Горнайдааҕы айылҕа харыстабылын салалтатын уонна үлэһиттэрин ааттарыттан бултуур-алтыыр, айылҕаны кытта алтыһар саха саарыннарын Булчут күнүнэн итиитик-истиҥник эҕэрдэлиибит! Айылҕабыт барахсан кыыла-сүөлэ, туруга хас биирдиибититтэн тутулуктааҕын умнумуоҕуҥ! Баай хара тыа иччитэ баай Байанай тойон дьороҕор сотолооҕуттан, түөрэҥ туйахтааҕыттан, көтөр кынаттааҕыттан өрүү күндүлүү турдун!        Бүгүҥҥү сэһэргэһэр киһим – Горнай улууһун, Бэрдьигэстээх нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо, СӨ тыа хаһаайыстыбатын бэтэрээнэ, аатырбыт каадырабай булчут, бөрөһүт, айылҕаны кытта ыкса сибээстээх Петр Николаевич Жирков.    Бөрөһүт Бүөтүр – байанайдаах булчут. Айылҕаны ис сүрэҕиттэн сөбүлүүр, таптыыр, айылҕа дьиктитин-дьиибэтин элбэхтик көрбүт-истибит, кэпсэлгэ сылдьар сорсуннаах булчут киһи.   Бөрөнү бултаһар – умсугутуулаах      – 1984 сылтан бултуубун, – диэн Петр Николаевич кэпсээнин саҕалаата. – Бастакы бөрөбүн 1986 с. Кыакамда диэн сиргэ бултаабытым. Убайым Абааһылаах Ньукулай диэн каадырабай булчут ньыматынан хапкаан иитэн туппутум.    Хапкааммын бастаан ууран баран, биир нэдиэлэ кэриҥинэн баран көрдүм. Тиийбитим – бөрөм атаҕын кыл мүччү быһан, субу бараары олорор эбит! Дьэ, ити түгэн кэнниттэн хапкаан уурар идэлэммитим. Онтон ыла сыл өрөөбөтөҕүм. Бултаабыт бөрөм ахсаана 72 буолла. Ону таһынан атаҕын быһан барбыт элбэх буоллаҕа.    Хайа да кыыллааҕар бөрөнү бултаһар умсугутуулаах буолар эбит. Аар тайҕаны уһаты-туора хааман эһэни да, тайаҕы да син бултуубун. Ардай аһыылааҕы аҕыйатарбыттан санаам көтөҕүллэр. Ол эрээри бөрөнү бултаатахпына, олус дьиибэтик үөрэбин – нэдиэлэни быһа настарыанньалаах сылдьабын. Дьикти баҕайы.    Ардай аһыылаах эстибэт сэниэлээх, быстыбат быртаах, хайдахтаах да халыҥ хаартан иҥнибэт киэҥ ыырдаах, киитэрэй, харса суох буолар. Хапкааҥҥа үктэтэргэ бэрт уһуннук үөрэммитим. Тыаһы истэ охсоро, сытымсаҕа, көрүгэһэ, чуора сүрдээх. Онно өссө сэрэҕин, өйүн эбэн кэбис. Дьэ, чахчы даҕаны, улахан эрэйинэн, үгүс сыранан-сылбанан бултанар кыыл.    Хапкааны аһаҕас соҕус сиргэ иитэр ордук. Оннук сиргэ түргэнник барар, үксүн суолугар уурабын. Билигин баччаларга ойуурга ииппэккин. Хапкааныҥ таһыгар мас хаара түстэ да – бүттэ. Бөрө ону билэр, дьиибэргиир. Кини обургу көрөрүнэн-истэринэн, сытымсаҕынан аатырбыт кыыл буоллаҕа.    Сорох хапкааҥҥа иҥнэн олорор кыыл чугаһаан иһэрбин биллэ да, мөҕүс да мөҕүс буолар. Оччоҕуна ыксаабаппын. Оттон сорох кыыл сытынан кэбиһэр. Дьэ, бу – кутталлаах. Онтуҥ эмискэ быһа түһэн, бэйэҕэр да ыстаныан сөп. Онон эрдэ ыта охсон кэбиһэбин.    Саамай улахан бөрөм ыйааһына 70-ча киилэ этэ. Оннугу бурааммынан эрэ состорон аҕалабын.     Бизон киирсэрэ буолуо      – Кэлин “Сиинэ” айылҕа пааркатын салалтатын кытта дуогабардаһан, кыһын ыйы-ыйдаан “Тыымпынай” бизонарий Кэйбэлэ уонна Наача диэн сирдэригэр, үрэх бастарыгар бултуубун. Эһэ-бөрө дойдута.    Булка үүтээммэр тиийэн, оһохпун оттон, сиэри-туому толорон эрэ баран турунабын. Кыһынын сырдыктан сырдыкка сылдьа сатыыбын күн кылгас. Ол да буоллар арыт бурааным моһуоктаан сатыылыыбын. Биирдэ аара үүтээннэргэ хоно-хоно, 8 көһү сатыы хаампыттаахпын. Ол иһин кэлин сатыы тиийэн кэлиэм диэбит сирдэрбэр бултуу сатыыбын.    Сиинэ уҥуор тайах баар. Ардай аһыылаах тайаҕы суулларан сиэн баран, өлүккэ иккиһин эргиллибэт, саҥаны сонордоһор эбит. “Бөрөнү атаҕа аһатар” дииллэр. Ол – кырдьык. Биир түүн иһигэр уонунан көстөөх сири эргийэн кэлэрин билэбин. Онон тайаҕы садаҕалааччы, мэлитээччи – бөрө. 1 бөрө сылга 7 эҥин тайаҕы охторон аһыыр.    Аны туран, сылгыны тартахтарына, эргиллэн кэлэн сииллэр. Сылгы барахсан этэ минньигэһэ сыттаҕа. Оттон бизоннарга түһэн көрө иликтэр. Аттыларынан ааспыт суоллара баар буолааччы, үөрэтэллэр быһыылаах. Билигин туспа, көҥүл сылдьар аҕыйах бизон баар. Олору да тыыта иликтэр. Көрүстэхтэринэ, дьэ, бизон киирсэрэ буолуо.    Быйыл, баҕар, бизонарий диэки бултаан бүтүөм, саас да ыраатта. Манна дьиэбиттэн чугас сирдээхпин, аа-дьуо онно сылдьыбыт киһи. Көстөн иһиэ... Булт уонна түүл    – Хас биирдии булт бэйэтэ ураты түүллээх буолар. Холобур, эһэ түүлгэ киһини кытта алтыспат буоллаҕына, тайахха дьиктини түһүөххэ сөп. Оттон бөрө – алтыһар. Кини миэхэ үчүгэйгэ да, куһаҕаҥҥа да киһи буолан көстөр.    Абыйга олорор эдьиийдээх убайым иккиэн уокка былдьаммыттара. Онно бултуур үүтээммэр утуйа сытан түһээтэхпинэ, бөрө киһи буолан көстөр. Кэннибиттэн туох эрэ кымньыылааҕынан таһыйар, таһыйа-таһыйа эккирэтэр уонна таппат. Уһуктан кэлбитим, баттата сытар эбиппин. Онтон ити күн күнүс бултуур сирбиттэн бизонарийга тиийэн олордохпуна, Баһылай Ыстапаанабыстаах тиийэн кэллилэр. “Бу дьон хойут кэлиэхтээхтэрэ, тоҕо эрдэлээтэхтэрэй?” диэбитим, миигин ыла кэлбиттэр эбит. Дьэ, ити курдук бөрө түүлбэр киирэн сэрэтэр дуу, биллэрэр дуу дии саныыбын.     Иитииттэн тутулуктаах      Бүөтүр атын булка эмиэ сылдьар. Кинини кытта барсыбыт дьон мэлдьи илии тутуурдаах төннөллөр. Күһүн ыттарын илдьэ сылдьан бултуур. Элбэх оҕо тапталлаах эһэтэ. “Булка кими эмэ уһуйаҕын дуо?” диэҥҥэ маннык хоруйдаата.    – Ким да булчут буолан төрөөбөт. Оҕо кэлин туох-ханнык киһи буола улаатара дьонуттан-сэргэтиттэн, иитиититтэн тутулуктаах. Биһиги, Жирковтар, удьуор булчуттарбыт. Ол эрээри сиэннэрбин “булгуччу булчут буолуохтааххыт” диэн үөрэппэппин. Булт абылаҥар ыллардаххына, туох да кыайбат, дьиҥнээх ойуур киһитэ буолаҕын. Ол иһин сиэннэрим эһэлэрин курдук ойууру кэтэ сылдьыахтарынааҕар үөрэхтэнэн, үчүгэй хамнастаах үлэһит буоллуннар дии саныыбын.    Булчут хамнаһа диэн быыкаа буоллаҕа. Саха киһитэ айылҕаны кытта ыкса сибээстээх, киниэхэ булт диэн – аһылыга. Балыктаан, кустаан дьиэтээҕи дьонун аһатар. Булка тиийдэллэр эрэ, сири-уоту аһатан, Байанайы маанылаан-көрдөһөн бултуйаллара үөрүүлээх буоллаҕа. Мээнэ айдаарбакка, сиэри-туому тутуһан, сөбүгэр бултаан-алтаан, тулалыыр эйгэлэрин харыстаан сырыттахтарына, булчут бэрдэ буолуохтара, – диэн Бүөтүр кэпсээнин түмүктээтэ.   Сылга – 800-чэ бөрө      Бөрө тыа хаһаайыстыбатыгар улахан хоромньуну таһаарар. Ол да иһин өрөспүүбүлүкэ салалтата бөрөнү бултуурга ботуччу үбүнэн көмөлөһөр, тэрээһини көҕүлүүр. Аҥаардас ол да иһин Саха сиригэр сыл ахсын 600-800 бөрө уодьуганнанар.    Бөрө булда ороскуоттаах да, сындалҕаннаах да баҕайыта. Ол эрээри Петр Николаевич – онтон чаҕыйбат киһи. Аар айылҕабыт кэхтибэккэ чэчириирин туһугар ис сүрэхтэриттэн, дууһаларыттан кыһаллар, ылсан үлэлиир дьон баарыттан биһиги үөрэбит.          Даҕатан эттэххэ, Бүөтүр ураты сэмэй, эйэҕэс, элэккэй майгылаах. Биһиги тэрилтэҕэ кэлэн, күлэ-үөрэ булдун-аһын кэпсээн, сэһэргэһэн барар. Ону таһынан иниспиэксийэбит, министиэристибэ ыытар араас аахсыйатыгар, тэрээһинигэр мэлдьи көхтөөхтүк кыттар. Мин кинини кытта өтөрдөөҕүтэ бизонарийга айаннаан турабын. Бөрө булдун кыһыҥҥы сезонун түмүктүү диэххэ дуу, хапкааннарын эһэ барбыта. Бүөтүр айаннаан иһэн булт эридьиэстэрин, араас мүччүргэннээх сырыыларын, моһуоктарын олус көрүдьүөстээхтик кэпсээн күллэрэн, суолбут уһун айанын билбэккэ да хаалбыппыт.    Түмүктээн эттэххэ, саха киһитэ барыта айылҕаны харыстыахтаах, сиэри-туому тутуһуохтаах. Оччоҕо эрэ сирбит-дойдубут, кыылбыт-көтөрбүт чэчириэ, элбиэ. Ийэ айылҕабытын харыстыахтаахпыт, араҥаччылыахтаахпыт.   Сардаана Кривошапкина, Горнайдааҕы экология судаарыстыбаннай надзорун иниспиэксийэтин исписэлииһэ.
kyym.ru сайтан