Бэс ыйын бүтэһик күннэрэ. От-мас тиллэн ырааппыт да эбит бу дойдуга – Питергэ! Сарсыардалык хайдах эрэ саппаҕырбыт көрүҥнэнэр да, халлаан барахсан чочумча буолаат, били, санаа-оноо былыттарын ханна-ханна кыйдыыра буолла – чэмэлийэ түһэр, киһини сүгүн олордуо баара дуо, туох эрэ долгутуулаахха, дьиктигэ угуйбутунан барар.        Дьэ, дьикти дойду – кырдьаҕас Питер куорат. Ити гынан баран бу куораты оннук былыргы диир сатаммат курдук, бэл, Орто Халыматааҕар эдэр. Ол эрээри хайдах курдук сайдыбытый?! Ити өттүнэн туох да диир кыах суох: судаарыстыба килбэйэр киинигэр кэриэтэ түстэммит, эбиитин араас омук дойдутун кытта атахтаһа сытар бу куоракка киһи-сүөһү тоҕуоруйар ахан. Арҕаа дойду ааттаахтара ааллаан кэлэн, атыы-тутуу бөҕөтүн, көрү-нары үрдэ суох тэрийэн, кырдьык да, иэгэйэр икки атахтаах кутун-сүрүн тутуон туппут куорат буоллаҕа эбээт – бу Питер!    Киргиэлэй, балай эмэ сааһырбалаабыт киһи, бу күөҕүнэн чэлгийбит куораты тута сөбүлээбитэ. Москубаҕа холоотоххо, дьиэтэ-уота, уулуссата бэрээдэктээҕэ, киһи мунан-тэнэн эрэйи көрбөтө, аҥаардас метротун оҕоккото да сыттаҕа дии, айанныырга судургута. Айылҕата да Халыма киэнигэр майгынныыр: сииктээх, субу-субу ардаан ылыталыыр, оттон былыт күнү саптаҕына, тоҥон ибигирээн да барыах курдуккун. Арай маһа-ото чыҥха атын. Бу – күтүр улахан клён мастар халлааҥҥа тиийэ харбаһан туралларыан, оттон кинилэртэн ончу хаалар санаата суох хатыҥнар, лаглаһан түһэн, хастыы эмэ этээстээх дьиэлэр болкуоннарыттан тайанан, эчи, үрдүктэрин. Оттон сыта-сымара-аа! Баччаларга сирень мас сүрэҕи-быары супту көрбүтүнэн киирэр дьикти сыттаах. Ол сыта сарсыарда эрдэ, киэһэ хойут ордук биллэр, мэктиэтигэр, дириҥник эҕирийэн ыллахха, сүрэҕиҥ өлөхсүйүөх курдук буолар.   Дьэ, маннык үтүө-кэрэ дойдуга киһи өйдүүн-санаалыын уларыйар буолар эбит. Хайдах эрэ түспэтийэр курдуккун, урут тугу эрэ ситэ оҥорботоххун биитэр олоҕуҥ суола атын хайысханан барбытын сэрэйэргэ дылыгын.    Киргиэлэй кыыһа Сардаана манна олохсуйбута хас да сыл буолла. Үлэлиир. Күнэ-ыйа ол биисинэһиттэн тахсар, соло-билэ диэн мылыччы суох киһитэ. «Бүгүн табаарыстарбын кытта Финскэй хомоҕо пикниктии барабын, баҕар, кэлиэм суоҕа, онон сүтэрээйэҕин» диэн, сулбу-салбы хомунан эрдэлик элэс гыммыта. Аныгы дьон итинниктэр, дьохсойон олоро түһэр аат диэн суох. Чэ, ол эрээри кини да эдэригэр холоон этэ, ийэлээх аҕатын элбэхтик ууга-уокка түһэрбит буолуохтаах. Кыыһа, дьэ, хаһан ыал буолан, сиэн минньигэс сытын сыллатан абырыыр? Бу Орто дойдуга туох барыта түмүктээх буолар баҕайыта, бу түбүктээх олоҕо хаһан эмэ син биир сааһыланаа, оннун-тойун булаа ини. Ол эрээри хаһан? Аныгы үйэ диэн, бэл, ахсым ат айаныгар холооно суох – тохтоло суох харах тэстэринэн сырылатыы эбээт!    Болкуонугар тахсыбыта, били, сүрэҕи-быары көрбүтүнэн киирэр сирень талаҕын сыта өссө хойдон сүрдэммит, көймөстүбүт. Киргиэлэй, онтон өй ылбыттыы, таҥаһын уларыттан чугастааҕы «Пятерочка» маҕаһыыҥҥа хаамта. Бу – Коломяжскай бэрэспиэк биир дьоҕус бульварыгар турар эргиэн дьиэтигэр бары-барыта баар. Сыаната Халыма киэнэ диэн буолаахтыа дуо, бэл, Дьокуускай 66-с, 80-с, 3-с уоптабай базаларыттан быдан чэпчэки. Саха саныыра – кырыы-кырыытынан, баһаалыста, атыылаһаргын эрэ бил.    Киргиэлэй помидор, оҕурсу, сүөгэй ылан, хаасса диэки чугаһаан иһэн көрбүтэ – долбуурга «Парламент» үөрэ кылыгыраһан, көҕөрүмтүйэн ахан тураллар! Бэркэ билэр атастарын, биир дойдулаахтарын, көрсүбүт курдук сананан, эгди буолла...   * * *    Дьиэтигэр тиийэн, сыгынньахтанан, аа-дьуо остуолун үрүм-арым тутта. Сардааната суоҕар кыратык «тэп» да гыннардаҕына, ама, аньыы буоллаҕай. Били, помудуордаах оҕурсутугар сүөгэй оҕотун кутан, бэри диэн бэртээхэй салаат оҥоһунна уонна «Парламент» буоккатыттан чорооннуҥу моһуоннаах үрүүмкэҕэ кылыгырата охсоот, биир тыынынан түһэрэн кэбистэ. Аа-аам! Үчүгэйин эриэхсит! Онтон эмискэ бүөргэ астарбыт курдук, ходьох гына түстэ уонна:    – Тыый, туох буолбут бэйэккэбиний?! Сирбин-уоппун аһаппакка бу кэбилэнэн эрдэхпин! – диэт, салаатыттан чоҥоох иһиккэ кутта, үрүүмкэтин толордо уонна таһырдьаны былдьаһан саллырҕайдаата. Аарыма клён анныгар тиийэн, төһө сатыырынан «барыта үчүгэй буоларыгар көмөлөс» диэн, бу дойду иччититтэн көрдөстө, салаатын кутта, буоккатын үстэ төхтүрүйэн таммалатта. Санаатын толорбут киэбинэн үөһэ тыынан иһэн, подъезд иннинээҕи бэсиэдкэҕэ бэйэтин бараллаата дьахтар кинини тонолуппакка одуулаан олорорун көрө биэрдэ. Хайдах эрэ «һык» гына түстэ, кулук-халык тутунна.    – Ыалым киһи, туох ритуалын толороҕун? Саха сириттэн сылдьаҕын дуо? – диэн, били дьахтара нууччалыы ыйытан саайда.    – Ээх, кырдьык, Саха сириттэн... ону хантан биллигит? – Киргиэлэй өс киирбэх хоруйдааччы буолла, онтун быыһыгар дьахтар сирэйин-хараҕын көрбөхтөөн ылла. Дьиктитэ диэн, бу хайа омук буолара биллибэт, боростуой таҥастаах дьахтары ханна эрэ көрбүт курдук.    – Бу эргин хайа да киһи мас төрдүгэр ас уурбат, арай урут, Саха сиригэр олорор эрдэхпинэ, олохтоохтор итинник абыычайдаахтара, – диэн баран, дьахтар хаһааҥҥыттан эрэ билэр киһитин курдук, арылхай хараҕынан көрөн кэбистэ. – Олоро түс, кэпсэтиэх. Төһөтүн да иһин, биир дойдулаахтар буоллахпыт.    Киргиэлэй кэккэлэһэ олорон баран өйдөөн көрдөҕүнэ, эдэригэр кырасыабай да барахсан быһыылаах, арай хараҕын аннынан кырдьыы бэлиэтэ – биллэ-биллибэт сурааһын – хаһан да сүппэт гына тардыллыбыт. Кырааската суоҕа буоллар, баттаҕа эмиэ ону туоһулуох эбит. Ол гынан баран уһун сотото, бөтөҕөтүн быччыҥа син биир кыыс киэниттэн туох да атына суох. Өссө чараас халаатын быыһыттан мап-маҥан буута алҕас кылбас гынан ыллаҕына, дьахтар сааһыттан быдан балыс буолан көстөр.    Бу кэпсэтэ олордохторуна, дьиэттэн хам-түм эмээхситтэр корзиналарын туппутунан тахсаллар, дьахтары кытта тыл бырахсан ылаллар уонна тургутардыы көрө-көрө, ханна эрэ тиэтэйэллэр.    – Чэ, тугу гына дьон хараҕын ааллахпытый, миэхэ киириэх, кыбартыырабыт да сэргэстэһэ кэриэтэлэр ээ, – дьахтар Киргиэлэйи нап-нарыннык көрөн кэбистэ, истиҥник мичээрдээтэ.    Кыбартыырата икки хостоох, тып-тап көстүүлээх, ол эрээри туох эрэ итэҕэс курдук. Дьахтар симиттибит курдук туттан:    – Билсэн кэбиһиэх, Ефросинья диэммин, судургутук Фрося да диэххин сөп – диэн баран, илиитин уунна. Онуоха Киргиэлэй дьахтар сымнаҕас сып-сылаас ытыһын икки илиитинэн бобо тутан туран «Григорийбын» диэтэ, салгыы туох диэн кэпсэтиэн мунаара турдаҕына, хата, Ефросиньята эргэ дьыбаан диэки ыйан олороругар көрдөстө. Хаһаайка халадьыынньыгыттан сыыр, ыыһаммыт эт таһааран, остуолун тардан барда, онтун быыһыгар тохтоло суох кэпсиир. Киргиэлэй соһуйуон быатыгар, дьахтар Орто Халыма хаһаактарыттан төрүттээх буолан биэрдэ, эбиитин бокуонньук эрэ, «КамАЗ» суоппара Лукьяненко Остап, нэһилиэктэргэ кыһынын наар чоҕу таһа сылдьыбыта билиннэ.    Киргиэлэй бөһүөлэгэр чох тиэйэр массыыналар суоппардарын бэркэ билэрэ, онон Ефросинья эрин хаартыскатын көрдөрбүтүгэр Остабы тута билбитэ. Бачча кырасыабай кэргэннээх эрээри, өрүөлүҥ сөп буолбакка, кэбиинэтигэр хайаан да кыыстаах буолара. Улуус кииниттэн алта хас чаас айанныырыгар, онтон төннөрүгэр ол «аргыс» кыргыттарын кытта дьэ чуҥкуйбатах буолуохтаах. Туох барыта кэмнээх-кэрдиилээх, Лукьяненко өрүөл биир уол оҕо сырыытын сылдьымахтаһан баран өбүгэлэрин дойдутугар төнүннэҕэ, оттон кини?    Кэпсэтии сөллөн киирэн барбытыгар Киргиэлэй хаһаайкаттан көҥүллэтэн, били, саҥардыы аспыт бытыылкатын уонна салаатын киллэрбитэ. Сэһэн-сэппэн диэн манна буолбута... * * *    ... Ефросинья хоһугар хайдах киирбиттэрин, эр киһи чугаһаан көрбөтөх, ураты сыттаах таҥаска хайдах сыппыттарын Киргиэлэй хайаан да буолуохтааҕын курдук ылыммыта. Кырдьыга да, туох чымаадыстааһына нааданый? Иккиэн да саас ортолоох дьон, сотору кэминэн, төһө да ымсыыран-тууһугуран турбуттарын иһин, маннык сыһыантан син биир тэйиэхтэрэ. Хайа-хайалара найыламмакка, «бэйэҥ туохтаа» эҥин диэн сэлээннэммэккэ, онто да суох кэмчи таҥастарын ньылбы туттубуттара уонна өрдөөҕүттэн маннык түгэни күүппүт курдук, саҥата суох ыксалаһан барбыттара...    Киргиэлэй Марыыната киниттэн хас эмэ сыл балыс эрээри, имэҥ-дьалыҥ чааһыгар букатын «тоҥ» киһи этэ. Эдэригэр да адьас кыраттан сөп буолан хаалара уонна икки-үс күн иһигэр, саараама, «чугаһаппат» буолара. Эгэ, билигин кэлэн дуо?! Киргиэлэй сылаас суорҕан иһигэр киирэн, үөһэнэн-алларанан сырыырҕаан тулутумаары гыннаҕына, айаҕалыы сатаан, «туох ааттаах хара накааһай, оннук аһара таласпыт буоллаххына, атын дьахтары булун!» диирэ биитэр «оччо ымсыырбыт-көрдөөбүт буолларгын, түргэнник туохтуу тарт уонна киһини сүгүн утут!» диэн эһиэлэнэрэ. Ол кэнниттэн туох таптаһыыта кэлээхтиэй?! Били, өйүгэр оҥорон көрө-көрө, «маннык гыныахпыт, оннук туохтуохпут» диэн ыраламмыта биирдэ мэлис гынара. Оттон Киргиэлэй имэҥнээхтик таптаһыан олус баҕарара, өр утуйбакка сытан эдэр-сэнэх эрдэҕинээҕи долгутуулаах түгэннэрин эргитэ саныыра, онтун түүлүгэр көрөн дьоллоноро.    ... Ефросинья эр киһи тапталын билбэтэҕэ ырааппыт быһыылааҕа: ис-иһиттэн имэҥирэн кэлэн, күүскэ-күүскэ тыыммахтыыра, ардыгар мускуллаҥныырын быыһыгар саҥа таһааран, энэлийэн ылара, хабырынара. Итинник итиигэ-буһууга киирэн, устунан биир кэм мөҕүллэҥнээн, өрүтэ биэрэ сытара, онтон уһуутаабытынан налыс гынара уонна куба маҥан илиитинэн хам кууһан таптал түгэҕэ көстүбэт чүөмпэтигэр тимирэн хаалара. Барыта сылаас, сымнаҕас, нүөл, уу нуурал этэ.    – Гриша, сэгэриэм наһаа да минньигэскин, эн мин дьолбор кэлбит эбиккин, сыт, сынньана түс, – диэн баран, уулааҕынан-хаардааҕынан көрө-көрө, Ефросинья инчэҕэй уоһунан убуруу-убуруу, Киргиэлэйи сүүһүттэн саҕалаан, моонньугар, түөһүгэр, киинигэр, онтон өссө аллара түһэн дьигиҥнэппитинэн барбыта. «Сүрэх баҕатын сүһүөх уйбат, таптаһар кэм ааспыта диир дьон улаханнык сыыһаллар, дьиҥэр, барыта дьахтартан тутулуктаах быһыылаах» диэн саныы сыттаҕына, дьахтар туоратынан иттэнэ сытан атаҕын көтөхпүтэ уонна Киргиэлэйгэ эрэллээхтик сулууспалыыр эристиинин имэрийэн-томоруйан, чинчилиирдии бобута туппахтаан, нарын тарбаҕын төбөтүнэн сымнаҕас, уйан сирдэринэн сүүрдэн, сылаас киэлитигэр киллэрэн кэбиһээт, эмиэ саҕалаабытынан барбыта... Имэҥнээх таптал уота сөҕүрүйүөх быһыыта суоҕа.   БУТУКАЙ.
kyym.ru сайтан