Куобах булда диэн, эмиэ туһугар биир кэрэ, киһини умсугутар булт буолар. Саха сиригэр куобах муҥутаан 1960-с сыллар бүтүүлэригэр үөскээн, этэргэ дылы, күннээн-күөнэхтээн ааспыта.        Киин улуустарга 1969 сыл күһүнэ. Бу – куобах мэнээгин бүтэһик сыла этэ. Ити кэмҥэ тыаҕа куобах олус элбээн, аһылыгын бүтэрэн, ыарҕаны бараан, титирик, чэчир хатырыгын-субатын туран эрэ төһө тиийэринэн моонньоон, үрүҥ этигэр диэри кэрбээбитэ. Киһини ойуурга хаамтарбат оҥорбута. Бэл диэтэр, кэбиһиллибит оту моонньоон охторон, олоччу сиэн кэбиһэрэ.    Ол курдук, ойуур иһэ барыта өрө хоройон турар хаппыт үөрбэҕэ кубулуйбута. Омуннаабакка эттэххэ, киһи-сүөһү тыаҕа хаамара уустугурбута. Оттон куобах бэйэтэ дэлби ыран, тарыҥнанан, тириитигэр хап-хара ур курдук бааһыран, көнньүнэн өлөн эстибитэ.    Дьэ, ити эрэ иннинэ дьон-сэргэ куобаҕы бултаан абыраммыта. Улахан хомуур күрэхтэр тэриллэр буолбуттара. Сүүһүнэн киһи, бүтүн нэһиэлиэгинэн тахсан, көһүнэн халыҥнаах систэри үүрэн бултуура.    Итинник бэйэлээх бултан, төһө да бириэмэлэрэ кэмчитин иһин, саха биллиилээх да суруйааччылара куобах күрэҕиттэн туора турбатахтара. Ол туһунан суруйааччылар бэйэлэрэ да ахтан-санаан суруйбуттара элбэх эрээри, бу буолбут түгэн Семен Петрович Данилов диниэбинньигэр да, Иннокентий Михайлович Сосин “Уйулҕам уйан Убайдара” кинигэтигэр да киирбэтэх. Баҕар, атын ханна эмэ киллэрбиттэрэ дуу?    Аҕыйах хонуктааҕыта Мэҥэ Хаҥалас улууһун Моорук Суолатыгар олорор, 93 саастаах Ефросиния Дмитрьевна Егороваҕа анаан-минээн сэрии сылларын туһунан ону-маны кэпсэтэ түһээри тиийэ сырыттыбыт. Ытык кырдьаҕас кыыһа Евдокия Петровна ыҥырыытынан.    Дьэ, кырдьаҕаспыт олох сээркээн сэһэнньит бэрдэ эбит. Төһө да атаҕынан кыайан хаампат, бастакы курууппалаах инбэлиит буоллар, өйө-санаата чуолкайа, тылын ууһа сүрдээх. Сэрии ыар кэмнэрин, сут дьыллар кыһарҕаннарын этинэн-хаанынан билбит барахсан эбит. Ол – туһунан кэпсээн. Биһиги куобахпыт булдугар төннүөх.    1964 сыл күһүнэ эбит. Амма Аччыгыйа уонна Сэмэн Данилов 11 буоланнар Суолаҕа куобахтыы тиийбиттэр. Кинилэри олохтоох суруйааччы Иннокентий Михайлович Сосин сирдээн, бэйэтин саҥаһыгар илдьэр. Дьиэлээх хаһаайын Петр Гаврильевич Егоров тутуу барараабынан үлэлиир кэмэ эбит. Кэргэнэ – кэпсии сытар кырдьаҕаһым Ефросиния.    Утуйа сыттахтарына тиийбиттэр. Аара аһаан кэлбит буоланнар, тута муостанан сытан утуйуу буолбут. Семен Петровичка уонна Николай Егоровичка эрэ орон оҥорбуттар. Сарсыҥҥы күнүгэр сүүрбэччэ киһи сүүрбэттэн тахсалыы куобахтаах кэлэн эмиэ хоммуттар. Дьэ, манна киһилии аһаан-сиэн, сэһэн-сэппэн бөҕө буолан, балачча уһуннук олорбуттар.    Ефросиния Амма Аччыгыйа олус боростуойдук туттарын-хаптарын, кэпсэтэрин-ипсэтэрин тоһоҕолоон бэлиэтиир. Семен Петрович биир нууччалыы кинигэтин суруйан биэрбитин, хойукка диэри илдьэ сылдьан баран, олохтоох түмэлгэ биэрбитин булбатыбыт. Хата, ол оннугар хоммут дьиэлэрин таһыгар түспүт хаартыскалара баар эбит.    Сарсыҥҥы күнүгэр эмиэ бэркэ бултуйбуттар. Онон икки күҥҥэ 48-тыы куобаҕы үллэстибиттэр. Ону дьиэлээх киһи Петр Гаврильевич бэйэтин өлүүтүттэн иккилии куобаҕы эбэн, 50-нуу оҥорон ыыталаабыт.    Ити кэнниттэн өтөр бу ыалга икки биллиилээх суруйааччы куораттан икки бондьуруол ыыппыттар. Кинигэ. Онтуларыгар илиилэрин баттаабыттар, баҕа санааларын суруйбуттар уонна “куоракка киирдэххитинэ кэлэн ыалдьыттаан ааһаарыҥ” диэн аадырыстарын эппиттэр. Ону тыа сэмэй дьоно хантан ыалдьыттыахтарай. Суох буоллаҕа. Ол эрээри ити умнуллубат үтүө түгэни күн баччаҕа диэри кэрэ кэпсээн гынан кэпсии, сэргэх сэһэн гынан сэһэргии сырыттахтара. Ити курдук 93 саастаах Ефросиния Дмитриевна астыммытын биллэрдэ.    Моорук Суолатыгар тиийэ сылдьан биир бэйэм соччо өйдөөбөт, быһаарбат дьыалабар түбэстим. Ол курдук, Ефросиния Дмитриевна баара-суоҕа 18 000 солкуобай биэнсийэни ылар эбит. Бу – Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии кыттыылааҕын огдообото, I курууппалаах инбэлиит, тыыл бэтэрээнэ, Ыстаалын төбөлөөх мэтээллээх, 93 саастаах киһи. Ытык кырдьаҕас “тоҕо оннугуй?” диэбитин мин сатаан быһаарбатым.        Михаил Гоголев-Долгун.
kyym.ru сайтан