эҥин көстөллөр эбит. Хонордуу тэринэн кэлбит дьон быһыытынан ороннорун оҥостубуттар. Сэрэххэ диэн, бары таҥастаах сыппыттар, суоппар массыынатын күлүүһүн араарбакка хаалларбыт. Халлаан хараҥаран, им-балай буолбут. Билбэт балаҕаннарыгар кэлэн, тэһииргээн ким даҕаны утуйбакка сыппыт. Түүн үөһүгэр диэри туох да биллибэтэх. Арай түүн үөһүн ааһыыта эмискэ өһүөлэрэ лаһыгыраабыт. Мэктиэтигэр, ким эрэ эккириир курдук үһү. Салайааччылара банаарын ылан, тыктаран көрбүтэ, үөһэттэн буор саккырыыр эбит. Уолаттар оччолооҕу көрөн, куттанан, ойон турбуттар. Кыыстара буоллаҕына, ыһыы-хаһыы бөҕөнү түһэрбит. Бары сууласпытынан сүүрэн тахсан массыыналарыгар симиллибиттэр. Хата, күлүүһэ бэлэм буолан, массыыналарын түргэнник собуоттуу охсон, харах тэстэринэн гаастаабыттар. Дьолго, хараҥа ойуур куһаҕан суолунан айаннаан иһэн маска кэтиллибэккэ, этэҥҥэ кэлбиттэр.    Сарсыныгар, били, куорат уолаттара: «Дьэ, итэҕэйдибит. Туох эрэ дьикти күүс чахчы баар эбит», – диэн билиммиттэр. Аны ону-маны саҥарыа суох буолан тылларын биэрбиттэр. ***    Бу – чахчы буолбут түбэлтэ. Куотан кэлбит уолаттар сирэйдэрэ соччото суох эбитэ үһү. Кэлин сылгыһыт уол кэпсээбитинэн, кинини урут эмиэ тыас моһуоктаан утуппакка хоннорботох үһү. Василий КУЗЬМИН, Дьокуускай.
kyym.ru сайтан